k
H I E R O N Y M I
MERCVRIALIS
DE ARTE GYMNASTICA
L I B R I S E X,
In qiiibus exercitationum omnium vetuftarum
genera,locajmodi,facultateSj6c quidquid de-
niq. ad corporis humani exercitationes
pertinetjdiligenter cxplicatur.
Secunda edtttone aHiit, ^ multisfiguris ornati
Opus nonmodomedicis,verum etiam omnibus anriqua-
fum rerum cognofcendarum , & valetudinis confer- uandae ftudiofis admodum vtile .
c^D JMcy^XIMILIcy^nrM II. IMP E-B^TO\EM,
yENETIIS APVD IVNTAS, M D L X X I I I.
•oiav r:
<2at.j;vi av
MAXIMILIANO lU
IMPERATORI INVICTISSIMD
HIERONYMVS MERCVRIALIS perpetuain Feliciratem^ D.
7 quattdo mecum Migentms conftdero , (*^Ik x i m i l i a- N E InuiBiftme , quot, quan- tzique Jmferadores ^fummiq, l^rmctpes pro hominum falu- tc^ , (^ tranquillitate tam hel- loy quampacegeffermt , in eam facile defcendo fententianu , merito ,atqHe optimo iure omnes fere gentes , ^ naiionej feciffe^ , quod eos dignos exiHtmarun^ qui tn 'Deorum tmmor- talium numerum referrentur . fnter ea uero , quae in humanum gentii imumera contulerunt benefi- cia magnam parte?7u fihi uindican^ artcipden^ omnes liherales ,quas maximis propofitis praemijs' non excitnrunt modo yOique extuierunt altquando iacentes yfedita etiam earum dtgnttutem ampltfi- caruntj, ut ipfi foli illarum auBor&s, ^ inftau- rntores propemodum-> uideantur . fd facile per- f^icere quiuispotefi, qui milttaris difciplinae , le"
i^ ij gum
gum fcwntia^ , ceterarunjqtie ,JineqwbWuim haec nojira fcre Witalis non ejfet Jaudandarum artium ortHS , ^ tncrementa memoria ueltt repetere : fed ne Imperatort fapenitfimo , c^uae omnthus pafim nota f?ptLj ^recenfendo fm molefpts ,unum medi- cae artis omntum utiliftmae exemplum proponam, cjuae proculdubto aut nuUa ejfet , aut certe eujru quem hoc tempore praefefert ijlendorem^ , ^ ele- ganttam non haheret , nifi Trincipum henignitas, fint^ qua omnis plerumque languefctt tnduHria, fummis utris iUms auHorthtis affulfijfet. Etentmj -quantum a primis tUis temporihus quafi nafcenti medicinae adtulerint^ auxtlij Cadmtis , Salomcn, xtAlexander , poHertorthpi^s uero (tAtmhis , Ttoie- maeus , J^ro , I^adrtanus , Conftanttnus , Jufli- nus , altj permulti , complurtum Dociorum homi- nurru monumentn tejtantur . uerumtamen tit alta omittam tn praefentia , non extgui momenti putan^ dumji idefi , quod ma^nifcenttfitma , atque am- plifima (^ymnafia exfirtixertntj: , inque tjs artem Gymnapcam infittuentes , ipjius magtftros acprae-^ feiios aluerintj , qui homines exercttattonthus, ^ ad corporis ,^ ad antmi fanttatem conferentihm, inflruentes ad hene^ , heateque uiuendum utanu communtrenLj . Irfaecenim ars ilia eft,oh quarru olim Terfarujn reges , Lacedaemoni} , oAthenienz fes j^^^ani ita tn hellis gerendis uaiueriiniL.t ut faepe non maxima manu incredthiies hofit.m.ui-f ii res
teijregerint, mnHmerahdcs copiasfHdcrinti tot deni- qne regna,totqi4e na^tioncj fuls dttionihm fuhtece- rtnt-) j ut ne reccnferi qmdem numerando facile quean1-j . Hac eadem tnfbrudi , non defuerunt^ ^Frincipes ,qui aduerfns quemlihet (^Athletam ro- hore funt aufi contendere yquales fuijfe [yum , !N^- ronem , Traianum , aAntomnum, ^ Seuerum ac- cepimtis , quos praeterqua7n-> quod hac fola arte^ famtatem conferuajfe , fortij^imosque euafjfe me- moriae prodttum ejl , oh hanc quoque caujfam^ id eos fecijfe uertftmtle eji,ut ceteros fuo exemplo ad eafdem exercitattones inuitarentj . Huiufmet ar- tis ope qtiis tgnoratprifcos regnorum , ^ prouincia- rumguhernatores Athletarum,etgladtatorumJhe- ctacula adfuhdttos tn offcto continendos prudenter excogttntn tntroduxtjfe ? ne plurima alta commoda recenfeam, quaegymnaflica, quo temporeforutt, ad humanam felicttntem perfctendam femper uherri- mepraejttttt. Sed, quopluresfctmus ah hac arte uti- litntes emanajfe ,eomagis dolendumnohis ef ,qui- hi4S nefcio quo mifero fato cum multis alijs opttma- rum artium jludijs perqt , atque exftncin prorfus ejl] undefit utuetns tlludmilttnre rohur , ^ ueram famtntem perpauci fint hoc tempore^ , qui confe- quantur , totque morhorurru genera quotidie nos tn- fejtentj , quot oh exercendorum corporum confue- tudtnem non expertos ejfe ueteres raitoni confentn- neum ejt . Haec autem etfi ttafint, defferandum tn-
i^ itj men
men non efl jfapientipme 7mpera4'or , quin eorum^ fcriptorum benefcw, apud quos rudis a4rque adum^ hratu quaedam tllms deltnea^io remanfit , ahtnte- ritu pofit tiindicari , ac iterum in hoyntnum adjj?e- Bum y lucemque proferri ,fi&' Prtncipum adhanc rem propenfio adftt ,^ hcmines doBt ,^ antiqut- tatis perttt reperiantur , qui tn hoc fludium incum- bere , omnesque tngenij neruos contendere non re- cufentj> . (etertim cur nerno noflris faeculis huiuf modt proutnciam fufeperit jfane pronunctare non audeo : id unum fcto , remficut maximae tittlttntisy itn immenfi ejfe laboris . £t ego , licet multa eflentij, quae ab ea deterrere me pojfcnt^ , altquando ta- men fum aggrejfus ,quaeque tnter legendos au6io- res huc pertinentia obferuaueram-3 , tn unum uelu- ti corptis coUeCki tn commentartum redegi . quod faBum a yne eflv magna animi contentione , ^ flu- dio : etuntu autem , ut ex multorum tefitmonijs co- gnoui , audeo dtcere , non tnfelici . §luae etiam, me caujfa impultt, ut, quamius hos Itbros , quo tempore Ah E X A N D R R I Fa r n e s 1 1 Card.ftptenttf fimt acprudenttfi.medtcum "P^omae agebampepere- rim, tlltq. dtcatos tn uulgus edtdertm : tamen,publtco licet profitendt mtmere ,^ fiequenttbu^s aegrorum utfitattonibus tmplicttpu , rurfks eos poflrcmis htfce menfibus in mantbus fmpferim , nonnuUisq. muta- tis , abjs plurimis adteBis , quarundam exercttatio- num ex uetuflis monumentis icontbus repracfenta-
tis
tis lUt exornauerirru 3 ut non uerear quin gra4io^ re^ multo ( quemadmodum Jolentfemper pojierto- res curae ejfe meltorts )fint in lucerru prodtturij atqtie tucundtorej . §lup etiarru fa^um eTl , uty qtiod anteanon fum aufiiSyillos nunc tuae (iTklaie- jiatt confecrare pro mea erga t^ ohferuantia non diihitnuertnu . Cum praefertinu ,fi Gymnafltcae renafcenti ullus efl patronus quaereridm , nemt- nenute pottorem effe conjict: ut, quemadmodt^m^ oltm Jmperatores eam inflituerunt^ , auxerunt^ , ^ illujiraruniLj , tta tu hoc tempore amtffam , quae tuafumma auBorttas , ^ potentia ,promptaque de humano genere hene merendi iwluntas efl ,tn prt- fltnum Rilendorerru , in ueterem dtgnttaterru ^ poflis , O uelis reflttuerc^ . oAccedtt etiam , quod Cardinali F a r n e s i o , cui pofl T>eum omnta dehere me fateor , ^ quem tuae (tAdateRadts oh- feruanttfltmurru , ac tndefeffum laudum tuarurru praedtcatorem fcmper effe fcnfi ,grattfstmam rem faciurum me extfltmaut ,fi hoc opus in tpftis lart- hus natum , ^ mtnpt^ politum tn etus nomine pu- hlicatum , nuncperfeBtPi^ , iocupletuis, ^ pulchrtm reddttum tuae o^tatefiatt ipftus nomine adferrem. ^luamohrem oro , ut , qua foles ncomparahilt ani- mt magnttudtnt^jhocitcetQ^aieflaM tuaeimpar munus , qualectmque tamen tenuttas noflra offerre potefl , acctpere , meque tnter tuos numerare ,pro- tegercj , ac fouere dtgneri: . nam , quamquam me
tjS,
ijs jqui omni difciplinarum atque artium genert^ excellentes (t)M. T'. mferuiunt, comparandum non ejfe non ignoremifttp.men animHS Jpedetur meus , non dubito , quin,ficut nuujm jludia m M T.fiint ardeniiora,aut ohferuanttamator ,itn altquo inter altos gratiae tuae loco non indtgnm uidertpofstm. ^epts 0ptimus(i7klax.(i^. T.pro Chrtfltani or^ his falute dtu incolumerru j^ feltcem conferuGt .
"Fatauij.KaLSext. CID 13 LXXIIL
L A V R E N T 11 G A M B A R AE
BRlKl^Nl C A R M E N.
Auxilio (icujcPhocbl gcnitoris , & arcc , ArccCoronidcs mcdicacelcberrimus olim Mcmbra minutatiiti pauios difietla per agros Hippolyci , tandcm manibus collegic, & artus Arcubusapcauicniccns, iuuenanq.carcnccm lam luce aechcria , iam carcara nigra ccncntem Ad fupcras fedcs , crebi reuocaujc ab umbris ; Ecmcmbrislaecos,oculisq,infudichonoie$:' Queisfolicumlumcnrumpferuntmembraiuuenta^ Confifus itanuncope M-crcurialis, &^ura Farncfij afpjpncishcricollegitin unum _ "^
Gymnada : qua quondam fe fe exercere rcli<^'6 " Carccremaiorcs,populo fpecftancc, folcbanc. Haec pars ad ludos fpcctat , pars alceia tancuiji Commemorac \ cum qms pidtis fe oftencac in armis , Fortis utcuadac milcs,pars tertia naiTat ,"'"•'"' '"'^ ■'■''■*• "^ Sincea, quaeincolumcs feruent, morboq» uacahtcs Mortalcs,dum uicamanct, docctinfupcrhaecpars, Ordinc quo pofllnt homirjcs extendere longum- lntempusdubiamaecaccm,tardamq. fencclam Duccreinexpertamq. mali, curaq.carentcm 5 Omnia'quaclacuercdiudi(pcrfa,tenebrisq. \.
AbdicaCimmerijs:quaenuncdiftin6Valabore',-' £cmultofi:udio,tamquamnoua%lcrafuIgcnc, Scriptorcs intcr Graios, paritcrq. Latinos.
Matth. Deuarij .
fl'? TTa.y^cu. hr7ro?^VTOio /j,iXr, vcu^ovo^ vio^
(TvTitaiv eig quov au/jLctTog »pf/,6<raro , ^Ji TTor oi-)^fji.iVY\c, }(gL^ AfJ-vf-o* aiJLV^ pa.7rifni7ry;>
Ti;\^v»g yvftvacritig vvv a.vetXi^a.(xiV0Q , a\pog {ix.iTopivv V ipcovvfA,og, d,Ba.va,rov fxif
Kov nS-vtt^Of/ivyiv avS-tg ^inv^ivoca $g yovvla-a,S-io7a-iv , oviia-ifjia, 'ipy dva.(paiv<l^
la-a^to7g , TtfxYig ci^iog a^avarov.
fC^i}^iug "S.ra.riov AovTirewov .
Tvfxva.a-iov7roXv>fJig aycWTro/iav avviysipig Tla^Toioig ajropdS^iw IkS^o^^v Iv j3i/2xioig
Ovvn(st.Teovria-o^av Vipavvfxi '^nipavi ahroia-» TliVTstd-/\av ov)^i fjLovQv 7raiVTa^?\Qv aT^d ftovog.
Achillis Statij Lufitani.
Orco mortales JF/ieronymtis inuiclet ae^os
Lumen ad aetheriumfeynianimes reuocans , ^odquiajaepefacit , laudatur faepe , fuiq.
fama tripertito nominis orhe uolat. J^unc autem nouafama alia increhrefcit , ut artes
ExjlinEias ueterumgymnaftumq. nouat. J\4alie animo , uir magne , ergo tu cetera memhra,
Ore exercehii ,fedtua laus hominMn.
Aucftoriim nomina.quorum fide, & teftimonio hi Libri confcripd funC.
^AetiHi oAfraniHf -^gathintis ^tAlexander Aphrodi-
fienfts ^lexander TraUitmHS jintillHS ylretaeHS jirirtophan&s jiriHoteUs Afclepiadcs ^thenaens aAHerroes Auicenna oAulpis Gelliiis <iAtifont4is D. Bafdm Cams 'julms Qiefar [afms fatrofophtjta CatuUtis Caecdins Flintus Clemens AlexandrinHS (oelms (iAureltantiS Columelia
Cornelm C^lfHS
jD. Cy^^^^nns
Diocles
Dion
Dionyfns Areopagitn
Dionyfitts Halicama-
feus ErafilhraiHS Erotiantts Euripides SufeVm GalenHS Herodottss Herodtanns Hefiodtis D. HieronymHS Hippocrades HomertiS Horatm
JofifhHi
jpdorHS
fulm CapitolintiS fulius FirmicHS julm^oUux JufitnHs <*y^fartjr
|
fuuendis |
Propertius ■ " \ |
|
Laertm ■ |
Pub.ViBor |
|
Lattus |
%aXef |
|
Lampridm |
Pufus Ephefitis ^ |
|
Lthanim "* |
ScrtbontHsLargtis |
|
Lucaniis |
Seneca ) |
|
Lucianiis , , |
Sex. Pompeitis Fefns |
|
Luciluis |
SidonttisiApoUtnaris ; |
|
Lt^Cretius |
Soranus Sphefius |
|
Qj^darcus TuUm |
Sparttanus " ^ |
|
Q^Iartialis' |
Statitis |
|
(tMeletim ''':. |
Strabo |
|
OribaJiHS ^ ' , |
Suetonius Tranquilluf^ |
|
Ouiduis |
Suidas |
|
Tacuuius |
Terentitis |
|
D.Vaullus |
TertuUianHS |
|
Paullus oAegineta |
Themifen |
|
Vaufanias |
Theodortis Prifiianm . |
|
Perjitis |
TheophrafitiS |
|
Thilojtratiis |
Valertta Flaccus |
|
Tlato |
Valertiis<tMax, |
|
Plautus |
Varro |
|
Pltnm |
Ve^titis |
|
Plutarchus |
Vttruuius |
|
Toljbm |
Vopifctis |
|
*Porphyr'm |
Xcnophon, |
|
Popdonm |
^ |
ARTISGYMNASTICAE
LIBER.PRIMVS
V A M D I V Homines paucifiimis rebus con- tenti lautas men{as,&opipara conuiuia non cognouerunt; propinationisquepoflindu- dam paullatim cofuetudinem penitus igno rarut , ( id quod primis illis faeculis exftitifle memoriae proditum eft ) morbi neq. appa- ruerunt,neq. etiam eorum nomina inno- tuerunt,{icutufq. ad tempora Socratisdi- ftillationum,quasGraeci ^ToippuQ dicunt,nomen,quonilhodie frequcntius ciiy ignoratum eflTetradidit Plato:quaderetunc tem- porismedicinacautpaucosomnino, autnullos urus,nullaq. prin- cipiacxftitiflccertumeft: etfiHomerusantiquifsimusauftorfcri- pfcrit Aegyptum multas herbas , multaq. medicamenta habuifte. Poftquam uero intemperantiae nefanda lues, coquorum exquifi- tac artes,delicati{sima cpularam condimenta,uinorumq. peregri- nae temperaturae inter homines irrepfere , morborum umul uaria ^continuo genera fuccrefcentia ad inueniendam medicinam eos ' cocgerunt:qua femper carere profedo licuiflet , nifi humana , uel potius ferinaingluuics omnmm uitiorum fbboleseius ufum om- nium maxime necefrarmmefteciflet. Medicina uero tametfi pri- moilloorturudisadmodum,incultaq. fuerit, quando prifi;! illi ( ut Herodotus,& Galcnus referunt) aegrotos palam exponebant, utunufquifq. quodutile,atq. experimentis comprobatum habe- bat.altcrum edoceret; pofterioribus tamen faeculis ab Aefcula- pio Epidauriocognomentoapud Cyrenaeos medico mirifice ex ornata fuit, & quali ex ruftica urbana ,& concinna reddita : quain tamen omnino perficere is nequaquam potuit, quippequi folis morbofis, ac langucntibus opcram nauans id unum lemper curan- diftudiumhabuit: fanorum curam aut ullamefTe ignorauit, aut eamprorfuscontempfit : quod pofteafiicceflores illius intelligen- tesadeocxiftimationedignam reputarunt,utmedicinamfinehac Gymnaftica. A totam
bli.
In lib. qut medic' in- (ctibitut.
Ilb.l9. cap.i.
1 L 1 B E R
totam mancam , nulloq. modo perfcftam efle poflfe perfpexerint . D Atq. lii fuereprimi HerodicusScJymbrianus , &Hippocrates eius difcipulus,qui curatiuaemorborum medicinae conferuatoriam ua letudinispartem fere circafanadumtaxatcorporafatagetemadde re uifi funt,arbitrantes non minus pracclarum,atq. artificiofum o- pus efle fanos homines a morbis praecauere,quam illos iam impli- citos liberare:undemedicina, quaeantea femperquafi uirgofue- rat, praegnans ab illis reddita fuit, quandoquidem prius folis cu- randis aegritudinibus, tum fanii etiam conferuandis praefeda efl. An totam eam medicinae partem , quae 3c ad fanos , & ad ui£iu$ rationem pertinet ex tabelhilis , alijsue donarijs , Aefculapij.tem plo dicatis Hippocrates conflauerit ; an uero fblam in curandis morbis ucrfantem clinicem uocatam,quemadmodum Varro,Stra bo,atq.PIiniuscredidifIeuidentur,mihi plane compertum non E eftinifi quod cum fuiflet mos hberatos morbis in templo eius Dei, quidauxihatum efTet^fcribereilfqueaprimis illis tempori- busufqueadAntoninilmperatorisaetatem non modo in Grae- cia, uerum etiam in Itaha perdurauerit : uti prae ceteris ex tabella marmoreaRomae in Aefculapij temploininfiilaTiberinainuen ta,&ufq. adhancdiemapudMaphaeos confcruata intelligeie h- cet , in qua graece haec leguntur.
A^vTcugToji; ^juipcui; Tctico rivi rwpXcp i^nfxctTta-iv iXB-e^vifsr iegpV 0rifxat,i >^ ^oa-}cvvriiTcu, l/Va '^tw tS Ji^in iXd-eiv ^^ to
CLpi<^i^V, ^ Bilvou THgTTiVTi ^a.X.TuAoug iTTCiVCO T8 firifXCLTOC; , J(^
apai tLuu ;^-fi((2p£,^ i7r'iS-i7vcu Tovg iS^iag 6(pB-ciXuovg , ^ op&ov aVi" €Xi-^i , TO Sn/j.ov <zirt3ipiTafoc, f(^ avy^^^^f^ov oti tooscu dpiTtti iyiVOVTO^f^TS (7ilBat,<^0VYifxav ctf T^ijwot/. id eft : F
Hi s c E dtehm Caio cmdam caeco oraculurru reddtdit, ueniret ad facrum altarc^0 genuajle- Beretideinde aparte dextera uemret ad laeuam,^ poneret qutnque digttosfiper altare0 eleuaretma num,^ poneretfuperproprios octilos : 6^ redieuidit populopraejente,^ gratulante , quod grandta mt- raculafierentftib Imperatorenojtro (tAntontno,
Aovx,itf)7rXivpiTizM f(pLf ci<p»A7r'ia-jL&/JCi> vtto yravTog dvBpcoTrov, '^^ijfActTia-tv 6 Qtog iABeiv^>(^ ixlov Tpi/2cofx.Qv apcu Ti(p^v , }(^ fxt-
ToivOV
P R I M V S l
A To/vov avct^v^<TcUji(^ i7r'i9iiveu 'Gh ro fSrA-v^v, }{y) ia-coOn, f(^j ^n- fiocTietnv^^tQjLTyiiTi Ta-S-ioo, ^ oS^fxoq aujui^Q^(ra,TO. ideft;
Lv c I o affecSto laceris dolore,&; defperato a ciindis hominibus oraciilum reddidit Deus^ ueniret, & ex ara tolleret cinerem , &C vna cum vinocommi{ceret,8<: poncret fupra latus:8c conualuit,& publice gratiasegitDeo:6c po- pulus congratulatus eft illi .
Ai/biai a.va(piQpvT'i inXitwJ a.<pY\X'sr1criL&{ja) vtto tsravTOi; dvBpeo- TTHy i;i^piiaa,T'ia-iV 6 9iog eA-S-eJi', ^ Ix. tS TQjL^cofjiAi apou KOKKng B <r^/2iXhiy}^ (payeiv (jLiTa. fxiXiTOi^l^Tpili; >'/J.iQgigj ^ icrcoS-ti, i(^ *Ad-ctiV S'ii/i4.oeria^v^^c^T»^eV IfjcTrQp ^ivlov i^ini/.ov. iaeft:
iS' A N G V I N E M reuomenti luliano desperato ah omnihus hommihus ex oraculo rcsiondttDeuSy ue^ nirety ^ ex ara caperetnucleospmi , ^ comederet una cum melleper tres dies:^ conualuit0' uiuens puhltce grattas egitpraefentepopulo.
OvaXiQjLa) afzofct) TpafiooTvi Tv^Xa i^j^pnfxaTicriv o Qioq iXBmJu Xa0eiv alfia oJ^ dXiXTpvovoc; Mvkov f^iTai fxiXiTog , ^ KO?^vpiov avv9i7vai,;(cfj'6-^ Tpi7^ rifA.i^<; i7r'i^pi crai 'i^ tovc 6<p9aAfji.ovi;^ i(ctf ctviiSXi^^iv,)^^ iJ\j^XvS-iv,}y »v^QjLTytariv Snfjioj-ia tJ 3-id. id eft;
Va l e r I o Apro,militi caeco,oraculum red didit Dcus , ueniret,& acciperet fanguinem ex gallo albo^admifcens mel , 6c collyrium confi- ceret,8c tribus diebus uteretur fupra oculos:6c uidit,&; uenit,&: gratias egit publice Deo .
Quod etiam in templo Ifidis fieri folitum fuifTe, ex his Tibulli carminibus conijcio.
Nunc T)ea,nunc fnccurre mihiyiampoffe mederiy Fi£ta docet temflis mnUa tabella tuis.
Cum haec inquaita effentjuerifimile fit, folam remediorum co-
A ij gnitio
'.4 L I B E R
gnitionempotuiflfe abHippocrateinde excerpij&fubccrtisreguD
lis, ac rationibus conftitutam ad artis formam prouectam efle: cer
tusfum tamen fapientifsimum fenem non cafu ullo , ncc fortuna ,
feddiuinifsimisillis,quibus pollebat,ingeni)uiribus ,ac difcipli-
nisficuti cetera omnia , ita &:hancinuenifle,inuentam excoIuifl"e,
necnoncuratiuaeadiunxifle: In quibus mcdicinac partibus nou
jdeo ucteres illius parentes minorem laudcm merentur,cj) plurimi
fuerint morbi,quos nec ab ipfiscognitos , nec curandi eos modum
jndicatum efleconftet;quoniam non uetcrum ignauia, aut re-
rumimpcritiailludeftcccrunt, fed potius infinita gulac blandi-
menta,inexplebilis libido,immenfaq. uoracitas, quibus,utfa-
Epiit.96. pienterdifputauitScneca,&poftipfumP]utarchus,nouacmorbo-
8 Sympos. ' /- • ■ r Ji J- ■
proh.ix. riimlpecics genitae lunt, adliucq. quotidic gignuntur,quarum
ahacfcro, aliacnumquam medelam rccepcrunt : fic namq.puc' ^
Tos&i mulieres poft Hippocratisaetatcm podagra cxcrcere coepitj
(icuiucntePompcio, atq. Afclcpiadcaquaeformido,feu liydro-
pliobia, Anftoteli, ac antiquion bus haud nota, nec non elcphan-
tiafis Aegvpto familiarisfefeprimo demonftrarunt: adeoq.tar-
de medelam recepcrunt, ut Scribonius Largus , qui Claudi; impe-
ratoristemporeRomaemcdicain artem profeffus eft , fcripferit
Cap.iyi. neminem ab hvdrophobia ufq.ad tempora fua liberari uifum5& fi
Appuleius('elfus in Sicilia, ubiplurimi fiunt'rabidicanes, ortus
■^' adeummorbumantidotum quandam copofuifTet^^^Barbarusque
Inptoh. quidaminCreta naufragio appulfus fe eumHyenae pelle c]uod Aetiusquoq. dealijs retu]it,curaregloiiaretur; fic CornelijCelfi tempeftate quaedam ex naturalibus partibus carne prolapfa, & arenteintrapaucashorasexfpirauit,utnobiliflimi medici neq. ge- -^ nusmali,neq.rcmediuminucnerint. Sic Tibcrium Imperatcrem omnium primum Coli dolorem expertum accepimus,nifi ueteres fubalio nomincillumcognouifletucamur:ut jpfeHippocratefub
Lib 15. Il(.i dolorisnominecomprehendiflcreor. SicPlinij aetatementa- gra,ftomachace,&fceltyrbisaegritudinesnoftroorbi aduenaena taefunr: ficmultisolim circamarerubrum aegrotantibusdracun culi quida,ut Agatarchidcs in cius maris tractatu retuht,parui cru ra atq, brachia edentes apparuerunt, qui quamprimum tangeban turillicorcfugiebant,mufculofisq. partibusfcfeindudcntesinto- lerabilesinflammationes,cruciatusucpariebant,quodgenusnior- bi fe ab alijs audiui ffe, fcd ncq. naturam eius, neq. generationis ra
*• ''^ '°"' tionem cognouifle fatetur Galenus. Sic quidam ab urinae difficul tatemultotemporcdetcntustandem paleam hordcaceam inter-
nodia
P R I M V S 5
A nodia habcntem minxir. fic Ephebus Athenis ferpcntem pufillum pilofuni^^plunmispedibusftatimambulantcm multocumfemi- nc ciccit:fic Timonis Auiamduobus finguloium annorum mcn- (ibusinCiliciadcHtui(Tcincaucrnis,fblac|.rcrpirationc,quoduiue ret,cognitam eflctraditur: ficinlVlelonijs fignum cuiufdam aflfe- Oionishepaticaedcfcriptum cft, quaquicumqueoccupabantur, Libroi. de domefticosmuresdiligcntcrobreruabant, acprofcquebantur. fic abalalTb». Crateri mediciferuu:",icferentePorphyrio,nouoquodam morbo captusfuitjitautcarnescius ab oflibus abfcedcrent: fictempori- busnoflrisexfccrandaillagalh'ca,& pacne exitialislucsuniuerfas regiones uexarc coepit:\it nullo pado iIlud,quod uel poftcriorum hominum culpa, uelfortunaautDeoitauo]entecontigit,Hippo- craticrimena(Terredebeat,aquocumduaeiam praedidaemedi- 1> cinaepartesadfummam pcrfedbonem proueftac fuerint , diuinis eius manibus immortales {emper habendae funt gratiae. Am- pliusq. illudaeternaemcmoriaemandandum,quodambaemedi- cinacpartcsficutidiuerfacreuerafunt, paritcr uaria nomina ha- bueruntjalteraq. 'Stf>o:pu?[six.Ttx.ii^Cmt tQ//e;i/>j, altera Qi^7rdCTix,ti nuncupata fuit,uocabulis quidcmhis tum ab opere , tum a re circa quam ucrfantur,acceptis, quae quoniam fapienter, atque uere dcpromptae fuerunt, nullam umquam apud ullos mutationem fuf ccpcrunt: quemadmodum etiamufq. ad pofl.crioratcmporahaec inuctcrata pcrmandt intcr medicos confuetudo, ut omncs duas medicinaepartC5primariascfficiant,alteramcuratiuam,alteram conferuatiuam nuncupantes, quas ob id communi medicinae no- mineplerumq. ccmprehendunt;quoniam cnratiua,quae primo obmaiorem neccfhtateminuentatuit,idnomcnadcptaeft, quod i^-conferuatiuaquoqueei poflrcmo adiunda non modo obtinuit, uerumctiam apud nonnullos tantam audoritatcm acquifiuit,ut iudicauerinthaiicfolam medicinam ucramappeliaridebere:illam inccrtam, falfim, meramuehominum ahos dccipere ftudennum impofturam exfiflere,nempequaenudisconieifturis,infimisq. ar- gumentisprJmoad cognofcendos morbosuiatur: deindein ca fe- rcomnes fortuita rcmcdia, inccgnitaq. medicamenta,ut pluri- mumadhibcant,&demumtam m iudicando, c[uam in curando non raro fallantur, quos tan.en ingruuiflnno crroi c uerfari facilli- mecognofcent,quicumq.humanascalamitatcs,niorborumq. in- commoditate;, qualcs for(.nt, nicurairix medicina fuccurrcret, aequoanimoaeflimareuoluerint: ut non abfq. fumma rationelu lunuslmi eratorhancpromedicis legempromulgancuidcatur. G)muafUca. A nj TH'N
tlOIUlTl
55 55 55 55
6 L I B E R
,, T H* N ict.rQjLX.nv '^r>fj««f (Tu>TYi^u>Sv\ to/c u.vBpwTroii; rvy^ D
,, veiVjTOivya^fgTiii^^peia^ ficipivpi^.Sw !UTcwTr,v c^^e^v?. 7ri(pc,i-
InFpidol. >r>ivjivcu Six.cuct,q <pi/\pcr6(p(t)V Trcuch^ KyipvTfacnv. Toyctp ci(Q'iVi^'^ £taec:s ua- ' ' _' \ ^ ~ </-~< n ' ' "f '' ' '
rioium i^,uiTi(^c <pv<Ticog,;(cif TctTccv t-Aia-vupcuvov cov appco<r>^iu!.aTCt)V, iTTa
VjpBnTcu J^ TouJnc; . >(ffjj ■^ap i^^to. tov tS' Sty.dia ^^s-yKrixov av-
vcpS aTOtqavo)&iv (iaartXivcri &':ajri(^ovTi',niuiJipo!. (ptXavB^^^iri
Ki?J:if/jS-{J , TCeV (^HXiVTiVMV ^^SiTHD-y YiiXciTOCV CUliVO^^XtJTOVg C/U.ag iV
TOtc MiTOtg^ ^votQ i/gL-y e;!'. id cft :
Mcdicinae {cicntinm hominibus faliitiferam e{Ie,patens eius ufiis jttcft.uur,c*^idcolianc c caclo clelip/am pliilofophi merito pracdicant.)fiquiilcmcumnaturacnoftrae^mbcciIlitas, tum mor- bi quotidicincidcntespcr hanccorrigantur. Itaq. nos fecundum iulbtiacrat:oncm ruperioribusrcgibusconfonaobferuari praeci- piei)tcs,liumanitatcnoftra mandamusuosin rcliquis temporibusE abomnibuscuiialibusminiftcrijsimmuncsuiuere.
De co»jeruatit!ae purthm , c^ quidtracfaNdum. Cap. 1 1.
Vm igitur duae(intmcdicinaepartes,unacuratiua,al- tera confcruatiua^aut J^;e<c« nuncupata; Poftrema haecabal;quibusintrespartcsdiui{afuit,in n3fo!pu?\g.- XTix.yiv , morbos tuturos ,& immincntesauertentem: (rvvfi]py^iXYiv , quae pracrentem fanitatem tuetur : & a}aXi]-^fA.r.v,y a qua ualctudinai ij reficiuntur :omncsautcm iflae, quamuis ulti- mo^ficutidcmonflrauimuSjfuernitinucntae, nihilominus & ip- iaetantum multorumhominumaddiramentis fjilendorem acqui- fiuerunt, cpjantum uixprimi ilh inucntores optare aufi forent, F tumobcopiam corum,quachuicparti conferuatiuaeadfcrtafunt, tum obincrcdibilcm utihtatem, qiiam non mmus antcadis tera- poribus,quamnuncpraeftareuifaeft:Eapoiro,quaeadhancpar tLm conftitucndama mcdicis excogitataatqueordinatarant,quat tuor nominibuscomprehcnduntur. quorum (mgulauariasac mul tiphccsrcsrubfccompleduntur.totnamq.pracfidijsbonamuale- tiidinem conferuari pofk^a Galeno,ac alijsmcdicinaeaudoribus concord-tcrdecretum fuit.IIlaucrofuntTcttajDoj-^pe^V-V^?''"'^'!^*" VH/iSi^a ^Ta.'i^u,Qiv '33/'oezr/7^r,i'Ta ,^ TctTroi^fjdpx. Quaecnim exhibcnturpotulcntisatq. cfi.ulcntis fiue ciborum fiueremcdio- rum ufum habcant,finiuntur. Quac cxinanitioni fiibfunt, fudori- busftcrconbus, fputis, uiinis, &alijsomnibus fimihbuscontinen tur.Extrinfecus accidentia aquajaerejfairugine,mari , oleo, & hu-
iurcemocii
P R I M V S 7
Aiurccmodl conftituuntur. Agendauero exercitationibu?, rtudi;?, uif!;ilijs, <omno,ucnere, irajCura,lotionibu.scctcris(.]. ciulilem ge- ncnsconiprchcnJuntur;undenulJarcs tft, nulkimucauxilium,
3uod ad faniiJtcm defcndendam conducat,quin fub ai'Cjuo prae- idorum quattuorgcnerum ,quactotam confcruatoriam artem quantitatc,qu:j!it.itc,<^"occafioneconucnicntibusper/iciunt, con dudatur. Scd quoniamdeomnibus fcre tum ab antiquioribus, tumarecentioribuscopiorc fatis tiattatum cfl:: degvmnafijs au- tem fiue cxcrcirationibus,aqui bus Trs gvmnailica apud uctcrcs ual decclcbrisconflituta,d:dcnomin:<t3 fuit,autnuil:i, autquampau cifnm3,& fortuito^confufcq. traditarepcriuntur; ideodehis,deq. gymnaflicaartea L.uinisexercitatoriadiftaintcgiam,dforlanaD alio numqu.im abfolutani tradtationem h".bcredccrcui , eo magis
B quod Galenus hanc haud ignobiliflmiam confcruatoriae ficulta- tispartcmcfrcfcriptum rcliquitromnesq.fcre teflantur cxercita- tionumarteir,(X.'adaucrtendosfuturosmorbos,Cv; ad cuflodien- dam pracfcntcm fanitatcm,& ad ualctudinarios reficiendos, quac tres partes uniuerfam confcriiatoriam cfHciunt) incredibilem uti- litatem afferre ; ut ctiam nosubcrrime demonftraturi fumus,ubi haccomniadiftin(ftefimuI,atquecopiofe,prout res ipfi poftula- bit,in hifcelibrisdeclarabimus. Primo,quid f^t gymnaflica ipfa, quomodo,^: quan do inuenta , aufta , (Sc perf e(5ta , quot eius fpe- cies:deinde,quidexercitatio, quotgenera,&quomodoabanti- quis efHccrentur : poflremo,quid fit illa qualitJS, quantitas , (Sroc- cafio, quibushaccars tantopcre bonae ualctudioi confcruandae conferat: demum, quae commoditates, quaeue damna abuno-
Cquoq. excrcitationum generc gymnafticaeftudiofiscxfpe>.'tanda
firtt:quibusomnibusdiIigcntcr exphcatisnil reii(ftum iri dcbere
fpero,q> in huiufmodi traftationedefidcrari pofsit ; quam ideo ue
hementiusomncsualetudinisftudiofbsaniplcxuros cOeau"uror,
quoniamhaccparsanobistraftandac.uatiuam partcm tanto cx-
ctllereuidetur, quantomedicamenta ipfaabexercit.nionibusfii-
pcrantur;dequibusGaIcnus,atque Auiccnnacclebratiflimi me- i ittu.ual.
dicinacfcriptoresitaprodiderunt, exercitationcs tum excremen- '/"'••""'•
^ , I r 1 • •• rr , doc j.ca.i.
talolaere,tuinpcrlu>1oris meatuseijcere polie;rantoq. tam cibis
quammedicamcntisattenuantibuspiaeftarc,quantofjtiuscftnul
lo corporis noftri incommcdo cxigi,quaeredundanc, quam nari-
KrSc carncliouada,(Scfblidisextenuandi3 :h)ecnamq. incommo
da calidisattenuantibusq. medicamcntis aflociantur; cxcrcitatio-
nesuerotantumabeft ut aliquidtalefequatur, ut potiusflrmitas
A iiii quae^
cbard.
t L I B E R
quaedam membris accedat cum 8c natiiralis ipfe Calor accenditur,D & cx partium interfe attritufbliditas quaedam ac ch/asrciQ&icL com- paratur: Iccirco non immerito Athenicnfes Apollini gymnafium (iuecxercitationemconrecrarunt,fignificantcs,qucmadmodum
prob.I. audlor eftPlutarchus,ab eo Deo,c]ui flinitatem nobis largitur, ctiambonumhabitum,&roburdonari: Nequeetiam inconfulto
Lib.viij. de fccit Cyrus,qui apud Xenophontem tantopere exercitationes, la-
CyiiPae- t)oresq.corporisaeftimauit,ut Perfis^quosredeinftituerefemper ftuduerat,quafi legem dedcrit,ne ipfi umquam fine labore ci- bumcaperent,ratus ualctudini atqucfortitudini perindeexerci- tationes neceflarias efle^ac cibum , quas illud humanis corporibus
laAna- piaeftarediccbatSolon apud Lucianum,quodii, quiuentilando purgant triticum,paleas,ac Ipicas inanes natu propellentes,purum autcm fiudum feparantes & accumulantes. Etcnim I^iogenesp apudStobacum dicebat,Medeamlapientem,non ueneficam fuif' fe,quaeacceptis mollibus ,& effeminatishominum corporibus, confirmabat ipla gvninafi;s,ac exercitationibus,& robufla, uigen tiaq. reddebat.Vndefama emanauit,quod coquendo carnes in iuuentutem reftitueret .
^uidJttGymnaJiica.i<^ qnotupUx . Cap. III.
Vattvor itaque exiftentibus illis , quibus tota conferuandae fanitatis lacultas completur, exercita- toriam quartaepartis quandam partcm efle nemofa- ^SJ nus ncgarit : quaiidoquidcm lii exercitationes fub agendisintermuItaaIiacolIocantur,quae pro quarta conferua- toriae parte a nobi s declarata funt, gy mnafticam , quae de excrci- F tationibus tota cfl:,ad eam pertincre rationi confentancum efl:& proindcnegarenemopotcft, c[uinadeum,quimcdicinam profi- teturcontra Erafifl;ratum,&aliosgymnafl:icama medicinafeiun- gentes,illani cognofccre fpcftet, eopracfcrtim quod ab Hippo- crate , Platone , & Galcno crcbro fcriptum rcpcr!tur,cxcrcitatio- nes, tot .itquc tanta ad uitam fmam traduccndam bonn pracftare, quot & qunnta uix ulla alia mcdicinacinflrumentapracflant. Qiiod fiHippocratesinlib.dcl.ocisinhomincfcripfitCiymnafti- cam,& medicinam contrarias efle, quoniam altera permutatione opushabct,alteranon,de fola ea mcdicinacpartelermoncm ha- buit,quacin medcndisdccumbcntibusclinicea poftenoribus uo cata lolum uerfatur.Plato ctiam , atquc Plutarchus quando dixe-
runt
P ft I M V S 9
Arunttluascflfecircacorpuslmmanum ucrfantesartcs,mcdiclnam, &:gvmn3fticam,non ob id,qucmadmodiim Erafiflratus&Scuta- torcs,illas fciunxcrunt, fcd communcm hominum loqucndi ufum fecutirunt,qMi,quoniam poftcriusgymnaftica mcdicinainucnta, eiq. adnexa cll,easdiucrfas nulla alia rationc dudi cfficicbant. Ce- tcrumquidfit liacc ars exercitatoria gymnaftica j^racco nomine inuncupata, ab ciusdcfinitionc.fiuedefirriptioncpctercdebemus, quam etfi luculcntcr cxplicatam apud Platonem habcamus, a nul- lotamcn aIio,quamaGaleno noftro eam Sc breuius ,&Jucidius H^jp*** deciaratam credo^ubi itadixit: ^Tiyv» -y vfJLvag-myi '^v Wi^iiMi tw; h Tri^i yuiuvct(rioigJbiix.,uiag:hocQ{\.^ QuoJ gymnaftica cftquae omnium exercitationum facultatcsnou!t,aut potius,Qi^iod gym- nafticaarscft fcicntiapotentiae omnium excrcitationum.Qu^o iii
B locoanimaduertcndumc/l.Galcnum fcientiam non proprie,fed. communitcr, ut plerumqucaudoresfblcnt, accepiflTe, propterca quodgymnafticacum pro fine opus habeat,& fcientiae nullum opusconfiderent,ncccflarioa uera fcicntia cxcluditiiri quamuis alioi.]ui cauffas cxcrcitationis uirium facpiffime contcmpletur: cfl infupcr animaducrtendum,Galcnum hac dcfinitionc gymnaftl- cama pacJotribica diftinxillc, quoniam illa tamquam impcratrix &cxercitationuqualitatesomnes,&carucau(fas fpcculatur,im- peratquCjhaccucluti miniftra illius exfiftit, perindeacgymnafta crat,quiomnium excrcitationum potentiasprobcnofccbat,easq., proutfanitati,& bonohabitui expedire iudicabat,diucrfis homi- nibusimperabat: paedotriba uero,qui cas,quomodo fieri debe- rent,&pollent,reipfademonflrabat: atquchoc acnigmatice ex-
f^ phcauit l-*olvbusfubhisucrbis: TrcuSoTtificu roiov^t^^oiaKiia-iTra. Inp' ^V0fj,iiiv )(g^Ta,vo^uov,a.6 itoi^v o ly.cucog, ci/i^aTra.rieiV^x/^.i srTW,:^- ■:ra^e<v,./?/a^et3-a/,Ta x.aM/r«, ?^ a/o-;y/Ta:idcfl:Paedotribaehoc edocentpraeuaricarifecundum leges,iniuriam tacere iiiftc,deci- pere,furari,rapere,uim inferrehoneftifnmc.&tuipifiimc. Nam fi quisluctatoru,& aliorum,quiapacdotribisedoccbantur,adio.Tes aeftimet liquidoconfpiciet ualdeijsafliinilari^quaca Polybofcri- ptafunt,ficq. gymnaftam,& paedotribam non parum diflimiles fuine:ucrumtamen,cumintcrdum unus utnufq. munusimplcrct, non immcrito exiflimauerunt ahqui has duas arics unain,atq. ean- dem ene,ueluti nonnumquam idem&;militis,&Imperatonsofh ciopcrfungitur-, attamen Galenus cas effediflindas uoluit,dum gymnaflicamuocarirefpeduhabitoadfblam excrcitationis qua- htatumnotitiamjquaeoperatione ipfa nobihor cfl; paedotnbi-
catn
im« icca.
xo L I B E R
cam dici ob adnm iprum exercendi,utpote ignobiliorem conten- D dir, liaud aliter ac fi dixilkt alteram harum fpeculatiuam , ac arbi- tram,&iudicem;alterampradicam efie, quae omnes intcrdum ima gymnafticae appellatione a materia, circa qiiam uei fantur , ut pharmaceutica^furcepta uocarentur ■■, ficuti fpeculatiua, & pradica medicmae partes uno mcdicinae nominc raepcnumern ,i ppellan - tur. fed quod uere,{icuti declarauimus, gymnaftica talis iit,gymna ftaq.&'paedotribadirterrent,AriftoteIistcftimonioquoq. compro barclicet,quiinprincipio quarti Politicorum hoc icriptum reh- quit^EV 7rci-7cug tcuc Tiyvcut; fA.)i yji.rci fxo^ov yivo/idpcugyci?^a.t!n- Qji y^ucciVT/ TiXeicugovacu': f^iac'^70i(i>piia-cu ro <u:%« ^y^Tov ~^- vog apucTfci' , otov a.crx}ia-ic crco/j.a.T/ ttc/o, 7g ttokc crvij.(^'ip^^ yoj rtg a.Qj.<^t'.{TCf) ■yap i(^.?Q\.i'ra7ri<^v>.CT/ yj^ m^ pyiytfjv^cotTnv ctpiTnv eu'ay}(cf.7ov af y.OT^&tv ) ^) t/c TrMiTO/Q , |W/a vra cn , ^ y ctp tovto E tyIc yvfjLvaTi^yfc ^ ; 'iti ^'lav riafxr riic i}i.ycv/v^jv]; ^rtSi/^tft, ^^n^ 6"i^iCvC , f/.iiTlfh^r^fxyic Tcev is^t tyw a.yc>}v'ictv , fj.y\S'iV ktIov to ttcu ^otqJlCov .y /(ctf tS •)Vfi.va.<Pix.ov 'U>^^a-n<^Jcio-ajt. t« y^ TavTi<v ^ Trv Svvctfxiv: ideft: In cunftisartibus,& fcientijs^quae non circa paitem,fcdcircagenusa]iquod perfe(fteexfiftunt,uniaseft confi' derare, quidcuiq.conueniatgenerirceuexercitatiocorporisqua- hsquali conueniat,&quaefitoptima : (optime enim natura di- fpofito,& cui omnia fuppeditant, optimam conucnirenecefla- rium eft) & quae plurimis una omnibus . Etenim hocgymnafti- caeeft:Praetereauero, fiquisnonexadumillum cupiat habitum, & fcientiam circa certamina,nihilommus paedotribae,&gymna- ftici eft hac potentiam praeparare . Quibus uerbis clare fatis patet, tumab Ariftotelegymnafticam nuncuparifcientiam eo fermepa- F fto,quoa Galeno:tum etiam gymnaftant a paedotriba diftin- gui. AtneiIlos,qui utramquefub unogymnafticacnomineintel ligunt, definitioIateat,quaeutriufqueuim fimulcxplanct,itadi- cerepoterimu^^^Artemgvmnafticam eftefacultatcmquandam om nium exercitationum facultatcs contempIantem,eoiumq. uarie- tatesopereipfoedocentcm,uelgiatiabonae ualctudinis confer- uandae.uelgratiaoptimi corporishabitusacquircndi, atquetuen di, Dixihuiusartistalcm eflc finem,nonfoIum utplcnam atque perfedam, quantum ficri poteft , dcfinaioncm reddercm , uerum etiam uthancfcicntiamabalijs,quae fimilcm formnmobtinent, difrerentemoftendcrem:Nam ludiomncsantiquorum,tam Grae corum,qiiam Romanorum,necnon etiam tota athlctica ipfa , atq. exercitationes gratia belh fadae circa omnes fere cxercitationes
uerfan-
P R I M V S II
A uerGntur,circa quasgymnafticamcdica,ut in fequentibusrum demonftraturus , quando in fingulis exercitationum gcncribuj dcclarandis quomodo in unaquaque gymnaftica locum habue- rintii^paratim planum faciam :nihilominus magnopere inter fe difcrcpant,caulTaq. talisdiffcictiaenullaaha exfiAit practcrfinem /ingubrum , quo Hneomncs facultatcs diftingui (cripfit Ariftote- ]es: Namhidorumfiniserat rcligio quaedam,qua Antiqui opi- nabanturfefeDijsrem <;ratamilhs ludis tamquampromiflamfa- fturos : erat quoquepopuli uoluptas, cui maxime & Rc/pub. & Reges,acImperatoresftudebant, quohomincsuoluptatedemul- fi in officio continercntur:unde]udorum excrcitatonbus tantum honorem tributum efle fcribit P]inius,ut,dum eos inirent, fcm- Lib.xvi,
V. pcraffurgi, etiamabSenatu,m morccflct, nccnon fedendi iusin "P"''" proximoSenatuijatque uacatio munerum omnium ipfis, patri- busq. &:auispaternis,qiiodtamenferuis,quando ilh fimilcs lu- dosinibant, concelfum fuifleminimecredo. De his uero ludis quicumq. aliquid cognofccre optauerit , librum Onuphri; Panui' ni Veronenfis habebit,qui omnium diligentiflime,ut eft ip{e om- niumfaeculinoftriinhiftorijslongeucrfatiflimus^hancmateriam tradauit.Athleticafinemhabuitrobur, utilliusui poftet athleta aduerfarium fuperare , & coronam praemiaq. propofita confequi: quamuis etiam apud Graecos, &Latinos nonnumquam athlctae uocatifunt ,tam ilhquiin ludis,quam qui extra ludos praemi; gratia ccrtabant, quos omnes fub nomine uitiofae gymnafticae (dequa inferius loquemur) Galcnus complexus eft : Ccterum qui gratia bciii excrcitationcs pracdidas obibant, id non ob ahud
Cagebant, nifiquo agilitatcm ,ac pcntiam compararent , quibus poftea,cum oportebat,hoftes in pugna uinccrc poflent: atque ha- rum exercitationum difciphna ufque adeo fcuera apud maiores fcruabatur,uteiusdodoresduplicibu:>, quodfcribitVegetius,re- Lib.i.dcre muneraicnturannonisj&quiparum in illa profecifllnt inihtes, ""''''-"'J- profrumcntohordcuincogcrcnturaccipere,ncc ante eis iru^ri- licoreddercturannona,quam iub pracfentia pracfeCti tribuno- ium,uc]pnncipum expermicntis datisoftcndifrentfcomncsmih tiaeexercitationcscomplefle.Ex quibus omnibusmanifeftumeft gymnafticam noftram a pracdiiflis difKrcntem efte,& ideo fiimma cum rationcanobisinilhusdchnitione pofitumfincm fuiflc, qui eftgratiafinitatistuendae,&bo:ii corporis habituscomparandi. Quod uero cxcrcitationum omnium tres pracdicti fincs, a quibus tria gymnafticaegeneraortafunt,apuductcrcs exftitcnnt, atque
omncs
IX L I B E R
omnesinnnuin publicae fclicitatis finem relaiifint,abundede-P clarauit Solon apud Lucianum in Anacharfi dialogo : cjua una il- lius oi-atione,tot.i hacc fcntcntia noftra haberi rata mcrerctur,ni- {i Platonis 6c ahorum mfcrius txplicanda teftimonia accedcrent,
De GjmnnftkAeftibiectO) ^ eim laudihui. Cap. I V.
=^c== Vm iamgvmnaflicam, c]uidfir, fatis(nifallor) expH-
W/^f^\i)-'" cucrimus: camc].ab affinibus facultatibus feiunxeri- '\^R^^*'' musrrcllquum cn,fubic(5tum illius,qu3lefit,confide-
rare:nam ficuti nullartperiturars,fiueilla fitarchite- ftonica,fiuecifubie(fta,c]naefinem operationum fuarum alic|uem non habeat,pariternullacft, ciiius fubiedum alic|uod non liceat propnum a-lhgnare,circa quod tota illius opcratio uerfctur : & p <]uamuisidem fiibicdtum laepenumeio plurium artium eflTe ui^ dcarur, fitnmcn res exade perpcndatur, cunftarum fubieda ar- tiumfinibusipfisintcrftdiftingui apparebit,eo quod idem fane aliquo pafto,fcd fub uari;scondicionibus,atq. proprictatibus ab unaquaqueconfideratur:itanamq.fit,utcorpushumanum,quod plunbusartibuSjatqucdifciphnis reucra fubijcitur, tali pafto ab una confideretur, qiiod non ab alia: fiquidem,prout naturale, atquemobilecxfiftit,PhyficusilIudcontemplatur: proutfanitatis, uelmorbi capax,Medicofiibijcitur:proutsi;s;£TO!', ideftbonihabi- tus{u{ceptibilc,agymnaftR\i,fiueconferuatoria, quae medicinae fubijcitur,& de qua nobis futilrus eft fermo,confidcratur. Corpus itaquehumanum quatenus bonum habitum rccipere, eumq. & fa nitatem confcruarein feipfo natumcft, gvmnafticae fubiedum eftc dcfinimus^queinadmodum etiam Galenus in hbelloilload F 'f hrafybulum fciipto luculentiffinie declarauit:ncq. propter hoc infcrcndum cft, illum fibiipficontrariadicere, cumaliasgvmna- fticam a medicina fciungi dcbercuoluferit,propterea quod uoluir, gvmnafticammedicinaequidem partem c(fe,itatamen,ut, uc- Jutiparsa fiio toto aliquomodofciungitur, fim.iliter gymnaftica amedicinadiftinguatur: medicinaenim fanitatem ,atq. morbum in corporcliumanoconfiderans^alf^rum expcllcre, alteramcom- parare, &confcruarenititur :3tg}'mnaftica in corpore fano bo- num habitum gcncrarc,eumq. tamquamfiinitatis uel partem, uel cauflam confcruantcmrctincrcconatur : & ob id tanta fuitapud ueieres huius cxiftimatio, ut Plato, atque Ariflotelcs ( nc alios quamplures rccenfeam) eam rcmpub. haud optimam cfTe pofte
ccnfucrint.
>
P R I M V S. i^
A cenfuci int, in qua talis ars defideraretur , nec immcrito quidcm , quoniamfianimiremperhabendaeftcura,ncqucilleabfquccor- poris auxilio quidquam grauc, aut diginim efficcre ualctiira pro- fedlo ftudcndum cll corporis falubritati , bonoque habitui , ut & animoinferuire, (Steiusoperationesnequaquamimpedirc,fcdad- iuuarcpofiit:proptcrquodin ProtagoraPlatocum elfe claudum appelIandumdixit,quifoIuni animum exercens,corpusignauia atq. otio confumit, Quantum porro arsgymnaftica ad hunchabi- tum adipifcendum,fanitatemq. tum conferuandam,tum etiam rc parandamconfcrat,utPlatonis,& Ariftotelis certiflmia tcftimo- nia practeream , unum Galenum in medium adducam,qm infiini- tos propcimbecillesad bonum habitum reuocafte ,&:innumeros item alios,neinmorboslaberentur,{bla gymnaftica conferuaflc
B gloriatus eft,ut nullo pado nobis mirandum fit, quod maiores no fln u/que adeo corporis cxercitationcs aeftimaucrint, ut non tan- tum publica,eaquepraecIar]/limaexercediscorporibusIoca,qua- liagymnafia^&Romanactlicrmaefucruntjexftiuxerint, uerum- etiam jn quibufuis fere priuatis aedibus exercitationibus locus ali- quijinidde/ignaretur,&:quotidiemufucflet.
J^o tempore, & qtiopafto coeperit gymnaUica, Cap. V,
f^VAMVis Galcnus medicorum omnium poftHip^ ''^ pocratcmprincepsciusfentcntiacfuerit,quodgymna ilicn ais Homcri tcmpore nondum reperta effet^fcd (o lummodopaulloantcPlatonistemporaprincipiu ha- Cbucnt,nihilom!nusbelIoTroiano abiplbmetPoetacefcnptofe- rr.inaquaedam illiusiaifta fuifle, quafiq. ^rimordiaeluxifleucrifi- mi]euidetur,nifi quoquc fatcamur potuiflcfacilitermultoprius cxftitifle,uerum autnon tunctemporisnominatam,nequecultam, & ad regulas,artisq. formam redadam cfle , aur Icriptores , qui il- lamabintcritu,&obliuione uindicarent,non habuifle,id quod credcrenon eftpenitusabfbnum,fi quod ahbi Galenusfcriptum prfmode rcIiquit,uerume(fenonnegamus, cuniftoshominesadmuficam, tj.ualet. atquegA'mnafticampropenfbsnafci,nccquidquamreperiri,quod corpus,atqueanimum hifce duabus magis componere , & ad bo- nam frugeminduccrcqueatcontra Alclepiadasiniuftos omnium exercitationum&aeftimatorcs,&damnatores:ut his ratiombus gymaftica naturalcm homini cfle, & iccirco fcmper exftitiire per- ruafumhaberedeceat.PorroquodHomeri temporeartis gymna-
fticae
14 L I B E R
fticaepnndplaquaedamexfliterint, facile illi intelligeiepotue- runt, qui poetae libros leftitantes animaduerterinr miJires Grae' cos interdum difco, luda , curfu , arcu , & alijs huiufcemodi , quae pofl ad gymnafticam facultatem tranfierunt, Cefe excrcuifle ,ficuti oftauo, &uigefimotertioOdyfreae frequenter legitur. Sed quo- modo,&quoordineadhancartemdeucntum fit, hcetnihilplane exph'catumhabeamus:coniefturatamen quadam aOequi pofiu-' musexilhs,quae Plutarchusinquincto Sympofiacorum prob.j. fcriptismandauit,ubitradit,quod certamina priusfimphciafuc- runt, inquibusfblummodo uidoriam,atque coronam pro fine habebant,ab hispoflea ad facrificia res tranfiata fuit , quando Deo facrafaduri,popuhimq. adfeflaaccedentem obleftaturi certami-»- na inflituebant, quaea facrificijs demumadgymnaliapaullatim p fuiffe introdufta exiflimo, quod primis lUis temporibus,dum ho- inmestemperatamuitamtraducerent,perpetuaq. fanitatefrueren tur,illud unum fludium habebant,ut ad bella peragenda, hoftesq» fuperandosaptifnmieuaderenti&proptereaquandootiabantur, neprorfusinertia confumerentur,fefe illis exercitationibusdeti- nebant,inquibusetiamui£lonbuspraemiaponebantur,quo&il-t lorum uoluptate alledi, & fpe praemiorum inilammati libentius, atq^ accuratius ad acriter contra hoftes dimicandum difponeren- tur:& ob id Homerus fecundo Iliados in hunc modum finxit. Aa.oia\ 'S:^^pny/bcivi Ga,?[^Knig A'icrKOi<ri\rTip7rovTO, }(aj cuyavinaiv 'itVTig To^oio-iQ : idcfl;: i^tgentesmlitore po»ti «
Ludebant dtfcis, arca^, ^ iacuU longe Mittentes: Etuigefimotertio:
KvTop A';^/M5y? A vTov Xdov ipvx.iv^)(^ }^aviv ivpvv ayaveL Nnav S^^i^pip aQ^, As^HTixVi , Tplts-oxS^aT* fTTTTng 9',w^/ov«re, /SoevvT 'i^9ijua >(cf.piiva, H J)t yvva'iy^q iij^uvovq, ^oXiovTi ai^t^^v : idcfl: Sedi^chilles:
lllic detinuit populum ,magnumq. locauit Certamen, Nauibtts haecpraemiajplendidapromenr Scilicct (^ tripodas,labetescj. (^fortia bouum Cum muUs, & equis capita, cr qtioque corpora Itimbu Scminea accinilis,^ albipondcraferri. '
Ex
1- R I M V S. 15
AExquibus&fequentibusomnibus {atis perrpicuumeft,primisil- lis faeculis exercitationum finem fuifle tumdeledationem quan- dam,& praemia confequendi fpem , tum ad bellorum , hoftiumq. uid^oriam obtinendam agilitatem,atque peritiam.Poft ea tempo- racumDeorumcultu$,& facrificiorum celebrationes excrefcere coepifTcntjUthomines ad illas confluentes alacrius, &libentius co currerent, hae exercitationes in Deorum celebritatibus inftitutac {unt,ubi & Dijs,& hominibusgratae reputabantur , fiebantq , & neexercitatoresdefiderarentnr , praemia , quaehomines adquid- uis audendum incitare fblent , ftatuebantur ipfis certaminibus op- tatiora,atquepraeftantiora,ficutinnuitAriftoteles:inhisexerci- tationibus. quoniamhomines praemioru gratia dumtaxatcerta- bant, quaeafiAaGraecisdicuntur,exercitatores aSAwra/nuncu- inipattic.
B pati fuerut,qui & ab Atticis dcrx.tiTa.it ut Erotianus tradit,& a Lati prob.8. nis Athletae,apud quos certamen ipfum ludi nomenobtinuit, quod non folum in Deorum feftis,uerumetiam in Amphitcatris, & ante amphiteatra inftituta in foro , in priuatis locis ad populum obledandum humfcemodi certamina peragebantur,ficutiquo- quc&apudGraecos a.6\oi. NamOlympia Pifis, fiue Elidie,& Nemea apudClconas-.Ifthmiain Ifthmoip{b,PythiaDelphisapud costahafueriit,quales apudRomanosludiCapitolini ,laeculares, & ali; huiufcemodi, in quibus omnibus praeter praemia, ita etiam uiftcribusmagnihonoresconftituebantur,uti non modo in con- uentu ftantes cum palma & corona laudes ferrent : fed etiam ( utor Vjtruuijoratione)cumreuerterenturin{uasciuitates cum uido- riatriumphantesquadngisinmoenia,&in patriasinueherentur,
Caereq. pub.perpetuauotaconftitutis ucdigalibusfruei-entur:atdc hiscumnon fitnobis loquendum.ad rem noftram reuertamur. Dum itaque uita hominum parca fuit,hi fbli exercitationum fines exftiterc;uerum enimuerocrefirente luxu, multisq.a longa uale- tudinedetentistandem adreparandamfanitatem,& imbecillita- temcurandam,bonumque habitum comparandum exercitatio- nesinftituicoeptaefunt,quod fuit paulloantcHippocratis aeta- tem,quando Herodicus ille ( ut fcribit Plato ) gymnafticam, quae Tertio de priusinfacrificijs.atqueludis, necnon in bellicisexercitationibus "^^F""- Iblum auftoritatem , atque locum habebat, medicinae adiunxit: quod raea fenteiitia nil aliud fuit,nifi certamina illa & exercitatio- nes,quae Iblum pro coronis & praemijs ac militari difciplina afte- quendis.necnon proDijsplacandis &hominibus delcdandis in ufuerantjadfanitatisconferuandaej& boni habitus cquirendx
nnem
\6 L I B E R
finem traducere, quas poftea exercitationcs cum primi illl , atqucD etiani pofteriores ijymnaftae a medicis & philofophis, ut ucrifimi- leeft,monitimirumin modumcorporibus conferre didiciftxnt, ah'amoderantes,aliaaddentes,necnon a pubhcisadparticularcs, &piopria locatransferentes, tandem reguhsc|uibufdam praecc- ptis,ac terminisconcluferunt, atque ita artem totampepererunt yufxva,Ti7iyiv uocatam ''^ iS yvf^va,<^iiQ-xt , ideft , ab exercendo , quafinullusahusfinis effet, quam ob habitum corporis bonum obtinendum exerceri. Quamobrem ex his clarum faftum arbitror quomodo arsgymnaftica principium, incrementa,& ftatum,nec^ nonquotemporefufceperit. Siquidemprimumin bel]o Troia- nodummihtesGraeci in arenam exnauibusdefcendentes(unde poftemanafle prouerbium Inarenam defcendere opinor)inter fe certantes ad bellum exercebantur tunc apparere coepit , artisq. E agonifticae,&gymnicaenomenetiam accepit. Poftea ad (acrifi- cia & hominum uoluptates tradufta non modo praedidia nomina retinuit : fed etiam athleticae appellationem confecuta eft , & apud Galenum uitiofa gymnaftica nominata fuit . Dcmum ad gymnafia,&certoslocospropuerisedoccndis pro omnium (ani- tatctucnda, acprobono habitu parando traduda,&fubnormis conclufagymnafticaeuerenomen promeruit, quod ante Plauti temporafuit, apudquem Atticusille iuuenis Philolaches ita lo- quitur:Cordolctmihi, qucmfcionuncutfum,atc]ueutfuiolim, quoncqueinduftriordeiuuentutecratartegymnaftica,difco,ha- ftis, pila, curfu,armis, equo . Verum enimuero haec ars ( ut tefta- Iflfecundo tum rehquitMarcus Varro)apud Graecos fblum in ufu uiquit, inprooe ' quamdiurura colentcsRomani & cultuia foccundifilmos agros F habuerunt,&ipfiuaIetudinehrmiores exftitcrunt : fcd poftquam crefcentc defidia in opidis otinri, quam ruri laborare malucrunt, Graecorum urbana gymnafia ita frequentifnma extulerunt,ut idem Varro conqueftus fit fuo tempore uix fingula fatis fuiftfe, quaeprofe<fto,dum Romafub Impcratoribusftoruit,omniumma xiiiia&fpeciofifi!imafuerant:atdeincepsRomanoImperiodecli- nante,ceterisq. in peius ruentibus una etiam dcftruda fuerunt, & fimul cumipfisarsnonparuam iafturampaftafuitj quama Varro- nistemporibus ufque ad Imperi; Romani indinationem in fre- quentiffimo ufu habitam fuiffe quifq. intclhgere poteft , qui omnesmedicoseaeatateRomacaeftimatospalsim in morbis cu- randis & fanisconfcruandi^ exercitatoriam artem adhibuifte ab . eorum,quaefuperfunt, fcnptis obferuant,autqui Plutarchum
omnes
P R I M V S ,7
A omnes fua aetate excrcitationibus occupatos fuinefcnbente lefti
tant,cjuamquamP]iniusnon omncsexcrcitationes tunchonefti Lib j. Sy»
ufus gratia inucdas fuifle.reJ nonnullas & pereerinas praefer- ??, P'^?.^'^
i j r ■ r rt i°t ^ 11 Lib.xmj.
tunad exercitandamfitmiquaciitasefle praedicat. Itaque valde cap.n.
alucinatum fuifle Budacumputo, qui infuis ad Pandeftas ad-
notationibusRomanosgymnafiorum,&paIaeftraeexercitamen-
tis minime ufos , nulla firma ratione probat.
DeGymnasijSK^ntiqttorum. Cap. VI.
I Ymnaflicam, fiue cxercitatoriamin certislocisfieri {0- litam,quoniamfupra ftatuimus, rationi modo con- fentaneumeft,quid loca ip/a, & qualia forent,pla- numfacere.Nam locaillanilaliudfuifl^e, quam gym- nafianuncupata, cxmultisj&praefertimexuerbis Galeni in fe- cundodctu.ual. {criptismaniteflocomprobatur,ubi narratgym- nafium fuide publicum in fepaiataurbis rcgione Ibcum exfl:ru- ftum, in quo ungebantur,fricabantur, lu(ftabantur,difcum iafta- i)ant,aut talcquippiamfiftitabant,quaeIoca ita nuncupatafue- lunt , quoniam exercitatores ibi jUt plurimum denudabantur. yufjiMa.CiSrau enim antiquifllma uox etiam denudari fignificare ui detur, unde Martialis libio tertio.
Gymmfium, Thermaejiadium ejl hacparte, rccede F.xfnimHr-,nudosparceuideremros. Quanniisctiam quandoq. fub nominegymnafij omnem locum, ubi cxercerentur,comprehenfumfuinercperiatur: ficut poftea hacc uox ad alia quoquc tranflata cft , qucmadmodum apud lole- phumuiderelicet,quiin librisdebelloludaico balnea aliquan- dogvmnafia nuncupata cfledemonftrat,ub] dcHerodeitaloqui- tur. NamqucapudTripoIim,&Dama(cum,^S:PtoIemaidempu- m blicasbalneas,quae gymnafia dicuntur,BibIide autem exedras » porticus condidit . Haec loca a Vitruuio,Celfb, Pli nio, atque alijs » Latinaehnguaeaudonbus palaeftras nuncupari inuenio: Vnde etiamconijcio Vitruuijtempeftateinltalia,uel i-arasadmodum, iiel nullas exftitifte palacftras, fiue gymnafia, quandoquidem is li- bro architedurae earum aedificationes traditurus Italicae confue tudinis non hiiflepraedicit.Nain qui primi gymnafia exaedifical- fe creduntur,fueruntGracci, fi credendum eftSoloni apudLucia- num^&M. Tulho Ciceroni,qui in fecundode Oratorcfcribit, gymnafiadeledationis,& cxcrcitationis gratia ab ipfisprimum
B inftituta.
t8 L I B E R
inftitLJta fiiinc.lntcr Graccos autem primi exftiteruntLacedae-Di' In Anach. moncs,ficiu Athciiaeiis cxlppafi fententia , &P]atoinTheaet. & primodc hgiblismcmoriacprodidcrunt.qiiosetiam illaipfaom- niunrprncfiantirfima , atcjue fpeciofifllma conftruxifle ex Martia.- Hs hbro primo inteHigcrc hcct, ubi hos uerfushabet. K^rgiuas generatn^s itner ttrbes Tbibas carmine cantet,aut 'JAiyccn/rs , o<//// claram Rhodon, aiit libiclinofae Ledacas Lacedacmon^s palacflras. QuomodoueroPlatoin Critia dum Athlanticam illam rcgianr defcribitjquamnouem milhumannorum interualloabactatefua antcfloruiflenarrat,ibigymnafiacxftafrefcribat,qui Lacedaemo- numinucntumillafacit,exadedifcernerencqueG,ni{i totam il- km Critiac narrationem fabulofam credamus . Pofl; Lacedaemo- E> nios Athenienfcsquoquefuagvmnafiaerexerunt, in quorumci- uitate tria exftitiffe tcftantur Pauflmias, & Suidas,alterum a^jptcTw-- In Anach. f^'trtv uocntum , in quo Plato philofbphiam fuam profefTus eft; alte •*'»'• rnm Av^tj^oi', ubi Ariftotelesedocuit, quod Apollinis Lycij tem-
plum fuiflclegitur apudLucianum ;alterum jtt^foo-ajO^s^^ubi no- thi, fpurij , ac ignobilioresomnes cxerccbantur: fi quidemapud Graccostantoodio,tantaq.infamiauiles,acfpurijnotabantur,ut quiuerclegitimi,acnobilcseflent,cum ijs confuetudinem,aut communem ^(:{^e. cxcrcendi locum habcre recufarent.Praeter haec tria mentionem facitalteriu';, quodCanopum uocat, Philoftratus in uitaHerodis Attici. Dixi in ciuitate Athenienfium triafuifle gymnafiaj quodlicet cxtra ui bem cflcnt,crant tamcn haud longe aedific.na, utquaepropeualdcforentciuitati, in cafuifle dicipo--'' .„ r Tuerit. In hisetenimmortuosquoquefepeliendiconfuctudinem ni cpiU.ii. CraecoshabuiflcfcriptumeftapudCiceronernjCuiSeruius feMar cellum intcrfcdumin Acadcmia Athenienfium nobiliffimo to- tiusorbisgymnafiofcpeliuifrefcribit. Quaeuero Ligorius anti- quitatistociuspcritiffimus inueniffe fcribitin ueftigijs Hadriani Impcratoris liburtinae uiliae repraefentata, Athenaeum,Her- meum , Panathenaicum j minimegymnafia,ubi corpora exeice- • rcnrur, fiiifl~cputo:fedloca, inquibus autdifciplinarum,&alia- rumartium ftudi;sopcradabatur,uelfefta aliqua cclebrabanturj utin PanaihcnaicofcftaPanathenaica. Corinthum quoquegym- nafium habuifTeCraneum uocatum,audor eftLaertiuslibroter- Inl.bro dc jj^ Romani poftrcmi omnium gymnafia palaeftrasuocatainur- miuiLus.. t)e ■id Graecorura acmulationcm Varrone audore aedificare coe-
P R I M V S if
A perunt: qnostamcnceterosquofcumquetummagni/Tcentiaope'' rum,tuminaeftiniabili pukhritudincin hocgenereantecefnfTe, ex)nis'Ihcrmarumruinis,quacadhancu/c|. dicm non fine om- uium ftupnreperdurantia confpiciuntur, facile conuincitur. ne (Heam illud, quoddeNeronisgymnafiofcripfit Martiahs lib.vi;.
^iiid Thermis melim Neronian^s ? Namgvmnafiatota aliquandoThcrmas ob aquae cahdae ufum ibi (Vcqucntcm nuncupari, apudaudores Latinac linguae nemo dubitat, ficut ctiamintcrdumThermae fignificant eam gymna- fijpartem,in qualauabatur, ubi propiugeum,laconicum, & calda lauatiolitaccrant, ut exmultisau6torum tcfl:inionijs,&praefer- tim cx Martialis ucrfibus nuper citatis clarc perfpicitur. Gymna-
13 (ium,tlicrmae,ftadium efthacparte. Hisomnibuspotefliamuni- cuiquc pcrfuafiim efle, quantumin erroreuerfatusfit(inuitus fa- teor)BIondusForoliuienfisconciuis meus, qui in fecundo Ro- maeinflaurataccommcntariothermas folum adlauandi ufus in- ftitutas tuiflefcripfit. Porronequisforfan admiratione capiatur, quoddixcrim Platoncm, atque Ariftotelem in gymnafijsphilofb- phaii confucuine; fcire debet in huiufcemodi locis uana homi- num gencra conuenire fblita f uifle , quaeomnia in fequ enti capi- tcanobis fi"il]atimdemonflrabuntur:tanta enim erathuiufcemo di locorum capacitas,tamq. fpatiofa amplitudoj ut abfque ullo im- pedimcntodiuerfae,acfereinnumeraeexercitaticnes,& corpo- rum & animorum peragi pofTcnt, quemadmodum ex Vitruuij allata defcriptione perfpicere quiuismediocriterhacinreuerfa'
<. tus poterit ; c[unm cum in rcbus plurimis diuerfam ex Oftauij Pantagathiviritempeftatenoftrafummi iudicio in prima editio- netradiderimus,nuncipfidiIigcntiusconfiderata(utfempercu- raepofteriores effe mehorcs folent) caftigatiorem ,& omnibus Vitruuij ucrbis exaite correfpondentem cxhibemus . ad quod agendum clarifsimus Aloyfius Mocenicus , Francifci filius,Ioan- nes Vincentius Pincllus, Melchior Guillandinus, uiri tum ob acre in cundtis iudicium, tum ob fingularcm eruditionemapud •omnesfpe6tatifsimi,necnon AndreasPalladius prifcae totius ar- <:hiteifturae peritifsimus non parum adiumento nobis fuerunr. itautnonuerear, quinhocpadododis Vitruuijquefcientiaeflu- diofis probata eucniat, & quemadmodum ad lianc ferediem palae ftrae ratiofuitincognita,ficinpofterumclara,atq. manifeftafutu ra fit. Immo uero, li Oitauius ipfe reuuufcerctjnan dubito,ut erat
B \] homo
10
L 1 B E R
liomofandifsimuSj atque dodifiimus, quin etiam ipfe Iniic de-D fcnptioni,& Vitruuijcontextuinon mutato,red]n nliquibustan- tum melius ordmato libentifsime fubfcnberet. Placuit autem duaseiusichnographiasproponerc,quia audor 8c quadratas,& oblongas fieri pofle Jocet.
De palaejlramm aedificatione i^ xyflis , ex l^^itruuio Lib. V. Qap. XI.
Vncmihi uidetur(taraetfinonfintIta- licacconfuetudinis ) palaeftrarum aedi ficationes tradere explicatc& quemad modum apud Graecos conftituanturE monftrarc. In palaeflris pcriflylia,qua- dratajfiueoblongaitafuntfaciendajUti duorum fladiorumhabcat ambulatio- niscircuitionemjquodGraeci uocant cT/avAoV.ex quibus tres porticusfimplices difponantur, quartaq. quaead me- ridianas regiones efl: conucrfa duplex.uti cum tempcfta- tes uentofaefunt,non pofsitafpergo in interiorem partem peruenire.Conftituunturautemin tribus porticibus exe- draefpatio(aehabentcsfedes,in quibus philofophi ,rhe- tores,reliquiq. qui fludijs delcdtantur, fcdcntcsjdifputa' re pofsint.ln duplici autcm porticu cclloccntur haec mcm bra,E phcbaeum in medio ( hoc autem eft exedra amplifsi- macumfcdibus,quaetcrtiaparteIongiorf)t,quam lata) fub dextro coriccum,deindcproxime coniftcrium , a coni- ftcrioinuerfuraporticusfrigida lauatio,quam Gracci A«- Tpov uocitant^ad finiftram ephebaei elaeothefium,proxi- meautcm eIaeothcfiumfrigidarium,ab eoq. itcr in propni geuminuerfuraporticus. Proxime autem introrfus c re- gione frigidarij collocctur concamerata fudatio longitu- dinc duplex, quam latitudinc , quaehabeat in uerfuns cx partclaconicum ad cundem modum (uti fupra fcriptum eft )compofitum .Exaduerfolaconici caldam lauationem. InpalaeftraperiftyIia(quemadmodumfupra fcriptum eft) ita debent effe pcrf cde diftributa . Extra autem difponan* tur porticus trcs,una cx perjltylio excuntibus,duae dcxtra,
atq.
P R. I M ,V S 31
Aatq.finiftraftadiatae,Exquibusuna, quac fpcAauerit ad Septcmtrioncm, perficiatur duplex amplifsima latitudi- ne, altcra fimplex ita fada, ut in partibus, quae fucrint circa parietcs, & quae erunt ad columnas, margines ha- bcant uti fcmitas non minus pedum dcnum,mediumq. ex- cauatum,uti gradus bini fint in dcfcenfu fcfiquipedali a mar ginibusadplaniticm , quaeplanitics fitne minus lata pe- dumduodccim:Itaquiueftitiambulaucrintcircuminmar ginibus non impedientur ab cundtisfe excrcentibus . Hacc autem porticus apud Graecos ^vroc uocitatur, quod athle- taepcr hibernatcmpora intCiftisftadiisexerccntur.Proxi- me autcmxyftum,& dupiicem porticum defigncnturhy-
r> pacthracambulationes,quas Graeci TnpiS^couiS^a^, noftri xy ftaappcllant,in quas perhicmemcxxyftoferenocacloath- letacprodeuntcscxercentur.^Faciundaautemxyfta fic ui- dcntur,utfintintcrduas porticusfi!uac,autplatanoncs,& inhispcrficiantur inter arbores ambulationcs, ibique cx opcre fignino ftationcs.Poft xyftum autem ftadium ita figu- ratum, ucponinrhominumcopiaecumlaxamcnro athlctas certantcsipc<5tare.Quaein moenibus necciraria uidcban- tur eftcutaptcdifponanturperfcripfi. *
B iij
z>
Fjgura paleaftrae cum petinyllo qaadriioT Occafuj
2
a a
H
« O
B
■
■3
t *i>^y
» . • • » w •— •■ • • ■
• ••••[;••••••
• • • • •('• • • » • •
• r-*^ • • •— *T7? • •_
|
- |
« ' «r |
|
, , 4— ^ 1». i—Jia • • |
|
|
i |
|
|
a a f{ |
• ••••!;••••••
a
kMLk».>.«tkkUku»^.Lk.ki.».. ■^■^■■«■^■.w>;,s^'^«.>L'.'A^^^'.',miWTO:
...........lU...Lk .U..U ,Uku.>u»lk.ltL«w^kkkkWtkV^^W!j!..,«JiJ.'
D B Q
■ ■ B a
■ ■■■■■ I B
D
T<g:.y,ssu»;^v.i.-.. ■ ■ W.«Ji-.UMM-V.vV .^y,Vt«;W.vmjJA',W; W^ A v,. kvtt .., u ^kU aj.kk.^
a ■
a a
B or
s ■
B ■
a ■
D ■
B B
B B
■ 03 a
Ortus
Figura pakeftrae am perifty llo oblongo Ofcafiu
L
• » T— »Y-r * • ?Y* » * *
« * r-^ 1-1-
|
. . i «^* • • t »Vi . • |
a c f. . • . • • |
|
|
^••^••b'**2*I |
0 |
•••••b** |
" li
B ■
■ s
a ^^ «
• • 4 • ' fc • ^ » I « * • •
■ *r>
Ortu»
B iii/
14 t r E E R
A PenftyIiuminpalaeftraqiia<iratum.Jtoblongum liabens am D
bulationis circuitionem duum ftadiorum. B Tresporticusfimplices. C Porticus quarta admeridianas caeli rcgiones conuerfa, quae
duplexeft. D Exedraeintribusporticibusfpatiofae, inquibus pliilofophi,
rhetores difpntabant. E Ephoebeum , idcft exedra tcrtia parte longior cjuam lata. F Eoriccum a parte dextera. G Conifterium.
H Frigida lauatio in ucrfura porticu j. I Elaeotheftum ad finiftram ephoebei. K Frioidarium.
L Iterin propnigeuminuerfuraporticus, E
M Propnigeum.
N Concjmeratafiidatiointrorfuseregione frigidarij longitudi- neduplexquamlatitudinehabens rexunaparte P laco-
I nicum Q Exituseperiftylio "S exaltcra O calidam
(_ lauationem R Poriiciis extra palaeftram prima exeuntibus . S Porticusfecundafpedans ad feptemtrionemduplex amplifsi-
ma latitudinc,& ftadiata. T Porticus tenia fimplex ita fada uthabeat. V Marginescircapanetes. X Margine.sad coluranas. - . ... Z Medium excauatum uti gradus bini fint in defcenfu fcfcjui- F
pedali. a Hypetraeambulationesproxime xyftum , & duplicem porti- cum , quae a Latinis xyfta,a Graecis 7rt(jjtS Qp/w.iJig uoca- bantur . C Siluaeuel platanoncsinterdiftasduasporticus. y Staticnes exopercfignino.
5 Stadiumita figuratumut poffcnt hominurr> copiae cum laxa- mento athletas certantcs fpedare.
6 Locadequibusctfi non mcmineritVitruuius,fuiffetamen inpa
laeftranecefle eftutlignarium,aquarium,uafarium, latri- na* niiniftrorum cellae,&: fimilia.
Dc
P R I M V S ly
De lurifs hominumgeneribus , qiiae ingymnasijs comentebant. Cap. l' II.
Anta,adcoqucuanahominumingymnafijsconucrfin- tium crat niuItitudo,ut,referente Galcno,facpcnumC' io-«n«'»- ro intcr ipfbs contentiones exorircntur, atquectiam maximus quidam,& infuauis clamor , dc quo concjue- rebaturSeneca,continueexaudirctur;&quem etiamin tlicrmis Epai.57, Varro temporcfuotcftaturficrifolitu, liis ucrbisapudNonium: Ita uti (bliti Romaecramus,m balncisploderecoepimus,&mur- murari.Sed nc fingulos cnarrando nimis a propofito recedam, praecipua quaedam ipfbrumgcneraperfcqHar.Primumitaqucge nus in gymnafi;s conuerfantium crant Philofophi,Rhetores, reli- B i]uiue,c]ui ftudijs deleftabantur; ibi legebant,coIloqucbantur, inter{equcdifputabant,ficutiluucnalishisucrfibus demonftrat, quibusRhetoris&praeceptoriscondicionesexponit:
Seduos/keuas tmponite teges, Saty.7.
Vt fraeceptoriuerbortimregula conjlet , Vt legat hiJlorias,aHcfores nouertt omncs , T amquamungiiesydtgitosq.jiios , utforterogattts I>umpetit,aut thermas,aut PhoebthalncA dtcat Nitrtcem Anchijae nomen,patriamq. Nottercae. Etficuti etiam Galeni teftimonio comprobatur, qui Theagenis i^.Metk. cuiuldaphilofophi Cynici inTraianigymnafioquotidie publice difputantismentionem facit: Tria cnim fuilleRomaclocain qui- bus litterariac cxercitationesobiretur, exuarijs Galeni hbris cog- Inlib.dcli. Cno(citur,tcmplum pacis antequam conflagraret, gymnafiapu- " '''^"^' blica,&ax:«r>i£/a.In-tcrquacfcholammedicornm appellatamli- quisrccenfcatmcafcntentiaaucro non crrabit. fuit autem ea in Efquilijs acdificata, multisq. imaginibus, arquemarmonbusor- natilsima,utexruinisillius partrsaplunbus, & pracfcitimaLigo rio obfcruatum fuir. Qnid potinunum in liacfchol.i f-lcret, non-, duin apud qucmquam kgi . Atexiftimo practcr di{jio(itioncs,& .ihamcdicinae ftudioibrum excrcitia fimilequid tra<ftarifolitum' fuine,atquenuncin collcgijs uocatis fir,quando&fcho]am enif^ modi proprios tabularios habuifle , oftendit marmor cum hac infcriptione Romae ad D. Scbaftiani repertum.
M . L I V I O . C E L S O . T A B V L A R I O
SCHOLAE.MEDICORVM
M.
t6 L I B E R
M.LIVIVS.EVTYCHVS !>
A R C H I A T R O S . O L L. D . n I N . F R . P E D. iTIT
Alterum geniis erat Atlolcfcentcs, qui ut exercitationum obferua: tiones,arc|. mo.ios3cldircercnr,ad2ymnana3ccedebar,ubiagym- nnftis i|.)lisqna{ainiq. cupiebant excrcitationes,eclocebaturiAdo- lcrcentesbbcrospalacftraedircereroIitosfuifTericiIecouinciturex tho. "'^ " illisParmenonisapudTcrcnt)Uuerbis,C)uibusilleCIi«^reafubfor- ^^ ma Eunuchi Thaidioftcrcnsait,FacpcriciiIiiinIitteris,racinpalae
•>•)
-Ini.dear- tic.
ftrn,in mu(icis,quaeliberu rciieacquu eftadolefcetem,follerteda bo.dcjuod clarius infra lcmoftrabo.Tcrtiugenus erant Athletae c|uiibifce3rcrccbant,utinpubliciiludis,fcuin {acris certamini- E bus -poftcnt & populuna delcdare,necnon uidoria ac praemijs po- riri.^Scciuod bocruent,praeterVitruui;au(5ioritatemSuetoniuscla risfimedcmonl^at-diJrcfcrt Neronec|uan\loq.gymnafiuingredt Iolitci,ut cci t'iccs athletas (peftaret . Quaitu genus «rant omnes illi fiue nobilcs,fiue ignobiIes,qui uclmihtaris-difciplinae^fbrtitudi nis,ucl tusdaefanitatis, & boni habiluscoparandi gratiauari;s ex- ercitationugeneribusincumbebant. afqueinterhosGalenumno ftrum numerarepoftumus, cumfcribatfcannoaetaiisfuaetrigefi- mo quindo paftum fuifte luxationemfumaii humeri in palaeftrav QuinciiigenuscrateoriJ,quifabricabatur,Iieetenim'fri6lionesfie ret a multis ante icliquas cxeicicationes, nihitominus multi quoq. 1 dc:u. fiue ulla cxercirationefeorfura ab alijs, uideVefpafiano traditSue tonius, folum f icabatur,quod intelligi poteft ex Galeno f.iftione p ad excrcitariones praeparatonaa reliquisdiftingucte.Sextugenus ' eranr,qui Iauabanrur,arc].hi cranttu nobiles,tii ignobiliorcs.Hoc tamen intererat,quod diuites, atq. primates Iabra,& colymbithras propriasin cellisalioqui comunibushabebat, ubi fbli diuerfistepo nbus lauab intur, multi erant qui etia fbhauel Iignea,uel aigentea (quodrccitatPlinius)kciiferret,ne.pcdesnudoscoIIocaretubi ui lisfimi qu'q. ponebanr, quauiseiia rcferantnonnuIIiHadrianum impcrarorc lauarifblitu, ubi plcbsIauabaturqUod&TituCJatfar. fccifte 'cribitSuctonius. Quiucrodumtaxatunger^ntur nulli in gymn fijsrcpericbantur,quoniaueIexercuationum uel balneaiii gratia ungcbantur. Abhispoftrcmoommbus non pauci Ipedato res(neminiftros,dequibus infraloquemur, nuncrecenfeam)m gyninafijsconuenicbantjqui non ob aljudjiufiaduidendosexerci
Utorcs
Uil.
I tb. u. ca. 4t.
P R I M V S %i
A tatorcjiit potc otiofi & nullis negotijs occupati CO acccdebat.Quo in locoidetiamanimadiiertendum cenfeo,diebusfeftiuisoymna- fiamagisfiec]uentatafuific, quandoartifices,autalijsferuitijsdete ti otiantcs in i Ilis ob i emitteudoslaborest, & uoluptatcm capiunda ucrlabantur.AninRomanorumThcrmismuIieresquoq. uerlare- tur,qucmadmcdu niri,ml certi affivmareaufim , nifi quod Roma- na maieftate illiid dcdecuiffe uidetur,facileq. ficri potcft,ut impu- rac aliquae & fpedandi,^' ludedi gratia, cuod luuenalis, & Mairia iis innuut, piiblice ucrlarentur in gymnafi;s,necnon in locis fepara tis, quae ibi lauddi» fcniini : folis exftruda eflent, perinde ac in pri- uatisbalncishoneftacmulicreslauareturta ignobilcs & mediocri loconatae, quailluftiiores, cudePoppaeaDomitijNeionisuxore referatPlinius,quodad augendu cutiscandorequingentasadnas Bfetas per omnia iecumtrahcbat^&balncarum etiam folio totum corpus illo lade macerabat:quod intellexit luuenahs dum fcripfit.
autpinguiaPoppaeana. Sat/ <f.
Spirat &
Incipitagfjofci, atq. illolaSiefouetur PropterquodfccumcomitescducitafeIIas,in quem dealbadicor- j,ji;j„j poris ufum alias mulieres farinam fabaceam , alios nitrum,aphroni f»;. trumuein balneis ufurpaffe meminit Galenus. Atqui Spartano- rum mulieresunacumuirisin palaeftris exerceri feconfueuifte, praeter ahos,fati$ teftatum facitPropertius libro tertio Multa ttiae Sparte miramur tura palaefrae ,
Sed mage uirginet tot bom gjmnastj , ^iodnon ir.fam€S exercet corporc Indos ^ Inter luitantes nttda puclla uiros ,
Cum ptla ueloces fallttper brachia taifus , Increpat cjr uerfclatas adunca trochi, Puluerulentaq. ad extremasfatfeminametas ,
Etpatttur duro uulnerapancratto , -
Nunc hgat adceflum gaudentia brachia loris (^itfile nunc dtjitpondus tn orbe rotat . Neq. de hocSpartanoru more quilquam mirari dcbet, quando & Plato in quindo de rcpub. grauisfimis argumentis prcbauit ad fe- licem rerum publicarum ftatum maximopere conduccrc,fi mulie- res tam iuucnts , quam feniores una cum uiris nudac in palacftris, atq. gymnafi;s exerccantur, quod an fapicnter decrctum fucnt, & anadcontinentiam tempcrantiamue exconfuctudincconf^.qucn aamjUtPlatoniinanimocratjConferretjnon cftlocu. exanimadi .
De
xS L r B E R
DeGymnafiorHm ditterjis partihtis. Cap. IIX. D
gf^^ I T R V V I V M qui Augufti Caefaris aetate rioruit,{(iIum p»f^"4w palaeftrasgraecas tradidifTe ex ipfiusucrbis c5ftat , qua ^fe^ngli donondijRomani Imperatoresfuas exftrucrecoepe- y^r'"'^' rant , quas poftea exftrudas ficuti in multis Graecorii
gymnafijs/^milesruifle probabileefi:,itapariteruerifimilefitRo- manos(ut fclet efle pofteriorum in excolcndisrebusmos) plura .{liis addidrfle,(^ uae uel Graecos latuerant , uel parii ab illis aeftima ta fuerant : Quocirca partesgymnafioru magis pr;nc'pales explica turushaudquaqua folasa Vitruuio fignificatas in medium aftera, fcd illasnullofitusordineferuato enarrabo, quasdifperlnn ab Au doribustraditasinuenio, quasuerei ipfius ratio cxpoftulaj-euide' turin Graccis , atq. Romanis palacftns exftitifTe : quaqua Vitruuij audontatemniimquamultifacicndaexiftimaui, nempcque?j-*pa£ lo^o?\syov & fua aetate minime aeftimatii puto, quod enim ab Au gufto nullis egregijsFabricis,nifi folisBaliftispraefedus fuerit^qua dofcilicctin urbe & extra urbem magnificaaeJificia exftrucbatur, quod ctiam a nullo fere pofteriorc audore nominatus inueniatur, practcrquam in capitum Plinij libroiucatalogo , quiab aliquibus minimc PHnianus, ucl faltem adulteratus putatur,magna ccrtc ip- fius exiftimationisfufpicionem mcrito parit . Ergo pnmaegymna fioriipartes fuerunt porticus exedris fiue cubilibusapertis plenae, inquibusphilofbpbi,&rlietores, niadiematici,&omnisdeniq. di fciplinarum amatoresdifputando, legcnJo,acdoccndo excrceban tur: atq. hasnon longe ab alijs admodum fitas fuilfe conijcerepof- fumustumexipfafigura, tum cx proucrbioindenato(Difcuqua philofbphuaudiremahint)qiiodin eosdicebatur^quiin eodcgym nafiointerphilofophosfedcntcs,atq.indedifcorucrepitusaudien tesrelidafapietiaefcholaadproximu certaminum locum erumpe bant.In excdrisphilofophoiumadolcfcentesatq. puerosillos.qui difciplinarum ftudijs opeia nauabant , uerfitos cflc lationi confcn taneum eft: quod cifcnt illae ueluti fcholae quaeda,& poflcnt facil limcpoftanimoru exercitationcscorpoiM adfanitatcm,ucliortitu dineiuucncs&pucri excrcere,f ibindcq. lauari.exftatcnim Lairi' pridijaniitoritas,AItxandi u Seucriipoftictitiontmoperam modo palaeftrae, modo fphaeriftirio, modo cuifui , modo lenibus luiftis dediflc,mox balncum introiuiirc. Interhas adnumcroquoq. medi corum fcholas. Secunda pais erat Ephcbaeum,ubi mihi ueriiimile apparct cos conuenire, atq. de praemiis, &i excrccdi gen ere paftio
nes
P R I M V S 1,
Ane$faccrefoIito$,quifimulcxerccn,accertareuolebant ; quaqua
fcia Philandru eius opinionis fuiiTc, quod in Ephebaeo puberes cx
cercntur. qua in rc ipfum ualdc melius fenfifTe exiftimo,quam Gu
liclmumChoulu,quiin fuodcantiquoruniexercitationibuslibro
in Ephcbaco iuuencs ftudcndi gratia fediflelcripns mandauit. V-
trum uero apud Romanos,qui cum uiris ante decimum fcxtum an
num pucros commcrcium ullii habere uetabant, hoc ueru fucrit ,
afHrmarc non audcre. Neq. item negare poflumus,Galeni tcpore,
pueros cxcrccri in palaeftra confueuiffe,cia is cuiufHa aegritudinis,
quaCommoduspuer atq. Impcratorisfiliusinpalaeftraacquifiue
rat, metionefaciat:&:practcrcainfcciidodetu.u3l.ficfcribat:'aWc!>
Ji Kj otk: clvttpot^areu ^iai a-^oiviov !(ci.Sa,7rip iv 7rct.Ase.i<rpai, y viuva, ^" • 5
^QvaiTHCiTra.iS OLC \ic, ivTOvioJV 'nrapci.a-xiva.^^ovTic.i. Sicaute, &qui- Polthu.
B cumq.pcrfunemfcanditqucmadmodum puerosin palaeflra cxcr „
cen t , cos ad robur pracparantes.Ex qui bus uerbis pueros in palac-
ftrisexerccrifblitos fuificfatisconilaret, nifiid quoq. Plautus in
Bacchidibusapercifsimetcflatuseffet, vbiLydusPiftocIeri paeda--
dogus patrum erga filiosfui temporisindulgendamtaxans de an-
teadi tcmporis moribus ita loquitur .
JStego ttbi anrn^s uiginttfitijje frtmis copiam
Dtgttnm longe apaedagogopedem tit efferrcs ex aedtbtts
K^nte folem exorientem ntji inpalaejiram 'veneras
Gymnajii PraefeClo haiidmedtocrespoenaspenderes:
idq. 'vbt obtigerat , hoc ettamadmalnm arcejfebatiir malum
Et dtfctpultts , cr Tnagijier perhibebantur improbi.
ibt citrjii , luclando , hafa, dtfco , pugilatii , ptla
Saltendo fe exerccbant magis , qiiamfcorto , aut faujs ♦
<; Vnde mihi coijcicndii uidetur puerib fummo manc palaeftra adeu
di praeccf tum fuifle, ut uirorum , qui tunc non adcranr, commer
ciumuitarcnt,atqucctia litterarum fliidijs incumbendioriumfu-
pereflet.etenimnondefuin"equipucrosnudosuidere,&ncfandii
eoru amorc fibi conciliare ex palaeftris fludercnt facilc ex amato-
rio Plutarchi Iibro colligitur.l ertia pars cratCoriceum,qui locus
(ut mea fcrt fententia) pro denudandis hominibus,qui uel exerce
ri, ucl lauari, ucl utriaq. agere uolebant,inferuiebat,alias a Graecis
arroSvTipiov,^ a Galeno yvuva.'Ptiptov uocatus.Nifi enim Coriceu
apud Vitruuiii talem locum fignificat palacftras ab ipfo defcriptas
abfq.hacparteomniumaximeneccflaria exflitifle diccndiiefiet,
quam ncdij inpublicisgymnalijs,ucrum etiamin priuatisaffuiffe
crcdojfiquidePliniusCaecihusin dcfcriptionibus uillacfucLau- Lib i.& s
'^ Epill.
ren-
jo L r B E R " '
rentinaeac Tulcoru apodytcriu iiiteraliaadnumerat:undeilIoruD fententiasprobarentcjueo,cjuiCoryceiainVitruui; textulegendu putarut a coryco pilae fpecie^^quafi ibi kidus talisageretur aut cou riceupro ton{lnna,autconceum ratjuain copuellae,& uirgines Kopd^ a Graecisuocataeexercerentur. QLiartaparscrateleorliefiu Ll.i.cpift. alulioPolluce a.><^':ffrtpicv^ aCaecilioPl!nioun<ftaarii;iuocatu,at que in ifto lu£taturi,& alias exercitationes, uel balneasinituri un- gebatur,redungebanturq..Sed,quonia opportunitasrei poftulare uidctur,utdehocoyrnnafticoungendiir)unereuerbafacia,neque Metiodori Scepfij ■■^^ tyjc aAei^/;£.«c,ideft de ungendi ratione ci- tatusab Athenaeobbcrhodie exftat, quattuor egodica: primum, quando, &quiungcrentur: fccundum , quae enetundionisma- tena : tertiunij cuius finis gratia ungcrenturrquartum, quo modo, &aquibusunft:oadminiftraretur. llli qui uellotunuelfefeexer- p citatuiiin gvmnafium ueniebant^maiori expartefpoliabanturin apodyterio : pofteahorum nonnullij& praefertim qui uel ludam» uel pancratium inire intendebant, (na pugilatores, curfbres,ac alij multi unftione iion cgebant) aliptcriii ingredientes ungebantur , atqueita un(5li ad locu,ubi eratpuluisjdequoloquarinferius, tran feuntespuluercconfpergebantur, /icq. dcinccpsin exercirariones dmerfasdiuerfi prodibant: poftquam uero fc{e,quantum libuerat, excrcuiftent, iterum ad unctuarium reucrtentes ibi a Mediaftinis, 6c Reunftoribus ftrigilibus ferreis , de quibus Martialis , Pergamra has mijit curiio dtjHngiiereferro , Non tam faepe teret linteaftillo tibi , detergebantur,inquadetcrfioneoleum,pukiis,&fudor,quae de radebantur,fimul mi.vta in ufum medicum adferuabantur^ &abAt lib. i.c, 3. ticis xo!'i^a.ApC5ab alijs uero-r aircc uocabatur, ut ex D]ofcoride,Pli F Lib.H-t^-S nio^Galeno, & Aenofacillimeconfirmari poteft:tamctfi Auicen- iiie.8i.&4. r>3s libro fecundo faciat metionem ctiam fudoris ficci athletarum , de tu. ua. quem puto fuifTeillum, cuincq.oIeum,nequepuluisinerant.& Libro.5. & qujmuis Galeni aetateftrigiksadhiberenturad balnci ufum , nihi med. & lominusbalneorumftrigiksplerumquefpongiaeerant, uellinei, lib.i.c. 17. neque communiter femper adminiftrabantur, fed quifquepro- pi ium fccum gercbat, & pracfertim quicumque communia cum a- ■lijs inftrumcnta habere f ugiebat, ut infinuat Pcrfius Sat.v. 1 piicr , t^ Jlrtgiles Crifpint adbalnea defer . Ferrei aute erant,uel aurei,uel arg£tei,ucl cornei, uel cburnei ucl aerei,quibus f trigmenta,& rordes cxcrcitatorum a corponbus rade bantur.Aerei ftngilcs erant quoru piCtura hic ponitur,quiue olim jnter Xi aiani Imperatoris tlicrmarum ruinas inuenii funt .
P R I M y s
i8
52- ? IT"! B E R
DeterfitanJem iterum diligentiores aliqui ualetudinis,autdelicia D
rumgratiaungebantur^&nonnumquaminundibajneaingredic-
bantur^fedpoftegresfidenuo ungebantur modo fimplici oleo,
modouarijs odoribus condito,modo diapafinate ad coercendos
11.11 C.19. fudores, utfi:ribitPIinius,adeoquoduariaerantungenditempo-
ra, interdum poft balnea , quod Homeri temporibus obferuatum
legimusaitin j.Odyf AvTcip Ittu ?[gva-iVTi y^ %ypi(Ti A/Vl^^^i/ffi^id
eft,Poftquamlauit,& pingui oleounxit. &lib. 4. iterumquc 17.
TOV(; JiiTTii S'iJi.cocu ^vcrciv .^Kj '^piG-aAii^^gLio)^ idcft,Hos autem poft
quam famulae lauerun t, & unxerunt oleo : interdum quoquc an-
te, ficuti refert Galcnus vj. de ualctudine confcruanda. De Archi-
medequaedamapudStobaeumfcitu dignaleguntur: cum f aba-
coincumbentem,&figuras quaflam ducentem a famulis uiab-
ftraftum ungi folitum fuiiTc,atq.ipfijmin corporeitaundofigu- E
ras mathcmaticas ficpc defignare confucuiftc. Materia unftionis
procxercitandisuariafuit.Ariftotelistcmporc, &oleo (unplici, &
aquamixto ungcbantur : Iscnimquinfta problematum particula
fcripfitj iccirco aquam oleo admixtam,quando exeicitatis adhibe-
tur,magisl3sfitudincm tollere,quam oleum fimplex, quoniam
ita intenus penetras exficcata membra humeftat.auftor eft Plinius
■''■ Graecosuitiorum omniumgenitores oleum primos ingymnafia
inuexifle,dc quo dicebat Anacharfis Scy tha eflc infaniae pharma-
cum, quoniam eoperunfti athletaeinfinirent. Butyrum quoque
apudnonnullas barbaras nationcs,quibus deeratfortalfe oleimi,
intcrdum pro ungendis exercitandorum corponbus in ufu fuifl^c
&\ib! 1^8 teftatum rcliquitPlinius,&poftipfumGalenus: fuit&aliudmix-
C.9- turaegenuspofteriusinuentum exoleo, puluere&ceracommix- F
j dealime. ^^^ q^Q un£rebantur: atque illud ceroma a Plinio uocatum inue Jac.c 15. . ^ <■ . ^ „ ^ , .
nio, quo luucntutem Komanam corpora cxercendo uires animo-
rum amififledicit : ficut&apud Martialem libro quarto :
Setf [entnm ceroma teris (^ libro V.
Vard nec tnieEio ceromate brachia tendis . ^ lib. VII.
Et cajiigatum Lydiae ceromapalaejirae . Scribit itcm Plinius oleum in gymnafijs condiri odoribus,fcd uilif fimisconfucuiflx.Quacomniadcunctionibus antecxcrcitationes adhibitis intcUigi debent: cum poft cxercitaliones, & poft balnea infinita prope uariorumodoribus conditorum unguentorum ge- neratradanturadhibita : quae foli lafiriuiaeatqucLbidini infcruic bant.atquchaec a Plutarcho in Amatoric nobis indicata puto, qua do fcripfit,Solonem uetafle feruis undiones ficcas , atq. puerorum.-
am^Q-
P R I M. V S -^5
A amorem, non item mulierum coniugium,nifi potius unftiones ex trabalncaradas,feudiapjfmataintellcxerit.Quofinedemuprae d)<5tis undionilnis gvmnafia adeuntes ungerentur , diuerfa abau- ^oribus tr.idita inucnio. Hippocrates in. f de diaetamcmoriae mandauit tcrrarum puluerem oleo admifceri folitum, ut fuo frigo re,&ficcitatc olei acftum,&humiditatem tcmperaret. Alexan- derin i.Probl.uoluminefcripfitathlctasidcooleoanteexercitatio Pw'»-!"»' nes pcrungi confueuifle, ut inembra emoliita laborcsfine ruptu- raeulliuspcriculofuftinercnt.quam fententiam fecutuseftquo^ qucLucianus in dialogo, ts^ yv/uva.o-io)v .hucanus uideturfen- fifle luftatorcs puluerefcfc confpergere folitosfuifTe, ut coipo- ra fortiora redderentur. De Hcrcule namcjue &: Anteo fermo- nem facicnsait. —-»—.'1)
B K^uxilium membris calidas inftindit arenM .
Plutarchus in libcllo de primo frif^ido huius fententiae fuifte uide- tur, quod athlctae in undionibus puluere uterentur tum ad refri- geranda calefafta corpora, tum ad cohibendum fudorem , ne tan- topere dclaflarentur.Ego autcm cuin Luciano exiftimo potisfimu ufum pulueris exftitifle,ne oleo manus laberentur,fed facilius cxer citatorcsfefecomprchendereualeret,neuefudorediffluerent, aut ucnti corpora aperta ingrederentur. atque hacde caufla a Martialc puluisille a?« uocatus fuit,ut ibi(flauelcit aphe)undcfiquiad- iicrfarios perundos,& fine puluerecertantesuincebant, maiori gloria digni habebantur,qualisfuit apudPlinium Dioxippus, & DioreusapudPaufaniam, axof/Ti nomcn promeritus . cuius rei mcntionemfecitHoratius,itaadMaccenctem{cribens. C ^uis circumpagos , (^ circum compita pugnax 1^^ ^ -^
CMagfja coronari contemnat olympia , cuijpes , i .
Cuijit condicio dulcisjine pulnere palmae ? Ex quo fatis mirarinequeoBudaeum,uirumfanedo£lisfimum, quiinfuisad Pandcdas adnotationibus hoc nonuiderit, malue- ritque , dx,oyiTi^ i Jeft , avdC ajyd>voc„ feu fine certamine diftu effe . Alij funt,qui credantoleo exercitatores undlos adarcenda frigo- ra,&:lcuandaslasfitudines.Galenu$fentitoleumtamadexfbluen ^- \^^^\ dam praeteritam lasfitudincm , & futuram mitigandam, quam ad praeparandum admotusconduxiflTc.quibus ceram additam cum Galeno opinor, quo oleum alioqui fluxile diutius adhaereret. Quae ucro poft balnea adhibebantur undiones, nemo dubitat in- feruiflTe, ne humiditas in balneis acquifita euanefi:erct,neue refera tis a balnei calore meatibus natiua caliditas exfpiraret . quamquam
Gymnaftica C etiam
54 L I B E R
etiamaliqui delicatiores iioluptatis 6c lafciuiae gratia odoriferisD un^ucntis, aut ficci diapafjnatis ad compninenclum immodera' tumUidorem,ut{cribitPlinius, poflhalmeasungebantur,de(]ui- busMartialis .
^aJ^uo'oIeigrjfi/uf mixtum dtapAfmate uirti-s . I! ij.c.i & Ceterum tjuomodoungerentur, nilcertodefinituminuenio : eft lib.i. ' ' tamen ualdeprobabilc,nonnuilos,cum priusfeiprosfricairent ma nibusf ropri;shocegifle,aut alterum abaltero uicisfim unftum , quodLucianusinGvmnalijsfcribitilicetctiam aleruisgvmnafti- cis, atquereunftonbus uocatis ungcrentur : qui & ipfi prius ad ma ioremun<ftionispcnetrationem fncantestandem uniucrfum cor- pus modo lcniter , modo fecus prementes perungebant , & , prout temporis conftitutio poftulabat, alias tcpidum,a]ias calidum , al ias frigidum linimcntum applicabant : atque haec omnia ut pluri- E mumin Alipteriofiebant:PropequoderatConifteriuni, Polluci xof/rpauocatumjquindagymnafij pars, in quo pofituspuluis con fcruabatur, ut poflent undti ftatim illo confpergi . Ex uanjs i egio- nibusin hunc ufum pulueres adueftoslegimus , fed duopalmam habuerunt, Puteolanus, de quo Sidonius Apollinaris, J>lamque Dicarcheae translatus pututi arenae , & Aegvptius, que Romain hunc ulum aduehi (blitu refert Sueto- lib.js.c.15. niusinNerone^quemadmodu&PatrobiiiPhniustraditNeronis libertumex Niloarenatenuisfimamnon multiia Puteclano pul- uere diilantem ad debellanda corpora palaeftraeftudijs aduexifl^e, eandemq. aLeonatoC'ratero,&!VIeleagro Alexandri Magni duci bus cn rehquis militanbus comercijs portata . cui forfan haud abfi- milis illa erat,de qua Ouidius Acheloi pugni defcribens loquitur . F
Inqities uiccm fu.uae traStuJiaueJcit arenae . Nam&MartialisPhilen,mirridens,quodPalaeftritarum exercita tionesiniret,dixit ipfam flauefcere hac arena , quam aphem ab il- louocaridiximus,quoniam contrcif^ationibus exercitatorumin- feruiebat.afpwvnamq. tadumfignificare_,ncmonefcit.
BePaUeJira,^al'jsGjmnastj part!bu.s . Cap. IX.
I AcTE N vs quin<]ueGymnafi; partes,<]uaeetiamin
palacftra graecorum a Vitruuiodcfcriptae inueniun-
tur , Philolophorum exedras, Ephebaeinii, Apodi te-
rium,undhiarium,&conifteru.ni exphcauimus: nunc
ceteiaspaitimabeodempraetermiflras,& abahjsindicatas, par-
tim
P R I M V S 3^
A tim abipfomctexplicarasprofequcmur. Eratitaqucfextaparslo-
cus quidam palacftra uocatus,ubi(dicebat Lydus ille Plautinus)cur '" BacchN fu,lu(ftando,hafta,dirco, pugilatu,pila,{aIiendorecxercebantma- ^^'detuua- gis, quam fcorto, aut fauijs , 3: ubi fcri bi t Galenus has exercitatio ■ lct. ca. 9. nes peragi Iblitas ludam , pugilatum,appenfionem manibusad fu- neraftarepedibus& manibus in pugnum uindis, easq.alteri ape- licndas porrigere, pondcra manibus attollere,& ita perfiftere, quod genus halrercs uocatum eft, fciamachia, & armorum pugna : Galenoucroaftcntiens Oribalms Pergamenus faftuseftnon mo' do has, fed & alias fexccntas fuifte palacftrae exercitationes . Vnde animaduertendum eft, palaeftram apudutriufquelinguae audo- resmulta fignificare, primo totum ipfum gymnafium , ut eft uide-
I3 re penes Vitruuium, fccundo, locum quemcumt]. exercendis cor- poribus idoneu,quo pado locutus eftCicero in Epift. terti; lib. ad Q.F.prima,&.z. de legibus , dum uillam fuam Arpinatem dcfcri- benspalacftramibinominat necnon Virgiliusquindo Aencidos.
Pars ingraminels exercent membrapalaejtris^ &GetaapudTerentiuminPhormione,ubidixit,Eccuma{uapa . „ii„ ^ laeftra exit foras. Tertio certam gymnafij partem,in qua ex (enten 14. tiaPlauti,Galeni,&Oribafiitotexercitationesfaftaspraediximus, DeBeteci- &cuiusparietumfbrdescolIc(ftas in panno applicatasfurunculos j; l^^j ,^ maturarefcripfcruntPlinius,&TheodorusPriIcianus.inquafigni If.^ dcfim. ficationeaccepifleCatullum puto,ubidixit nf'^' j
AlbcroforOy palaejirajladio, (^ gymnafiis ? gibus.
CMifer ah mtfer . & Afraniusfcribens, lib. de cla-
^ Etiamdepefltsmihimantim perpalaejlricos , ideft, ib ^'^^h'
Palaeftraeufum (utaitNonius) callentes. fto. 17.C4
Quo.lautemapalaeftraemuris,ftatuis .atquecolumnisftrigmen- ta quaedam a puluerc,&ludantium corporum contaduibi fadae abraderentur,&in uariosmedicinaeufusflruarentur, abundete ftati funt Diofcorides, Plinius & Galenus , quae ftrigmcnta quan- doq. a hidorum magiftraribus odingcntisfcftertijsucndita fuiffe traditPlinius. Inuenioquoque exercitationem ipfimpal.icftraru j-nterdumpalaeftram uocarijicuti quandoq. M. Tullius propalae- ftraadiones ordinate', & uenufte fadtas metaphoriceintelligere uifuseft auctoritateLuCilij cuiushicuerfusIegiturapudPorphy- rionem, ludias Hortenji ejl ad eamremnata palacjlra . nec non PlatoinCharmide proTaurei palacftralocumfignificauitubi ui- ridodi adcolloquendumdifputandumq.conueniebant. Adhaec Prob.4 Plutarchusinfecundofympos.palaeftramuocatumfcribitlocum,
C i; ubi
i6 L I B E 11
«biatlilerae exercei-entur,&:in quo fo lumludta^c^l: pancratiumD
■:,h'r. noncurrus,nonpugilatusagerentur. quemadmodum&Galenus
quandoquepalaeftramnuncupauit^ubiathlctaefolum, (Stcrasfitu
dmi corporisftudentesexercercntur; Forfan autem dubitauitali-
, quisan in palacftra bac puluis ftratus eflet,quoniamGalcnus ipfam
ual.cap 9. aloco, ubj puluis crar,feparaneuideturbifceiierbis;a;>v^aTa/M^
„ TOiavTa,}^ ;^0)p}g7rcL?\£t'i<rpaf , « /2a,9na.^ xovicag S6ya.Tcuji'^ Vi(d-cu
„ ;yt&' OTioZv •^copiov 'fmycpoTOv opdav Wcctccv . oaa /i tt a?\g.iovTic; «5
„ a?f^ri^vg Spa(nv aa-JiovvTicTOVTOVOV , riTOiiiDVicoc fia9(ict£,y!7ra-
„ ^iTpa? <f«rcu:ideft:Sed&haccabfquepalaeftra,&altopuluere
in quocumque loco conculcato ereiftis ftantibus ficri poflunt^quae
ucroludainterfecontendentcs aguntroboriacquirendoincum-
bcntcs,uel alto puluere,uel palaeftra opus habent. Cui ita refpon-
fum uolo,etiam in palaeftra fuifte ftratum puluerem , fed humile , E
ac modicumj ita quod duo fuerint loca pulucre ftrata,alterum pa-
laeftrae,aIrerumextrapalaeftram:inillo puluishumilis, inhocal
tus & copiofus cflx-t : cui us pulucris in urroque ufus erat,tum ut cer
tantes hrmius contendercnt , neque pedibus laberentur : tum etia
utquiin terra deijciebantur, minuslaederentur*. Ataltus puluis-
hocampliushabebat, quoddumhominesinillumpedesaltefige^
bant, maiori conatu, acui adeostollcndos opushabebant,atque
inderoburmaiuscomparabant ► Quac omnia fignificauit Lucia- II, de ufu I
hhr. II, de nus in hbellode excrcitationibus. dchoc cnim alto puluerelocu- 4:1! i1 cau tum putoGalcnuni, ubi fLr:bitfeuidifleathletas,fiepius,neapuI
fis proca- uercfuft"oca:cntur, pcriclitantes, &ubi Adolfifcentem quendani **"""■ narratcxconcitatomotuper loca profunda j&arenofafado ual-
de cxficcatum adgymnafium fecontuliife : quodexijs eftet, qui F. illa cxercitatione deleiftabantur.ac ibi identidem exerceriuellent. QuodpalacftraquoquediftalitarsOratoresinadionibusexercen di ,utprobare in fuis ad Pandedasadnotationibus conatur Bu- dacus, fane non uidco . Scptima Ljymnafi; pars fuit fphaeriftirium, ubi uariae cxi.rc!tationes,&pracf(:rtiin cudtapilae cxercitia,quaie iib. i. C.4. plurimaexftitifle infra demonftrabimus,frequentius, quam alibi peragcbantur. Kcc non cflTe coriceum a Vitruuio defcriptum (k- tis in fupcrioribusprobauimus,&Iicctab eonon ponatur,ingyni nafijstjpun fuiffemultis uerbis oftcndit Budaeus, quinimmo & m particularibus gymnafijshoitisue Sphaeiiftirium unacumalijs exftrudum fuiflc,IocupIctisfimum teftcmhabcmusiunioremPli- nium , qui uillasfuasdeilribensLaurentinum & Tufcosin utrifq. iphacuftirium ponit,quod plura exercitationisgenera,pluresque
cir-
F H I M V 9 B7
Acirculos caperctldcm&cxeo Pande£iarum loco confirmari po- '••lepift. tcft , ubi liacc Vulpiani uerba lcguntur : Cum Aurelius Qui;iftus j; J' ^ ^^ bofpiti fuomcdicomandafTc diceretur ut in kortis eiusquosRa- uennaehabebat, in c|uosomnibusannis{ecedere(blebat, fphaeri- ftirium & hypocaufta & quaedam ipfius ualetudini apta fua impen (a faceret. Vndequoque facilcconi;citurin fphaeriftirio nedum pilaeludos, uerum etiam alias cxercitationesfieri confueuifte, cjua do&in ip{bVefparianusfauces,ceteraq. membra(uttraditSue- tonius}{ibimetadnumerumdefricabat.Oitaua parsfueruntuiae jllae , quae inter porticus,ac muros, ut ego puto,{itae erant,ab om nibus acdificijs nudae, necnon tota periftyli; area quae & ad fubmi r iftrandam porticibus , ac cellis lucem faflae erant, 8c ad fpatian- dum,aliasueexercitationesobcundaSjquaenecin palaeftra,necin
B alto pulucre, ncc in xyftis alijsue locis fieri poftent. Has locum co- culcatum paullo ante ex Galeno a nobis nominatum fuilfe opinor itauocatas, quodnullis lapidibus,lateribusue ftratae, fed rudes & aequato tantiim {blo forent , In his curfum faftum exiftimo , at- que ad id tum diauli,tum dolichi,3 quibus dolichodromi, & diau- lodiomi formas, atque tcrminos ibi conftitutos, tametfi apud Vi- tiuuiumnilaliud fuciitdiaulos, quam peiyftiliorum quadrato- rumcircumitioduobusftadijsdefinita. Inipfisetiam{altus,&di- fci exercitationes, quas palaeftrae negauit Galenus (ut mea fert fen tentia) interdum habebantur . Nona pars crant xyfti,& xyftajnam utraqucapuJgraecos&Latinosnon parumdilcriminisobtinent, fiquideinxyftos hi uocant porticustedasubi athletaeperhieme &acftate,temporeIudationibusaIieno, exercebantur:xvfta au-
C temftibdiales ambulationes ,ub' hieme tempeftatc leni e poiti- cu prodeuntes,& aeftatc fere femper excrccbantur ,ac ambula- banf,atquehas t^<^poi/iS^aj; a Graecis nominatas{cribitVitru- uius , quae dupliccs eranr, aliae nudae aliae platanis alijsue arbori- biisconfitae ad praeftandum amoenitatcm,atqueiIlis,quia Ible olfendebantur,umbram.dehis loquebatur PIinius,dum plata- " nos Athenisin Academiae ambulatione celebraras fuifTefcribit : Dci)fdcmquoquePIinius{ecundus{ermonem habuitquando in loco depingendis Tufcis ac Laurentina uillisfuisxyftostoties decan- 'o • tat. Nec alium locum intcllexit Ifchomacus apud Xenophon- '"'^«^°" tcm , quando ambulationem in xyfto faftam nominauit,{icuti nec Phaedrus apud Plaronem , ubi ex Acumeni fcntentia falubriorem facitambulationeminuiis, quam in curfibus fub hifceuerbis^Tfi» „ ePi (Ta >(aj i|U&) iTcupu) 7r^Qo(/,iVO/; A\ov/A.iva f(ff.Ta. rdg oSoCg ttoiov „ GymnafUca C ii; fxcu
cita-
f* L I B E R.
j) (Uflu T«c 't^T^raTHc:. (pna-i j ap a.x,07rcoJipiig rm zv rc7g d'po(/,oii; ftfo/,© idefl;,Tuo aiucm,& meo focio obtempcrans Acumcno, in uijs am- bulationesfacio^nempequas minoiemlasfitudinemijs,' quae fi- untincurfibuSjparcredicit.Id quodfi Ficinusrede penfitaflet, melius Platonis uerba in noflram linguam tranftulifl^et , fed ie hac re plura inferius, quando de exercitationum locis tradabimus.Eaf dem ambulationes intellexitluftinus martyr, cum in principio dia logi fui dixit: fn^TrccTHVT/ /uot zv roig t« ^v^h f^^TrabTQiQ , hoc elt, ambulanti mihiin xyfti ambulationibus,quod eiusinteipres haud cxadte percepiffe uidetur. Nemora,quae & in thermis pubHcis de^ putafle &in fuisiuxtaNeronianasdiruptis aedificijs Alexandrum SeuerumfeciflefcribitLampridiuSjnullaahafueruntjquam plata^ jiones & xyfta Graecorum,.
B
De Balneis gymnajiorum , atque etiam dejladio , Cap. X.
E ci M A gymnafiorum pars fuit Balneum , quam ob
deh'cias,atque{anitatem omnium maxime aeftimata
fuifle certum eft, quamue cunftis alijs maiorem,& piil
chriorem exftitifleopinor ego,tum quia(ut Galenus
ruatcmporadeplorat)omnesfere homines quotidielauabantur,
quod tempore Hippocratis,& an tiquorum fere omnium ufquc ad
Afclepiadis&Pompeijaetatem,quandoutfcribit Galenus non-
j dum pubhca balnea , aut priuata accommode aedificata uideban- 5. com.de r . 11*^ 1111
uic. acut. tur,ranq.&rarolauabantur, non erat:tumquiamultisloc]S bal-
neaindigebantpro uariislauandorum commoditatibus, quaenc-
celTario fpatium maius requirebant, & ob id cohimnis,ac fuperbif-,
fimismarmoribus exftruebantur. utintenm non omittam quanta
priuatiuiriufi fintin priuatisbalneis aedificandis magnificentia,
Epift.87. dequa fcriptumeft aSeneca,quod quifq. pauperfibi uidebatur,
acfbrdidus, nifi parietesbalneorummagnisacpretiofis orbibus re
fulfiffent, nifi Alcxandrina marmoraNumidicis eruftis diftinda
fuifl"ent,nifi illis undiq. operofa,& pifturae modo uariata circum-
litiopractexeretur, nid uitrocondereturcamera, nifiaquam arge
tea epiftomia fudiflcnt.Neftatuarum , & columnarum nihil fufti-
nentiumornamcntum fileatur,quodLibcrtinorum bnlneahabe-
bant,utnilnifigcmmas calcarcucllcnt . Etrufci balncum aMar-
Hb. «. tiale,&StatiocIegantislimcdefcriptum quilcdbtant, iion poterit
lib.i. sil. mniorumin exftrucndisbalneismagniftccntiam,atquchixumfa-
tis admirari : fed de liis latis . Vt autem dc «ivmnahoru balneis p >ul
lo
iiL^i
F R I M V S 5 9
A lo plcnlorliabeaturcof»nitio,liaccin praefentiafblum(quandoia AnilrcasBacciusElpidanus multac lcdionis atq. dodrinae uirpoft prima horum commetariorum editionc uniuerfam de Balneis ma- tcriamabfolutiifiirictiatftauit^explicabimus. Primo,qualiaefl'ent, &:c]uaelocabaIni.isd(.ftinata:Secundo,cjuaeuari,&aerisdifpofi- no,ubi lauabantni : TerfOjCuius gratia lauarentur:Quarto,qui,& quando lauarctur : niateriam enim,qua lauabantur, pleiumq. aqua dulce ucl pluuia colledam ,'uelab aquae dudibus, aut Huminibus^ aut aliunde corriuatam omnes fciunt. & quamuis apud Galenum ^ aliosq. faepenumero de mcdicatis balneorum aquismentio fiat,il- Jis tamen aegroti, aut ualetudinarij utebatur, non gymnaf^a ingre dientes,de quibusfolis nos loqui intendimus.niri immenfam Nero nis&prohifam Iibidincm in medium adducamus, qui dulcibusno
J5 confentusaquis,mannastefteLampridio,&Suetonio atqueAlbu Jas in fuastbermasdcduci curauit . Loca balneum uniuerfum con- ftitucntiaaCiceroneBalnearia uocataplurimafuinereperio^frigi lib.j.eplft'.. . dam lauationem fiue AST/oofjfrigidarium, tepidarium,fudationem ^ pjjt^'^'* calidam, &calidam lauationem , Quae uero balneisinferuiebant, fuerunt bypocauftum,aquarium,& uafarium. Haec omnia loca co camerata & fornicu modo fabricata fuifte cognofcerepofTunt, qui Romanarum tliermarureliquias contemplari uoluerint, Necquis miretur a nobis hic loca plura balneorum recenferi,quam a Vitru- uio defcripta inueniantur,quoniam,quae ipfe defcripfit, a Graecis omniafereaccepit,quandoRomaninondumthermarum ea ad- miranda acdificia o.ftruere cocperant,in quibusmuItoGraecis Jafcniiores, pJura etiamloca difpofucrunt.Frigidalaiiatio,fiueAK-
CT/3orylocuscrat,inquofrigidaeaquaelauacra,&praefertimpifcina,, alias baptiftcrm a Plinio luniore uocitata, pro natationis ufu ab au ftoribus citata pofita erant , tum ob aeftatem quado fimilis lauatio diligitur, tum ob eos, qui omni temporeillam profequebantur fi- ue ob ualetudinem,fiue ob delicias,qualis Alexander Seuerus,que rarisflmeincaldariis,fercfemperinpifcinis]auiflefcribitLampri- dius. De huius ufu plura apud Oribafium ex Galeni fententia uide ripoflunrindecimocollechb. audoreftLampridiusHeliogabalii numquaminpifcinislauari paffum efl"enifiiIlaecroco,ali;suepre- tiofisungucntisfuiflentinfedae.Abhacaderatfngidarium obeos fabricatum,qui ftatim poft egreflum tepidarij, aut calidanj frigido aere frui oprabant:neque enim uUa ibi aquae uafa reperiebantur , ut poflcnt aeftate plures conuenircnon defuemn t qui in hac parte pifauapronatationisftudiofiSjdequacopiofiusJib.^.traftabimus,,
C jiij poftram
4P L I B E R -
ponta/ui/Tecrecliderinr. Atmihi ucrifimiliusuidetureamin fngi-I>
tia lauatione,ubi alia frigida aqua feruabatur, exftitiiTc,cum in fri-
gidario ac]uae nuJlius apud audorcs mentio habeatur : In parte fie
ri poteft,ut loturi exfuereiuur c^uoque,tum cjuia apodyterium co-
munisproexercitatoribusfpoliandislocusnonparudiftabat,adeo
cjuod loturos,fiibiueflimcntadepofuifrent,nudosperephebaeu,
frigidamlauationem,&rehqualocatranfirenccefrum fuifret:tum
quiaprobabilecflinEphebaeo hominesfaepius inueniri confiief"
fe,a cjuibus loturoshaud cjuaque nudos confpici honeftum erat . ex
quoadhaecomniaeuitandafacile eftin frigidanofefeexfuiire, eo
iii pro 5. magisquod Varroatq. Pliniusteftatifunt.tamin urbibusquamru
epiil. lib. riapodyteriumquoq.fuiffebalneipartcm,quemadmodum etiam
j.atu ual. (}al£,nus atq.Oribafius fi"nificareuififunt,ubiquahora iuuenis
JO.C0I.C.6. •^•ii^ii ^ n- ■«.
temperaii corporis baJneo uti debeat, exponentes gymnaiterium E tcmperari debcre mandarunt^quod nuUum aliud efle poteft , nifi .fllq^i.fJi! frigidariiimipfum:inquo&fudoresdetergebantur.fiquidemGa- " -.'. I ■ " lenus.jx.Methodilibropartesbalneicnumcrasquattuorftaiuit, ca Jidarium,calidam lauationem, quam XnTpov uocat,frigidam laua- tion em, & quartam,in qua fudores detergerentur : fed haec potiu? conieiftura, qua ullo certo iudicio intelligere conceditur.nec cjnif- quahicdubitaredebetquod Vitruuiusunampartem,Galenusalia /\HTpov uocent,quandoquidem non eft rationi difTentaneiljUtrafq, eonominedefrgnataseile,cuin ambabushomineslauarentur. Fri cidarioadnexum tepidariuduobus hominumgeneribusinferuie- oat,tum illis,qui tepore acris aut aquae,uel utriufq. ob uoluptate , /iuc ualctudinem frui uolcbant;tum illis,qui aut fngida,autcalida Jauari quaerebant; hi etenim ncab apodyterio fiue frigidario ad F calidarium , & rurfum a balneo calido ad frigidarium,feu frigidam lauationem tamquam ab extremo ad extremum prodcuntes horre rent,alitcrue oflcnderentur,tcp)dario pro medio quodam uteban tur, in quo excuntes de fr)gido,fcu calido loco tamdiu morabatur, c[uoufcj. ad alterum eorum citra noxam rccipicndum feCe difpofiiif fent. quamquam ctiamficri poteft,utin priuatisbalneai^ijstepida- ri'jm,& apody terium idem locus fueri nt, ob fpacij paenuiiam,uel quod ita maior commoditashaberetur.Cicero enim,cum Arpina lem uillam, quaciudicio Qiiinfti fratrisfui aedificabatur, inuifif- fet^fcaffain aItcrumapodytcri;anguluminbalneari;spromouifte ad^O 7« fcribir. inquofatisapcrtcdemonftrat, apodyterium, &laconicu, ptim^. fiuc calidam,aftamue,utipfe&Cclfusuocant,fudationemconiun ^ta fu)fl"eeopropemodo,quo nostcpidarium&laconicumconiii • ' ' da
P R .1 M V S 41
A <5ta Jntcrdum fuifle faltem pofl; Vitruuij tcmpora opinamur , etfi is
lib. v.cap. X. Iiuic fcntcntiacomnino adflipulari uideatur . Calida- L'- 5 c J4- rium,quoda Vitruuio,&CcHbLaconicum nuncupatum fuit^ccl- ''''^•'•'^' laerat nullam iquamintrafecontincns^ad prouocandumfiidore ,. potisfimum infl;ituta,& ob id a nonnullis calida fudatio, ficuti a Ci F.epUt i. ceronc&Cor. Celfbafl^a nuncupata.de quafermonemfaciensCo l" pto. Jumclla, haeccotrafuitemporismorcs:fcripfit.Mox dcindeutapt» \.'^^ "^'" iicniamus ad ganeas quotidianam cruditatem Laconicis excoqui- mus,&cxudofudorclitim quaerimus.Inhacuaporcalidus, feuca lorficcusinclufusfudorem prouocabat, haudalitcr,acfuperBaia$ invrtctis,ubi tempore Celfi e terra profufus calidus uapor aedificio indufus maximos fudores ciebat.cuius Horatius quoque meminit in Epift.ubi ait, li.i.adVal
P fanemyrteta.relmqui '^'"-
DiCtaq. cejpintes neruU elidere morbos
Sulphnra
Qui apud VitruuiiaTepidarium,&Laconicum idem faciunt,uer- ''l^^-cio.
ba ipfius Vitruuij lediitantcs facile cognofcent, utraq. ab ipfb fepa
rari,dum praecipitLaconicum, fudationesq. tepidai io coniungi ,
praeterquam quod manifelleCelfus laconicum uocat,ubi calor fic
cuscliciebatfiidorem.quamcondicionemtcpidario minime con-
uenire quiuis intelligere ualct . id quod etiam clarisfime figniiica-
uilMartialisjbalneaEtrufcidefcribensfubliijuerbis.
Jlitu-s fi placeant tibi Laconum ,
' • , 1,10.6,
Contentuspotes ariao napore ,
Cruda Virgine, CMarciaq. mergi.
C Scio quoque nonnullos, quod laconicum rotundum,ac ueluti tur
ricula in hcmifphaerium camerata foret, idem cum fphacriftirio a
nobis fuperius explicato eflfccifl^e. quibusplaneaflentrrinequeo,
quoniamihiiiTationab]Ieuidetur,utinIococaIido fudationibus
aedificatoludupilaeatq. aliasexercitationes,quasinfphaenftirio
fieri cofucuilTe tiadit PIinius,exerccret:fuifl"et namq. (ut eflin pro v. Epift.lJ,
ucrbio)camino oleii addcre, (\ ex ercitation cs per fe corpora ualde
calefacicntes in cahdisfimis locis egifTcnt.De laconico poiTunt uer
baluucnal. intelligi,fiuerfusitareflituatur.quidquiddixerintalij:
^^i Lacedaemonium proptyjmate litbrtcat orbem .
nam taxat quendam , quod in Laconici fblio copiofe exfpuedo effi
ceret,quo minusin ipfo pedesainbulantium firmari ualerent. Pofl
Laccnicum fcquebatur cclla calida labris aquae continendae pofl
tis rcfcria.in qua quod lauareniurjCalidac lauationis a Vjtruuio,&
aGa.-
41 L I B E R
T. Metho. aGalenoA«T|OOf nomenadepta eft.hancputo Arcliigenem apuJO Galenum viij. decompofit.medicam. Ccc. loc. uocaffe (fiS"0!' . Erat namq. primaria balnei parSj&proindeaneminedeipfa quidcjua eftincontrouerriapofitum. CurVitruuiusinBalneisgymnafioru conftruendis nullam tcpidari; mcntionem faciat, cuius, dum pri- uatorum balnea docerer, aperte meminit , non fiim admodum cer tus. quoniamiiilludrubconcameratafudationeintellexir, fcque^ rcturetiam in tepidariofudari confueuiflejCum tamen in fuperio- ricapitefudationes &tcpidariumdiftinxerit;fifub calidaJauatio- netepidariumabipfocomprehenfum fuifleplaccat.quomodoer- gocalidana, atq.tepidariaindecimum capiriseiufdemlibriinitio tamquam diuerfa fecit ? Itaque dicendum cft forre ccncameratam- fudationem & laconicum, & calidam lauationem compledi; tepi- darium uero omiflum , quia Graccoium palaeflrae id non habe- E rent. QiiodporrofcripfitPoIlux librofcptimo, aAfiTTT);/"^!' apud Alexim luilfe balneorum partem, nullo modo probare ualeorcum' idem alias ipfiim inter gymnafiorum partes adnumerauerit«ni/i uc limus pcnesAntiquos /3aAai/&(0vfignificafl"ctotum gymnafmip- fum. Atq. haecfufficiantde publicorumingymnafijsbalneorum' partibus.Fuerut&innumeraferepnuatorubalnea,quae&aIiqui busex praediftis partibus caruiflTe , & aliashabuifleuerifimileefti feddehuiufinodinon eftinflituti noflriuerbafacere.Qiiaeautem loca non eflent intra balneas , fed ipfis tanrum inferuirenr , primo' hypocauflum continebant, quod fecundum Vitruuij defcriptio- nemeratfornaxfeucaminataflrudurafubterraneacaIidario,caIi- ^ dae lauationi , atque uafario fiippofita,in qua ad calefaciendum tu aquam,tumpraediftaloca ignisfuccedebatur,& ne exflingueretur r.' aferuisfornacatoribusobidin Pandcdisa Papiniano uocatisfre- ' 3J quentercumpiIis,&gIomispice]llitisexcitabatur.Quarumpilarii ... . . apudVitruuiumlib.v.cap.x. mentioclarahabetur,ubidocetfoIum; caldariorum ita fternGndura cflTe inclinatum ad hypocaufim,uti pi Ja cum mittatur non posfit intro refiftere, fed rurfus redire ad prae farnium, atq. ficfaciliusflamma peruagarifubfufpenfione.Delris. loquebatur Statius in dcfcriptione balneorum Etrufci.
Crepantts^ *
K^Hditttra pilas , ttbi langutdti^ ignts inerrat
K^edtbtts , (^ tentiemttolttttnt hypocattjlatiaporem.
Vnde cuiuis manifcftum effepoteft ,in quam graui errore uerfen-^
tur ilh, qui Hypocauftum, & Laconicum idcm fuiffe crediderunr.
Audor eftSencca epift. x ci. tempeftatefua inuentos efleparieti-
^ bus.
P R I M V S 45
Abu$lniprcflostubos,perquoscircumfunderetiir calor, quiimafi- mul,&fumma foucret aequaliter : illum ucro calorem immitti confueuilTecx Hypocaufto , & alurifconfultis memonaemanda- tum eft5& ab Aufonio in Mofella fic cxpreflum :
^tid qua e ftdfureafubftrn^a crepidinefttmant
Bainea,fertienti ctim Miilciber hattfltu operto
Volttit anhelatas teCtoriaper catiaflammas ,
Incltiftimglomerans aeftu exjpirante uaporem . Horum autcm tuborum ueftigia adhuc quamplurima Romae con ipiciunturinDiocIctiani,atcjueCaracaIIacgymnaiijs. Antehypo cauftum uia quaedam erat propnigeum,quafi dixeris praefurnium a Vitruuio uocata. Aquarium cella erat calidae lauationi, atque ca lidario adnexa, in qua alueus magnus aedificatus erat ad continen ;Bdamaquamcxac]uaedudibus,autaIiundeinueftam,atqueindein fiigidam lauationem , &calidam per fiftulas coniuandam.Non 15 geabhocfitum fuit ua{arium,ubi uafi conferuabantur balneo- rum feruitijs neceflaiia , &: ubi aqua pro ipfis calefiebat . de hoc ita tradidit Vitruuius: Aheneaualauipra hypocauftuni tria'compofi- Iib.5.c.|io. ta fuiflc, unum calidarium ,alterum tcpidarium , tertium frigida- rium, & ita collocata , uti ex tcpiJario in calidarium , quantum a- quac calidae exiflet , influcret,de frigidario in tepidarium ad eun- dem modum . De aere balneorum , qui extrinfecus admittebatur, (ut Vjrruuiusinnuit)eain calidisfimolocoauerfb a Septemtrio- ne& Aquilonefitaerant, tum caldariaatquetepidariaab occiden qzpiT ' tehibcrnolumenhabebant. QuodOribafiumfignificafleputo , . ubiexGaleni fententia Architedtos optimos balneorum domos Qad oftaunm hoiam ucrfis coftruxiflefciibit. Sin autem natura loci impediuiflct,utique a meridic : 1 umen uero ita capiebatur,quod in niedio camerae foramen latum relinquebatur, fub quo labrum ex ftruebaiur: circa labrum erant fpatiofi quidam margines, aut porti cus, a Vitruuio fchclaeuocati,in quibus occupato a prioribus laua tionislocoreliqui circumfpedantesredeftabant, nccfuisumbris „ .„ Jucem, quaelupenuscapieoatur, obicurarcpotcrant. Ueaenspor );[, g fyn,_ ro intra balneum exfiftentis ftatu a Seneca,&PIutarcho auftoribus ptob. 9. grauisfimisfcriptum reperio, antiquiores mollibus , acmoderate calidis balneis ufbs,ita ut Alexander in lauacio ctiam febriens,Ga latarumq. mulieres puitisollasin balneaferentcsunacum pucris Iauarentur,& manducarent •, at eorum tcmpcftate niaxinic calidas inpretiohabitasfuifte, adeoquoddcillisdicerelicebat Hnc CocjtuSi Phlegctonq.fliittnt Acherontapetentes..
Quaies
44 L I B E R
Qiialcs fortafle Neronianae thermae exfliterunt, dc cjuibus Mar-D tialisfic fcribit libro quindo.
St tcmperari balneum cupiffernens
Faujlir/ae^ quoduix lulianm intraret ,
Roga^ lauctur, Rhctorem Sabineum,
Kerunianas is refrigerat thermu . Niliilotninus tempore Galcni,q[ui paullo poft Senecam,& Plutar- chumfloruit, balnea ufq. aJeocalidainufuncquaquam fuerunt. Quinimmo etiam morcm illum calidionbus utedi haudqiiaquam tunc omnibus communcm fuiflc^fed aliquibi,$peculinrem,pro Epifl. 87. compcrto habeo : ctfi Scneca teflatur apud ueteres hoc quoque no bil-.sfimosaedilesofficio fundtos efle, intrandi eabalneorumloca, quacpopulumrccipiebant exigcndiq. munditias,& utilemaclalu brem tempcraturam procurcfndi:fed tempore fi.io jliud in defuetU' E] dinem abijfle,ut balnea tunc fimilia incendio forent . Vala, quibus lauabantur , aha immobilia , aha mobiha fuerunt : Quae non mo- uebantur,cx Iateribus,& marmorc fiebant, alueiq . , & labra in cal da lauatione , in frigida pifcinae& baptifteria nuncupabantur : a- dcoq. magna erant,ut etiam in ipfis aliquo pado natare ccncedere tur: atquehorumueftigiaadhucRomae inaliquibus thermarum ruinis confpiciuntur : Quaemoueri potcrant- tametfiin priuatis balneis ut plurimu fierent; attamen in publicisquoque, fed ob pri- uatorum forfan ufus, cxftitifle opinor:&haecdiuerfasfigurasha- buerunt.alia quadratam,alia quadratam oblongam;aha rotundiuf culam, ahaoualem,ficutinuncapparet exuetuftifsimis,quaead- huc Romaefupcrfunt. Htcautem unam dumtaxat formam damus, aPyrrhoLigorioex fuis praeclarifsimis rcrum antiquarum monu P. mentis comniunicatam •, quod eam & pulcherrimam , & multis re busintelhgcndisfagaciledoriaccommodatilsimamputamus.
P R I M V S
4<f L I B E R
V.iria eorum porro materia fiiit , alia ex lapidc , alia ex marmore , D alia exaere; qiiorum omnium nomina a lulio Polluccfcriptis man Lib.7. datalcguntur. fuerunt&quiligneaprobalneislauacra facercten Ub.% tJnnt, qualis Tucca a fvlartiaie fub his uerfi bus derifus . Nonfiitcc dtiro ,Jlriictili , ue caemento Nec Utere cocio , quo Sennramis longam Bahylona cinxit , Tticca balneumfecit , Sedstrage nemorum , pineaq. compage T't nauigare Tticca balneopoftt . Tongillum quedam exRhinocerotiscornuIabrumfabricafle^cre- dideruntaliquijhisluuenalisuerfibusaddudi . Exittis hic eji Sat. 6. Tongilli magno cttm Rhinoccrote laitari,
^uifolet, ijr iiexat lutulenta balnea ttirba, E
Sed eorumfententiam admodum probarencqueo, potiufq. credo
fub Rhinocerotis nominenafutumaliquem amalcdico poetano-
tari.Finis, cuiusgratialauabantur, nonunusexftitit. (defanislo-
quotj &gymnafiorum ftudiofis; namdcaegrotantium,&uaIetu-
dinariorum lauationibus fermonem haberi no poftuIatIocus)Pri-
mam balneorum inftitutioncmfempcr fuifTeexiflimaui,utc^uoti-
dianas Ibrdcs eluerent, poflentq. mundo corporeccnare, q,ui fin-
guhsdiebuslauabantur ; antiquitusenim cum nondum lineonmi
pannorum,qui corpora aforditie tuentur,ufusinuentus •, autfal-
tem infrequens cflcf,magnaq. ex parte corpora nuda ferrenta pul-
ucre,& omni alia illuuic confpurcabantur,atq.inde uel faltem ter,
quateruein menfe, uel, fifcmpermundiccnaregaudcbaiit,finga
loquoquedielauari cogebantur: quodpoflenores, quiingym- F
nafijsanteexercitJtiones ungebantur, & puluere, ac fiidoribus
confpurcabantur , ad eluehdas lordcs factitnfTe femper , <S>. ob id in
ipfisgvmnafijs balnearum ufum inucctum rationi confcntaneum
efl. ficuti namquepnmiilliIocum,ubi iuuentus Romanaexerce-
b2tur,Tibcri propinquum conflituerunt, nelongiusaddeponen
dasintercxcrccndum contradtas fbrdcsncccgerentur, quemad-
Lihroi.de moduni fcribit Vegctius: ita, poflquam gymnafiaobexercitatio-
lemilit. j^^5 infljtuta fucrunt, aequum crat,&balnea ibi ad mundanda cor
pora conftrucTC. Ab hoc autem ufu etiam femcl tantnm in die ce-
nandi^&inftratisdum ccnarent accumbcn li , ut infcriuscopio-
fedemonftrabo, confuetudointroduita fuit. Pofteriori tempore
maiorcm hominum partem balncisobdelicias, atqucmollitiem
ufam cflc clarc conftat, & pracfertim tepidis. quibus exficcatas , &
ab
P 'R I M V S 47
A abexcrcitationibus^ucl fole^ uel rrigorcardentescorporis partes attcmperabant. Necfoliuii dulcibusaquis, {cdiK: mcdicatisobde Iiciasufoshomincsteftatur Galcnus in priiicipio tcrtijdemedica- mcntislocalibus. Balneis aliquos. uti confueuKrc t]uod non poC- fcnt, nequercrrcntcrboscapcrenifiloti,auclorcftPIutarchu5, qui '" 'ibrode Titum Impcratorcmhacdecauflaintcriifre, ex relationibuseorii, qui aegrotanti miniRrarimr, prodidit.Quod etiam qui inualidum adconcoqucnjoscibosuentriculumhabebant, eiuscorroboran- Aetiusl! 6. di,&cibosconficicndi gratialauarentur, a Pofidonio medico re- cap lo. iatum efti ut non temereJ-^hniusin medicosinuedtusfit,quod per- ^'^' fuaftiflent balneis ardcntibus cibos in corporibus coqui , a quibus ncmonon minus ualiJuscxiret, obcdientifsimi ucro efi"erentur . gSummatim ob quattuorcaufjsbalnea in ufu e\ftitiflcfcribitCle- mcns Alexandrinus: ri x,a.9u,pt6THTogiVixct,rietAia,^.f » Cyeictg-yti to TiAivToiiov vS^ov»; ■) fiueob corpora mundanda, tepefaciendaue, fiucobfanitatem , fiueob uoluptatem. Calidisbalneisutebantur Maiores ad leuandaslafsitudines, necnon adcorpora emollienda : quaeideo a!'9p<ti7r(i)-).ya(pe?2tuocarunt.CaIidis&tepidisadconci' Lib.j pac. liandumfomnum, Frigidakuubantur&ob uoluptatem,&utro- '^^g'^',- . bufliorcs rcddcrentur, caJorq. naturalis intro repullus maior cua- deref, ideoqueferepoflcalidasbalineaseaadhibebatur.queufum primosomnium Euphorbumlubaeregis, & AntoniumMufam Augufti medicos, fratres,monftrafle refert Plinius Ii b. xxv. cap. vi j. Charmis quoque mcdicus Malsilienfis, damnatocalidorum bal- ncoruni ufu, hiberno temporeetiam fngidalauari hortabatur, at- C queinlacusatgrosmergebat. quade re exftatScnccaeadftipula- tio, fcfe pf)chrolutrem uocantis.praeteiquamquodetiam ( ut re- feruntPhnius, & Agathinusapud Oribafium j ad prorogandam uitam.multaq. alia praeftanda,frigidam lauationcm coiiferreopi- 1 1. xivHj. natifunt-.haecenimdefcipfbretert Acathinus . Equidemfaepe- "P + „ numeroa cena cum aegreinlomnumdtlabDr, propteraeltum , cap.y. infrigidamdclccndereconfueui •> &mirabile eftquamntcundam nodcm tranligam. Qiii balneasingrediebantur publicas,antedc- „ cimum quavtum annum nihil foluiffe, teftatur luuenalis. „
Nec puer/ credtmt, nijiqni nondum aere lauantitr . ^ac. i.
Alijquadrantem balneatoridabant , & ob idbalneumrem qua- diantariam uocauit Seneca,de quo Flaccus . Dum tu quadrante lauattim Rextbis &Iuuenalis. ^*''*'
Cacdcre Siluanoporcum quadrante lauari,
Qutritar
Lib.io.
48 L I B E R
QueiiturtamcnMirtialis, quod pluris fibi balnea conftarent ubiD (cribit, Balneapojl decimamUjJi, ceniumq.pettintnr.
J^iadrantes , Qiiod forfan uel obdiu-
turniorem moram,ueI alterius reigratia , & ipfi , & alii|uibus alijj con tingere poterat. Sat efi:,quaclrantem commune pretium fuiffe : quin& Antoninum Pium balneum finemercedepopuloconfti- tuifle,traclitIuliusCapicolinus.propterea cuitauilipretioliceret, nullumgenushominumapublicobalneoarcebatur : pueriiuue- nes, uiri,fene5,decrepiti, nobiles&ignobiles lauabatur:fedprae cactens, phonafchos, cvtharoedos,praeconeSj tragoedos, comoe- , djcomp «ioSifiequentare balnea fblitos rcfert Gal. quod uocem ob laefam, med.f.G. & afsiduis uocibus exafperatam aquarumdulcium hume(5iatione curabantjintegramq.feruabant. HocfimiliteruidcturMartiahsin hisdeMenophilouerfibus/ignificaflt. E
Menophilipenem tamgrandisfibula uejlit^ ^ • 7 • l 'tjit comoedis omnihus unajatis.
Hunc ego credideram (namjaepe lauamur in tino) Solicitum uociparcere Ilaccefuae . '■■ Dum ludit mediapopulo fpe6tantepalaejlra ',
De/ap/a eji miferofibuia , uerpus erat . Qui Menophilus comoedus erat,& ficut ccteri , licet recutitus,in- • fibulatus erat', atcjuefaepecumMartialein communithermarum
balneo lauabatur. Mulicres Lacedaemoniorum in balneisgymna- fiorum lauari confueuifle perfpeftum efl^, & nedum in his , uerum &unacumuirispromifcue : quodtamennon incun^iiseuenifle credendum eft, quando Hefiodus fcriptor antiquifsimus balnei muliebrismentionemibifacit. P
•pc.&dic! at-e/Da.i.nequein muliebribalneocorpusabluito, uir ♦ Vbi& faeminarumlauationes etiamantiquitusapud Graecos diftinftas fuifTe, &uiriseasingrediobfalubritatem uetitumapparet: quod praeterturpitudincm etiam a corporibus muliebribus, acmen- flruis recrementis effluxusquidam cxeant,ut Proclus mcminir.qui busfiuiriinficiantur, tam peraquaecommunis, quamperfblius aensingreflumftatimeorumfanitasinquinatur. AnapudRoma- nosprimisillistemporibus cadem utrumqucfexumpromifcuela- uandi confuctudo fuerit , neque prorfus infitiari , neque affirmare audeo : quoniamexunapartegrauitati , atque prifcaeilli educa- tioniRomanacminimeconuenifTcuidctur : exaltera Varroniste- ftimonium muliercs una cum uiris fi non eodem lauacro , eodem
faltem
P R I M V S 4,
A faltcm locoetiam antic]uitus lauifle comprobat, cjui libro deanalo gia fecundo tradit in balneo coniunfta fuifle aedificia bina, unum ubi uir],alterum ubi muliercs lauarentur : praeterca , C Gracchus inorationedepromulgatisIegibusidcmc6firm3reuidctur,cuius uerbaapudGclIiuitalegunturiPudorenimnonpaticbaturutru- lib. 10.0.5. que fexum fimul lauari,fcd commoditas coiungi defiderabat . Ni- '> fi dicamus ifta omnia non de publicis balneis,quae tuncuel nulla, ucl anguftifsima , & uilifsima exftiterc, fcd de priuatis efle intelli- gcndaiquemadmodumforfan Vitruuiusintellexit, ubiutriufque lib.j.ci». fcxus lauacra coniungcnda monftrauit.uerum cnim uero poftcrio nbusfaeculismulierespromifcuis balneis u(ascflc,quampluriura probatifsimorr.mauftoiumtcftimonijscomprobari pctcft, inter quosprimofefeolfertluuenalisquidiflolutosRomanarumfcmi- ^"•*- B naium morcs carpcns haec fi;ribit .
Grauts occitrfu , taeterrirna iiiiltu
Balnea no^tejubit , conchas (jr caflra moueri
No^e iubct, magno gaudet fudare tiimiiltHy
Ciim lajfatagraui cectdcrunt brachia majjk
Callidus <(fr crijlae digitos impnjstt i^hptes,
K^c fitmfnum dornifjae femiir exclamarecocgit , cx quibusnemincm efleexiftimo,qui nonuideatmulierestempo leluuenalispublicasbalncasadiuifle, ibique&excrcendo, &la- uando finc pudorc ullo fc uivisimmifcuifle. quod fimiliter eius te- peftatcMartialisconfirmauit.
Otnniafemificis quare dilc£fa cateruis ^-^^ ^^
Balnea deuitat Blatara ? & C Cumte luccrnabalneator exjlincla Xih 5 inVc
i^-fslmittat inter biijluartas tnoechas. tuUioaia ,
ClemensAIcxandrinus,qui fub Antonino&; ScuerofloruU,in co qucm Pacdngoguminfcnplit commcntano non niodo feniiiias , omnumcsuins balneasatq. publicasin ufuhabuifleteftatur, fcd ' ' omni pudorc depofito extcrnis quibufque hbidinis gratia fcic nu dasinipfis fpcdandaspracbuifle . Quos mores poftea dcteftans CaccihusCyprianu: haccinhbrodeuirginumhabitufcriptarcli- • quit. Quid ueroquaepromifcuasbalneasadeunt iquaeoculisadli 1» bidinem curiofispudoriacpudicitiaedicatacorporaproftituunt, -i-i quaecum uiros,ac auirisniidacuidcntturpiter, acuidcntuv, non- •si ncipfacillcccbramuiti)spraeftant .Cuifcntcntiacmultacciam h- « millimaaD. Hieronymojn Hpift.ad Lactamdcfiliaeinftitutionc fucrcprodita. Hisjtnqueomnibuscuiuispcrfpedum cflc potcfl,
Gvinnaftica D non
50 L I B E R.
non paucotcmporeeummorem^SirRomaC, iScalibi perdurafle,utD feminae atcjuc uiri in promifcuis balncis lauarentur: quando etia non defuerunt qui interdum hanc mulierum impuram procaci- tatem coerccre tentarint:c]ualis fuit Hadrianus princeps, quem fcribit Dion Cafiius uirosdifcretos a feminislauari uoluifife: fi- cut&Marcum Aurelium Antoninum balnea promifcua fuftulif- fe,eademquc ab Heliogabalo renouata Alexandrum Seuerum pro bibuine, refertCapitobnus 6«. Lampridius . Ob quod item ali- quandocenforialexlata traditur , ut mulieres a promifcuis bal- neis abftinerent , nec commune lauacrum cum uiris libidinis caufta istrarent, fubrepudi;,& doti$ami{sionispoena;qucdpr- ftea in 1. fin. titul.dc rcpud.&in aurentico de nupti;s pi o (ancito rc ceptumfuit. Qiiarationefieripoteft,utbaIneaealiquaemulie- bresin feminariidumtaxat ufum fuerintexftru6lae,quales Agrip- E pinae Auguftae Neronis matris : necnon Olympiadis in Saburra , & quas Ampelidem , ac Prifcillam trans Tiberim ad euitandii for- fan hommum confpedum habuifte refert Viftor.Tempus lauandi
Epift.S;. penesueteres,quemadmodumnarratScneca,itafuit,quodquoti- die bracchia, & crura abluebant : toii nundinis folum lauabantur * CeterumpoftM. Pompcijaeraiem coepcruntfingulis diebusto- to corpore lauari. Hora uero ufque a tepori bus Homcri fere a plu- ribus obferuata fuitpaullo antequam cibus fumeretur . no deerant
li & r'T ^^'"^" Galeni tempeftate,qui etiam a cibo nulla ualetudinis habi- tarationelauarennir. obquodipferigoremfinefcbreuifumtem- pore fuo narrat , quem aetate antiquiorum medicorum , cum rari poft cibum lauarentur,non effe uifum fcribit.Vt plurimum autem maior pars liberorumhominupriusexcrccbatur , deindebalnea F ingrediebantur, nonnulli fine exercitationibus lauabantur. Adno
In librodc tauit GaIenus,antiquos poft pijaeludum calidis b ilncis lauari con
paruac pi- fueuiffe: quodfimiliteranteilluminnuiffcMartialem eouerfuui
laeludo. i ,i
Lib.4. denpoteft.
ReddepiUm^fonat dcs thermarum, luderepergis? Virgme utsfola lotus abire domttm . Nam dum hora balnearum appropinquarct , tintinnabulo quodi fignificabatur, quopilaclufores^.ntquealij cxcrcitatorcsftatim ac currcrent: alioqui in gelidifsima Virgine, quam & tadu iucundif Qb.ji.cj. fimam,ficuthauftuMarciain,refcrtPlinius,iamcI.iufisthermisIa- uabantur . fcribit enim Capitolmus,ante Alexandri Scucri tcmpo ra numquathermasantcauroram apcrtas fuilfc , & fumpcr antefo lis occafum ckudi confucuiirc, ipfumq. Impcratorcm publicarum
ihermarum
P R I M V S 51
A thermarumluminibusoleum addiclinc,quo&in noftepaterenc. Non melatetqucfliamalijshorislauillc, feduel extragymnafia , uelingymnafi/sgratiaalicuiusaffedtionis^autalteriusrcJjUelcon- fuctudmis.utrcribitMartialisdeFabiano.
LaJ/us nt in therma.s decima, uelferitis^ hor<t '^'
Tefeijnar Agrippae^ cum lauer ipfe Titi Hoc certum cft,quod Vitruuiuslococitatomemoriaemandauit^tempuslauau dimaximc a mcridiano aducfpcram fuifTc conftitutum. cum e- nim femcl dumtaxat in die faturarentur Maiores , nullum tempus hoc tpfb opportunius habebatur , quod circa oiSauam diei horam paullo ante coenam crat, ut Martialis teftatum relicjuit .
SufjicitinnonamnitidisoctauapalacJlriSt »& Lib.4.
« Octauampoteris feruare , (auabimur ttna. Lib. n.
Hadrianus Caef referente Spartiano ante oftauam horam nemine nifi acgrum lauari uoluit. quam horam etiam lulium Caef^ priori- bu!.faccuIi$feruafre,conijccrepoflumusexEpiftoI.Cicer.ad Atti- „[',1 ^f'** cu,ubi de Caefire loqucns , haec ait : Ille tertijs Saturnalibus apud PhiIippumadhoramfcptima,necquemquamadmifit , rationes opinor cum Balbo ; indc ambulauit in litore, poft horam oftauam inbalncum, tum audiuitdeIVlamurra,non mutauit; unftus eft,ac- cubuir, ifji.iTix.riv agebat,itaque & edit,&bibit acTeaic, &iucunde. Sed an perpetuo illam uitae rationem feruaret Caef haud clare ex eo loco habetur; quando eius folius diei rationem exponit , in qua is fecundum multorum confuetudinem uomcre deftmauerat, atq. ob id ct^iwi;. i.fine timore, & iucude ederat,biberatque, ut (quod
(^eratmeJicorumpraeceptum) uarijgenerispotu, ciboq replctus Hippoe.in poflet^iumiretdormitum, uomere.itanamq locus ille (SjatT/zwV jj , l*y agcbat)intelligi iudicio meo debet: quod ficuti tT/a/THT/^Ji aGrae oaL cis fimpl ci uocabulo dicitur ca medicinae ratio , quae in rebus ad humanum uiftum fpei^antibus fita eft,& x^sfajr/XD, quaead exina nitionesperdneti haudfeciusgttiT/x» , eft illaa^o^j-n^fiucratio, quae in rcbus, & modis uomitum parantibus collocata eft.Tot ita- quede balneisgymnafiorum, acpriuatisbreuiterdidafufficiant , quorum ufuscumapud antiquioresrarior efTet, AfclepiadesPru- fienfis actate Pompcij orator habitus ex illa arte nullum quaeftum trahens,cam ad medicinamfecontuliflet, in eaquemagnamglo- riam,& audoritatem,ob blandimenta, quibus aegros curabat , ob perpetuam fanitatis firniitatem , & quod Romae quendam pro l'T>i««- mortuo adfepulturamelatum mirogentiumftupore, utCclfus, cap.j. Plinius,& Appuleiustradiderut,uiuerc cognouerat, brcui compa +• flo»»
D i; raflet,
5x L I B E R
raffct,eorumufum frequentiorercddidit. VnJecIma acomniumD poftrcma in gvmnafijs pars fuit Stadium, ubi populus cum uolupta lcathlcras ceitantcs:fpcdhbat:nilq. aluid erat, quam hemifphoe- num quoddam,mu]tisgrad!husconflrui5i:um,ui-idc poterantcom- mndefpedatores , qui lcmpcr phn-imi co confluebant , ccrtatores intucri. an autcminteriprum & xyftum feu pcridiomidasmurus intercedcrct; atcjueindeper oftium ex platanonibus gvmnafio- rumathktne in arena ftadij prodirent, &fi aVitruuio nilcxph- catum habeatur,rationi tamcn confcntancum uidetur,uniucrliim acdiiicium, necuiuis paterct (c|uodetiam fupracitati Capitohni tcftimoniocomprobari potcft) muro conclufum, & proptcreaa gymnafioftadiummuiilacptodiuifum fuifte^De ahjs jrvmnalio ferencccflarijslocis, ucluti hgnaiio, uafario, latrinis, tnclinijs^at- cjueciusgenerismultis non loquor, quodhorumin palaeftrarum E dcfcriptionc mentio non habcatur , ad noftrumquc inftitutum mi nuspertineatificutnccquomodoambulationes illaciubftratiscar bonibus,atquecloacisproximisexftruerentur. Quaeomniatam- quam claia,autalibi commodius explicata,a Vitruuioin dcfcribcn dis xyftis praetermifta puto .luxta publicas th crmas i nuenio exiuu-' dbsfuifle popinas, quas Hidoruslib. etymolog. xv. cap. i;. tradit huic infcruifle,ut,qui ob cxcrcitationes , aut lauacra eflcnt admo- dum exinaniti, diflolutiue, luberear,ubi ftatim refici poftcnt. atq. hasfoifanPliniusintellexitEpift.iij.hb.j.quandopoftbalneum,& triclinia popinarum meminit. Hadtenus de antrquoiu gymnafijs .j
Deaccubitus in cena mtiqttorum ■, (^ jemel dumtaxat indie
cenandi conftietHdinis origtne . Cap. X 1. F
Vo N I A M balneorum exphcatorum occafio iam fua- det,nosq. fupra polliciti fuiryisde ccnandifemel in die,&in cena accumbendiantiquorum confuetudi- nisoriginefermonem habcrci &ii extra rcmnoftram uideaiur,atqueaGalenodeaccubitu nihilexplicatum habcamus: haud praetcrmittendum eft, quin fententiam noftram in medium proponamus , alias eam libentisfime mutaturi,fiquismelioii iudi- cio , ac eruditione praeditus , ucriorcm aliquam ,& magis rationj confentaneamdemonftrauerit. Quodetenimmaiorcsnoftri ma- ncexiguum quid comcderent,quodprandium uocabant,«S:uc{pe re tautumTaturarentur, dum ccnare dicebantur , (cxccptis ijs , qui coitu ufuii erantj auibus a medicis ucfpere cenare interdidum
fuiflc
P 11 I M V S 55
A fulire Icripfit Arirtotcles , & exceptisSyracufants , quos his in die
cibis implcri , qiiaH res noua efret ■> tradil Plato) fitis ab Horatio , J?ame. Martialc, PIutarcho,atqueGaIeno(ncmultosaI:osnoinincm) ^'^.^ j*j comprobatum eR : fcd de his rii{ius& mclius in uarijs leftionibus Oioncin. nonristradatum eft . quod fimiliter fereomnesdum ccnabant in ftratisaccumbcrcnt,praetf:rlapides Romanosidclarcoftenden- tes , doftifsimus Philander in fuis in Vitruuium commentarijs auftorum antiquorum tcftimonijs clarum fecit, ut id amplius demonflrandi laborem mihi omneni dempferit. Ccterum un- dcnam hac duae confuctudines principium acccperint &:quo- modo uereaccunibcrent nemo, qucm ego uidenm , flue ex an- tiquis, fiuecx rccentioribus ita appofite & diligentcr dcclara- uit, qui n pofteris dubitandi, &. plura defiderandi occafionem re-
'^liquerit. Quod uelob rei obfcuritatem, uel ob negle^tum e- uenerit, ignoro. Egofineutrafqueillas, & accubitus fcihcet, & unius in die cenae confuetudmes a balneorum ufu manaf- fe exiflimo. & primo quod ita de accubitu fentiam , pluribus, ijfque non fpernendis coniefturis adducor; quarum primaeft, quod Homeri tempore, quando non adeo frequenter balncis ute bantur^cenaturi fcdebant, ut in conui uio Procorum apparet .
«f S'ri/\6ov fAV»<rt^pig aiyrtvopic-y ol/tS^ iTrCiTo, « . OijSi.
ideft, j4t Proci ingrefifitnt^ qitimox indefuperbi Ordtne federunt fcamnis , (jr ordinethronis & ubi Telemachus , eiufq. focius a Menelao hofpitio accepti poft ^ lotionem ccnani fedentes .
\(;pci^p^viic,%^ovT07r(tp Ktp^^w Ms/e^^of :
id cft, Thronisfedebant prope i^tridem CMeneUttm^ ficquetempore maioris Scipionis,ac Plauti crefccnte paullatim balncorumufu, unaquoquehuiufcemodi accubitus incremen- tum, praefertim apudRomanos cepif, nequetamen multum, ^^ ^ quandofciIicetuirjtantum,&non mulicres, ut Vitruuius, Va- ..dip.nof! lerius Max. & Ifidorus ex Varione teftati funt, accumbebant, nec cum ipfis lauabantur , & fi Tyrrhcnos una cum mulieri- \i\x%Krro TU) auuTU) Ifxa.Ttct) accubuiOTc lcgatur apud Athcnaeum. Nam& Ariftotclis temporcGraecos dilcubuiffe in publicisce- nis credi potcftex cius iny. Politic. fcriptis, ubi pucrorum in- Gymnaftica D iij ftitu-
Si x" L I B E R
ftitutioncm tradens lunioribus praecepit , ne tragocdiaj, aut
iambos audircnt , priufquam in comnieflationibus cum ah/s
difcumbcre {•/.a.To.zXia-ico; uoceutitur)ualerent : aPompcij ue-
ro Magni aetate ufque ad Galeni , atque etiam Conftantini,
Imperatoristempora, cumin frequentifsimo ufu balneaelfent,
nedum peiiesdiuircs, atquenobiles , uerum etiam quofcunque
alios,tLincomnes fere,atque etiammuIierescenantesfimuJ ac-.
cumbebant, ficuti hifce uerfibusinnuitOuidius .
%.Ac^ 7= Ergo ubt contigerintpofiti tibi mnnera Bacchi ,
imift<"' i^tqueeritinfocijfeminafartethori. 8c,
^ Cum fremet iH&tortim , uultucomesi^ftmodejlo
jun,.' ibis yUtaccumb.ts .
Eleg-4- &ficuti Valenusidemdeaetatefuafcribit.QuamquaapudGraCc
hb.i.ta.i. j.osnumquammuheresaccubuifrciij.Verr. traditCicero,&apud
Romanosdiuerlb fitu mulieres a uirisaccumbentes ccnaflc ratio- ,
niconfentaneum efl:nonfblum, quodhoneftatis,atquedigni-
tatis utriufque ratioita poflulafTe uidetur, fedquiain Romanis
lapidibus , in quibus mulieres cum uirisaccumbentes reprae-
fentantur,illae certefiguraquadamabipfisaliquo padodiuer-
fa, quafiquefedentes , &nullialteii rei cubitis innixae accum-
bentes,& edcntes confpiciuntur. Atquo padouiri accumbe-
rent,operaepreciummefadurumauguror, fi poftquamlocusin
uitat,breuitcrexpIicucro. Viros cnim fcribitPlutarchus, in prin 5.Syirp. ..' L/-n-- nL/--
Ptob.i, cipiocenae cubito liniltro jnnixos pectonbus (ita interpretor
:TAaTe<c)mcnfamj utplurimumtctigifle: quofoladexterama-
nuillam circimiire pofl^ent, in fincuerofeipfos in latusita, utp
acutam corporis figuram , reddcrent , uertiffe . Iviic^T 'fhiTriSov ,
a,?7^a.KSf-Ta,')pcLfj,iJ.nv -r ^a)pa<; d-nfoixivag , idcfl, nonfecundum
latitudincm, {edlongitudincm locum tangentes. Quam etiam
rem Alexandcr ille,fiue fit Aphrodifienfis, fiue Trallianus(ut
magis fufpicor) libro problem. primo problem. 82. clariorem fa-
cit: ubiinter aliascauflas^ob quas uctcres in principiocenacarr
dius accumbebant , hanc cflc unam putat, quod tunc^ TOf
5-&^;fps y^jfTaTrXcLTmS acau.xTO(; difponebantur : {atiati uero
i^ Ta.7r?Kaiyict uertebantur. ita, quod ubi edcbant, capite eic6to,
achumens,fp;niuerodcrfi modice rcflexajacrchquo corporc
refupinelocato,& iacente mancbant.dum autem multa loqui
nolebantinlatcrauerlusa.dicores uertebanturj obquod luuc-.
nalis.
Nam
P^R I M V S H
A Nam plurima dixtt
In laeuam conuerfra , at illi dextra iai ebat S«7 • 4-
Bellua •iftcfugnas Cilicis lattdabat , ^ ilitts
Etpaegma , ^pueros inde aduclarta raptos . faturati paritcr intcrdum unum in latus ,nonnnmquam fupra dorfum fupini,{acpemore fcdentium fcfe componebant .Ser- torium cnim cum molcftas importunorum conuiuarum rixa? , & fraudulenra conuicia auerfaretur mutata difcumbendi forma fefe flipinumlocane, atqueinde faciliusab iniquifsimis,qui in tumconiurauerant, conuiuis trucidatum efleinipfiusuita nar- ratPlutarclms. Quodaccubitusinmenfisapud ueteres huncin modum ficret, praeter allata fcriptorum teftim-onia locupletii- fimam fidem unicuiquefacere pofl"untduae, quasinfraponen- B das curauimus , piclurae, quarum aJteram ad tripodcm coenan- tium, utplerumquefblebant,Ligoriusmaximaeau(ftorit3tisan- tiquarius ex uctuftis monumentis cominunicauit, alteram ex antiquifsimo , & omn|um rarifsimo marmore, quod inPaulli Rhamnufij uirioptimi ^acbonarum Iitterarum,omniumq. pul- chcrrimarum rerum ftudiofifsimi, luculentis aedibus Patauij con fpicitur , accurate, & fideliter repraefentari fccimus. Ex hac namquepoftrema,nonmodo fententianoftia, de uera accubi- tusforma, quam primi forfan omnium Romae OftauioPanta- gatho , Onuphrio Panuino , alijsq. grauifsimis uiris,&: poftremo PatauijLigorio, abfq. marmorisullius teftimonio,ac{bla con- iedura propofuimus , librorumque auftoritatibustutati fumus , apertifsime confirmatur , quaeque fuerint ueterum triclinia per- A^fpicuocogno(citur,immoueroLambini,3C aliorumquiex in- gcnijsaccubitumuarijsmodisdefirnbere aggrefsi funt, opinio- nesrefelluntur,fimul plura fcriptorumobfcura&praeclaralo- ca i]luftiantur,ut non immerito debeant cunfti bonarum ar- tium,& antiquitatisamatorcsin primisdoctifsimi uirilo. Bapti- ftae,quilapidem comparauit, ManibusjtumPaullo Rhamnufio filio,quieum egregiecuftodiuit,&nobisindicauit, immoitales gratiasagere.Etenim eiquodPlutarchusdelococonfulari ,nec ' df^|V™P- nondetribus tndiniorum menfisdifteruit,iam nonobfcurum eft, quammirificequadretpropofita tridinijRhamnufianifigu- ra.Similiter,&quaeabHoratio deconuiuarumfituuarijsin locis ttarrantur,non aliundemeliu$inte]ligipoflunf,praefcriim quan- dofcribit.
D jiij Sae^e
54
L I B E R
l't> I. Saepe tribtu lectis nideas coenarc quaternos D
^^' ■*• E quibiis unm auet , quau/s ajpergerc cun^os
Praeter eum , qui praebct aqua-.n . Qiicm locumdum Lambinuscxponcret, rur antiquosconfue- uifTcin quolibctledo magna ex partequaternoscenare palamaf reruent,{aneniiror,quafinon fitcuic]. perfpedirsimumlcgcs ex ftitifle (]uaenumerum conuiuarum nouem exccderc uetabant, ficut& adagium illud uulgatirsimumjfeptcm conuiuium, no^ uemconuicium,attcftatur. Qainimmo lulius Capitolinus re- fert L. \'erum Impcratorem praeter exempla maiorum,cum duodccim fblemni conuiuio primum accubuifTe, ita ut prioribus facculis potius tcrnos , atque pauciores adhuc ilngulo lcdo con- uiuasdifcumbere IblitosfuifTe conuincatur: nifiepula pubiica , &nuptialescenas excipiamuSjin quibus cum magna hominumE copi.icoueniret, nequaquamaccubentiunumerusferuaii pote- J-Synp-S- rat, utexPlutarcho, acRhamnufiano iapide coliigitur', quouel epulum publicum,uelnuptiaiemcoenamrepraefentari non efl dubitandum . Quod autem Turnebus,& Lanibinus idcm depue roaquam praebentefuntinterpretati, equidemnonimprobo.ajc forfan necabfurdum fuerit,fiFlacciuerbadeeopueroexponan^ tur, qucm tamomnesferemenfarumfculpturacantiquac,quam poetarum icflimoniaconuiuijsfemperfrigidam, &calidam prae ouifleoflendunt, quemq. cundos, ne ab ipfb male tradarentur, reucritosefle,&abeo mordendoabftinuiffe ucrifimilefit. lam ueroMiriaMagdaiena utftansretropedesChnAicoenatisiaue- rit,atq.IoannesfupraeiufdemChiifti pcftus rccubucnt, exhac cadem Rliamnufiani triciinij figura, fecusquam pi(ftorcs antiqua F rureriiignan faciaiif,finclaboreconi;citur:quemadmodunecar, duueflj)cipere qniJ Maitiaijsfignificarehoc diftichouoluerit. ' • '' Omnia ciim retn puerk obfonia tradas
Cnr, o:?rfie,>fa tibiponiturapedibui? Siquidcm cenantibus alte iacentibus fpacia retrorelinqueban- tur, in quibus fcru:suai;amninrantibiismulriofFerre, &obiata rccipeiefacile ernt.fcd piaetcraiiamox didta ,tricIiniunihocce trianon adcouulgata nionflrat no!)is. Vnum cfl, quodmcmo- riacprodidit\'arjo. f. quotcmporc ufus camerae ignorabatur, ueia ad cxcipiendum piilticreni ne fuper nien{aslpargeretur,atq. lib i dapesfimulco.ifparcarct,&conuiuas,fblitain tridinijsfufpen- 5aiyt. g. di, atq. ab Horatio aulaea uocatajiis carminibus defignari .
lit-
P R I M V S jy
A Interea. [tijpenfa graiies aulaea rui»M
In pattnam fecere , trahentia puliierls atri ^mntum non Aqiiilo Campanis excitat agris . qucm morcm hodic Principes & Monarchas feriiarc compertum efl: apud quos,mcnfas fub quibufHam ueluti tentoriis (ericeis pa rarifaepeuidcmus. Alterum efl,quod inuarijsnoftrisledioni- bus docuimus,nimirum prifcisillis temporibus priufquam co- ronae ex f^onbus, herbisj&: auro in ufum uenirent, cenaturos, cum addolores capitis ex cibo & potu auerruncandos, tum ad «brietatemcompefcendam,Ianeis,autlineisuinculistempora& frontemuincire fblitos.quodminimeputo abfq. ratione fuiffe excogitatii, cum uenae arteriae, caeteriq. capitis meatus,quo ma gis coa(fti,atq. adflrifti funt,co minus uapores a uino , & ci bis fiir
B fum elatos, flmulque moleflias uarias induccntes recipiant. Tertium eft,id quodluculentifsime Athenaeustradauit,apud Dipnofo- quemfcriptum &probatuminuenitur,prifcosiIlosprimumcor ^ nibus boum potafle , indeq. x.ipa.<rcu , id eft temperare uinu aqua '^Tri Tav Kipdruv idefl, acornibusuocatum effe : tumcornuail- lanon fblum auro,&argentoornata, uerumetiamargentea,& aureaefTefadla^iilisqueconuiuasfibiipfismutuopropinarecon- {lieuiffe : ut ex his omnibus iure colligendum uideatur , lapidem Rhamnufianumeffe uetuftifsimum, inquo&aulaea,&conui- uarum cinftaelaneis, feulineis uincuIisfrontes,&cornu fada propinatioclarifsimerepraefentantur,unacum ahis inftrumen- tisnonnullisindextromargineexprefsis, quaealiis,in antiqui- tate explicanda magis uerfatis,relinquo declaranda ; quos etiam
C monitos cupio,ne fi quae difcumbentium , & menfarum figurae in hoc iplb tridmio minusintegrae confpiciuntur ,ullaadmiia- tionecapiantur, quoniamuteft hodiemarmor ipfum uetuftate corrofiim3& penedeletum,repraefentare fatiusduximus,quam addentes auc dementes quicquam , fidem noftram fufpedam rcddere.
Gymnaftica. D
5^ X-
L I B E R
P R I M V S
^ARMOREVM TRICLINIVM V ET V STI S S IMVM
Patauijjiny^dibus Rhamnulianis, poft Curiam Vrbis
Praefedi , in vico Patriarchae , ad Diui Petri .
^6 xo L I B E R
Nunc itaq.ad idquod fupra propo(iieiarediensdico,cum&Iauadi,D &accubendi mcresfimulinrroduci,augeriq.coeperint, uerifimile fieri.alterum eoruab altcro ortumduxifIe:non auteefldicedumab accubitubalneautpoteualdcantiquiora,ortumduxifle: igitur re- manetut accubitusa balneis principium habuerit.Secudaratio eft, quod ueteres ufq.ab Homeri temporib.ftatim poft balnca coenita- bant,quinimmo ex locis Homeri a nobis fupra citatis dare elicitur, menfas prope locum ubi lauabantur , parari (blitas fuifte . ex quo (t comoditatis,uoluptatis, acua]etudinisrationesconfideremus,uaI' de rationi confentaneum erat,illos praelertim, quibus priuata erat domibalnea,iamlotos,&deterfos,ne noxaullamincurrerent, fed lafsitudinem efixigerent, ledulos ingredi,a quibus non difcederer, fcd mox prope menfas, & coenam parari curaret, ficq.comederenr, perinde ac tempeftate noftra maior pars eorum medicorum facien- E dum iubct,qui aut ualctudinarios,aut etiam finos lauari mandant, nam xXi(j(xoi illi,in quibusprocoslotos Homerusfederefacit. du coenatjhaudmultumledulisaccubitonjsdifsimileserant,utliinc quoqueconiicereualeamus,tuncaccumbendi morem principium quoddamobfcurum habuifleiquodpofterioribusdeinde {aeculis Ii.14. c.ii. poullatim crefcens in eam formam terminatum fit. Nam & Plinius hoc innuereuoluifle mihi uidetur, quando nonnullos uino nimiii deditosimprobat,quod poftbalnealeftosingrediprius, tunicam- qucinduere nonpatcrentur;fcd nudiprotinus ad bibendum ac- currerent. Acced]ttertiaratio,quod cumncque ob uoluptatem, commoditatemue ullam aliam^authoneftatemitaaccumberein- choarint,quando fi fedentes, atq.accumbentes in cenado inuicem comparemus , illi ualde maiori commoditate, facilitate, diqnitate, F ac honeftatc utuntur, quam accumbentes : coniiciendum uidetur aliqua alia iufta ratione confuetudinem illam inuediam fuiflfe,quae opinione mea,nulla alia fuit,nifi quia quotidie lauabantui ja lotio- nencoftenderentur,laf itudinemueincurrerent, & humeftatio-' ne balnei magis fruercntur,Iedos ingrediebanturjatqueibi uel la- cernainduti,uelnudi,utin marmoribusaliquibus oftenduntur, mcnfas fibi ipfis apparari iubcbant.Ex quo pauJlatim huiufccmodi conftietudine crefcen te faftum fuit, ut non modo femper menfae, &le6i;i fimul pararentur, ucrum eriam magnum dedecusforet,fi quiscoenans non accubuifter,ut Martialis fignificauif ,ubi Syri- fcumdamnaT,quodin popinisfcllularijsnon accumbens coenarer. Quod fi qiiisfentcntiae noftrae idrefiagari uelit, quodueiifimi- knequaquam uideturin epulispublicis,in nupti;s,in cenis pri-
uatis,
P R I M V S J7
AuatiSjfemperbalnea antc cenam adliibita,uteorum gratiainle- ftisaccumbercnti&qnoJmagna parshominum in publicij bal- neisgymnafiorumlauabantur;inpriuatisucro domibuscenabant; iinde nece/Te crat cxeuntes ab ipfis indui , & practerca minimccre- dcndume{Te,artifices,&omnesdenic]ue,qui accumbcndo cena- bant,femperantea iauiflc, quandopracfcrtim^exPlauto^Teretio, &exlapidibus Romanis^citiiraccubituris /bccos &lbleas detraUi fblitum . quod argumcntum eft , cos non femper a balneis tunc di- fccf$inc;&quadofimilitcrconAattricliniaa balncisfeparatafuir- fe, atque lciflos accubitorios, & cubicularios, in quibus dormiebai, diucrlbs exflitiflTe. Huic primum rcf[iondeo,minime mihi plcne conflare,quodomncs indifcriminatimfcmpcr accumberent,uti certum cftdenobilioribas,atqueditionbus,quipriuatasdomibal- B neashabebant, quando Horatio priuatam fuiipfiusuiuendiratio- (ii, , jer. nem exponcns,accubitu$nuIIammcntionem fecit,&quandoMar ep.6. tialiscosquiin fclluIarijsuocatistaberniscomedebjnt,minimeac- cubuifle fignificat,ubi dc Syrifco in liunc modum loquitur,
Infufumfibi nuper a patrono
rlenum CMaxime centies Syrifius
In SelUrioUi uitgtis poptnis
Circabalneaqua.ttuor peregit.
O quanta estgula centies comcffe.
.^ianto maior adhuc nec accubtre?
Sed efto quod accumbercnt,quin etiam omncs lauarentur, mi-
nime ncgari potefl,cum uel rarifiime, uel numquam de accu-
bituapud auctores mentiohabeatur, qum lotionern quoque ali-
Cquopado nominariapparcat. Depublicisepulis,atquenuptiali-
Dus conuiuijs, fatcor quidem omnes in ftratis tunc accubuiflTe:
haudquaquam tamen lurc quisinfitiabitur, quod etiam quilibet
antefcparatim, autfimulinpriuatis,aut puUlicis balneis nonla-
uarctur : immo uerifimile fit, acceflaros ad pubhca , uel priuata a-
tnicorum conuiuia pnus felauifle, nefordibus in die necefitate
quadam contradis infedi, ceteros mundiores pertiirbaret, & pro-
ptereaipfis numquamnonflratos fuilTeledos. Addohuicnequa-
quammefentirepoflerioribus fiecuhsomnes proptereaaccubuif-
fe cenantes,quia ftaiimebalneis exirent, fedcxiftimo accubitus
originemindecmanafTe,quoniamantiquiores balneis egrcdicn-
tesadiamcontradam, autfuturam. lafsitudincmuitinuam poftmo
dicum temporisinteruallumlciftos intrarent, atqucibi modo nu-
«li, niodo lacernis j aliisue in id paratis uellibusinduti cenarent, at-
(^ue
5« L I B E R
''■ c|ueindemoxau6labalneorum confuetudinc u(queadeoaccum-D
bcndi morem creuifre,utnobilioresindclic);smaximiseum habe-
-tcs, ledosnuncmarmoreos', nuncargenteos(quoddeHeliogaba-
lo fcrunt) in id feparatim oftrui curarint, neque in iis, in quibus
tamen quamplures, (ut de Lucio uero Imperatore tradit Capitoli-
nus, 6cpr3cfertim pauperesdormireconrueuilTcputo^fedincubi-
cularijs uccatisdormireuoluerint. quem morem accumbendi po-
ftcauiliores,& paupercsadditiorum imitationcm ,tama balneis
tiift" ^'^ quamilloti^itafrequcntifsimumctfecerunt, utColumclla praeci-
pcre coadus fit, ne uillicus nifi facris diebus accumbens cenaret ; in
quarcnonrecuscontigitjaccuenifleconfpiciturin balneis,atque
plurimis alijs rebus, quaeinboncflum ufum^&quafi nccefsitate
quadam primum repertae, deincepsadluxum, lafciuiam^uolupta-
tcm,aliosqueufus tradudlaefueruiit.Qi^is eft, qui nefciatueteres K
in couiuijs omnespropeexcogitafleuoluptates, nihilquercliquif-
fe,quodaddeliniendosanimosfaceretrflc enimfermones conui-
ualesad animi intelligentiasafficiendasmagno ftudio inuenerunr,
ad auditum obledtandum muficaeuaria genera adhibuerunt, un^
l.s^mp. guentaprctiofifsimaodoratuidicarunt,ficut,&coronasexfolijs,
^rob I. floribusq contexras,quasmodomanibuSjmodocoIlo,modocapitc
tap.de ane ut lapidcs Romani, Plutarchus, Galenus, & Clemens Alex.teftan-
«ho. tur, tenebant ■■, quo fragrantia, & colore nari bus , atque oculis arri-
lip^i *-^' dcrent,fomnum conciliarent,ebrietatem uitarcnt. quantum por-
iocibis,&potibusdclicatifsimis conquircndis ftudium adhibuc-
rint , non modo fidcm faciunt fexdecim illa cduliorum genera , ut
lu7.ct.16. exVarronerefcrtGellius,aIonginquisregionibusRomaadue(fta,
atque alia quamplurima a luho Polluce nominata,ucrum etia mul F
ta, & propeinnumera Audorum de recoquinariacommentaria
abAlhenaeo citata. Deantiquorumindiefemeltantumfefecibis
implendi cofuctudine,eius ctiam opinionisftim, quod cu ad emun
dandacorporaquotidieantecibos, utfuperioricapitediximus, ue
tcres lauari cogerentur , & a lotionc Icctos ingredercntur , uix fe-
iDclcomcdendi in dieotium ipfisfuppetebat: quoniam fi priuata
cuiufquenegotia fpedemus,fi&exercitationum,& balneorum,
accubitusq.apparatum confidercmus,ma2natemporispars ipfisin
fumitur,utfi bisindie faturari uoluiflcnt, autncgotia omittere,
autbalneainterdum ucntrepIenoadire,aliosq.niultoserrores,&
in ualetudine,&in aliauitae rationecommittere fuiffent coafti.
Comcdcndi ucrohoram ,&modum balneorum tempore,atquc
«.c!ctn,u«. commoditatemetiii inftitutum fuiffe poirumus a Galenointelli-
P R I M V S t9
AgerCjCjulfiintcrdum obacgrotantium infpediones tardiusfela- uandumdubitabat,panem mancrumcbac,quocenaetcmporifuf- ficcreuaIcrcr,c|uandoalijfimiIi dccaufni, pancm, uinum, oliuas, aut quid aliud capicbant,uti non modo Galenus fafTus eft^fcd ctiam Horatius,ubi dc fe fcribit.
rranfui non auideyquantum interpelUt inani yentre dtem durare. Quod porro ucfpertinani horam cenacdedicarint,in caufTa fuifle praccipue uitae commoditatem exiftimo; fiquidcm difhcilc fuifTct poflexcrcitationeSjbalnea,&cibum,agedisrebusopcramnauarq praeterea cum accumbentes cenarent, ali; flatim fomno capicban- tur,alij modico tcmporis fpatio uigilantes dormitum ibant:cx quo adhaec omnianulla opportuniorhoraquam uefpertinainuenic-
B batur,quamquametiamnonnul!os,&praefertimmcdicosinhoc ualetudinis quoque rationem fpedafTe opinor,quandoin noftc melius, quam interdiu,cibi conficiuntur,tuncq.perfpicuu efl plus edcndum , quandoplus coquitur. Hacc funt quae de accubitus, & cenaeantiquorum origine mihi <srctpip-) £g dicenda uolui.
De i^iicforibui Cymnaflicae , (^ gymnajiorum minifiii^. Cap. Xll,
l^^^^jn^^emadmodum ceteraeartes proprios aufiores habuc-
i?(^i-<j>^\ H runt qui earum facultates, regulas, atqueufum fcriptis
i^^^^^"J ir.andarunt : finiiliter gvmnalticam illis nequaquam ca
ii'?-'^^! ruiffc conflat, qui & ipfam uoluminibus illuftrarint,
C& ab obliuionc uindicarint; fed faitum efl, ut quam iaduram plu-
rimae res hominum fubierunt,ifli quoque auftores fecerint, quan
doquidemhifcetemporibusncmincm eorum habemus,quosGa-
lenum ,atqucaliosantiquioies uidifle,ac le<ftitafle certo fcimus.
Quis etcnim aetatenoflraHippocratis,DiocIis, Praxagorac,Phi-
Iotimi,Erafiflrati,HerophiIi,& Afclepiadisdehac re fcripta, a
Graccis,atqueLatinisaudoribuscitatauidit?quorumpraeclarifsi-
ma commcntaria nifi hodie defiderarentur, forfan haec ars,quae ia
dudum peneabolita cfl, non minus cetcrisdignitatis, atquefplen'
doris haberetinequcnoshunclaborcm adlucem eam reuocandi
aflumercmus : praetercoTheonis dc hac eadem hbros,Diotimi
fymnaflaede exercitationibus,&: fudoribusaTheophrafto cele- rata commentaria: qulbusdum nos carcre confidcro,nonma- gnopcre commoueri nc]ueo,atque interdum ctiam ab incepta
opcra
iho ^ L I B E R
operauaI3edererrcii,rcdhaecd)mittence$iam gymnafionimmi-D niflios dcclarcmus , inrcr f]uo$ piimum locum tenebat gymna- (larchus , cuius munus erat toti gymnafio pracefle , & uduti prin- cepsquidamomniamoderari,tcmpus, &horaspraercnberc, ordi- nem ponerc, & aiiaden)Cjuequjeadartnim,&locorum pubhco- rum principcs fpcdant , feduio curare:hunc Lyduspaedogogus "■ apudFlautum gymnafi; praefeftumuocauitjhis ucrbis : Antcfo- lemexorientcm nifi in palaeftram ueneras: Gymnafi; pracfedo haud mcdiocres poenaspenderes. Ex quo loco gymnafiarchum colhgitur in adoIefcentcs,fic]uid peccaflent,animaduerterema- gnolmperioconfiieuifl^e : utetiamclarius in amatorioPlutarchus " docuit.dehoc&Ciceroin lexta Verrinarum : Demoliendum cu- " rauit Demetrius gy mnafiarchus , quod is loco illi praeerat. Secun- dum locum habebat xvftarcha. hic ambobus xvftis, ftadio,& deni- E quc cundis athktarum excrcitationibus praecrat , ut firriptum rch c^uitTertunianusinhbroadmartyres,& ut ex infi:riptioneconii- citur, quaeRomac in foroTraianiin bafi ftatuae Graecis fittcris notataanobisfic iatineredditaeft.
DEMETRIVM.HERMAPOLITAM ALEXAN- DRINVM. PANCRATIASTEM. PERIODI.vI- CTOREM.PALAESTRITAM. ADMIRABILEM ALIPTAM.PONTiriCEM.TOTIVS.XYSTLPER- PETVVM.XYSTARCHAM.BALNEIS. AVGV- STI.PRAEFECTVM.PATREM.
M.AVREL.ASCLEPIADES.Q.VLET.HERMO- DORVS. ALEXANDRINVS. HERMOPOLITAF MAGNI.SERAPIDIS. AEDITVVS. PANCRA_ TIASTES.PERIODI.VICTOR.ALIPTA.QVEM NEMO.DETRVDERE. POTER AT.INCVLPA- TVS.XYSTARCHA. FILIVS. PONTIFEX.TO- TIVS.XYSTI.PERPETVVS.XYSTARCHA.ET BALNEIS.AVGVSTI.PRAEFECTVS. Ab hoc/ententia mca^diucrfus fin t Pracfcdus Judae a Galcno g?/i -^"ttTHCTT-aAais-^aTO? uocatus, qui perinde, ac Paedotriba quidara' ludantium dumtaxat magiftcr crat, cum xyftarchus plurium exer^ «.EpidiiK. citationun-. modcrator , u)(ftorumc]ue Sc omnium pracmiorum fcft.g.pro- dccerncndorumiudcx forct. nomii)atur,& ab Hippocrate 'ttu.- t>chD«in ;^^^Qp:pC\a^t nos cuftodcm palaeftrae dicej-c poflumus ; cjuod
non
1- K I M V S Ck
A non {bluni ipfe lnftirctiir, ucrum etlam palacflraecuram liabcret. AgoniftarchamucrocumfuiiTeputo , qui certaminuni publico- -rum praere(ftusertet,quiuc&inampliithcatris, & in^vmiiafijs, ubiathlctaeinpublicos lu los prodituri prius cxercebantur, rau- nus fuum obibat . cius habetur mcntio iu hac uctufta infcriptione . a Ligorio mihi communicata .
APOLLINI.INVICTO
SACllViM M.AVRELIVS. M.AVG . LIB. APOLLONIVS B AGONlSTAPvCHA.COM
MODIANVS.
Poft hosadcratGymnafles,quem Galenusfecundode tu. ual. uo kiit magiftrum omnium exercitationum exftitille , qui eorum ui- res, ac potcntias ad fanitatem conducentes callens, quo modo fieri deberent, quamdiuj&quac quibusconuenirent , tamathletas, quamceteros omnes exercitatores edocebat i eoquoducl raedi- cusefTet, uel medicoin multispar, utexPlatone xj.de legibuscol- Iigitur. ubi fi quisfcruum aegrum niedico,autgymnaftae uendat, non cfTe rcdhibendum uult, quafi uterque langucntes fanis digno fcerefciredebeat. huncXenophon^utrefertluliusPolIux , Pro- gvmnaftcm appelIauit,Plato ucro Paedotribam^referete Galeno, Cuocaremaluit . is enimin tertioderepubJicaHeiodiciimedicum iq jji, aj qui primusgymnafticammedicinaeiunxit , Paedotribam nomi- Thraf. nauit , & in Profagora ita fcriptum reliquit: w toIvuv vrpog tootok;
ei-TTCUd 0Tpi{da.(;'7rilJJT0U7iV ^IVXTOL a-COUCLTa. [SiATM iyOVT'cCl>7n\-
piTaa-i TM cr>afo;a;^p>i5">i ct;3-«.i.Praetcr haec adhuc ad pacdotribas '^ mittunt utcorporameliorahabentesmentibonae exdftenti inler " uiant. Galenustamcnincondlio pro puero epileptico pacdotri- -bas rudes, & bardos, ac cx ignaris hominibus eledos fuHre tcmpo- jefuo, tradit. AAei:T?«vquoqueab Ariftotele z.Ethic, capit. 6. a lib.j.c.a.? Paulo Aegineta/aTpaAwTTTiiyi&aLatinis Aliptam hunceundeni lit) i.c.i. uocatum repcrio:fiquidemCeIfus,ubidixitfanum hominemnul lisfefe legibus obligarc debere , neque medico , neque alipta ege- re-, nullumaliumnifigymnaflamintclligereuoluit ; flcutietiam CiceioinepifloIaquadamadLentulum,inqua haecfcriptarepc- jiuntur : SeducUem non fblumfalutis meae,quemadmodum me- „
dici 5
•n
6i L l B E K
dici, fed etiam, ut aliptac, uirium, 8c coloiis rationem habci-e uo- O luidenr. Ex quo Clemens Alexandrinus vj. Strom.dixit,fanitatem permedicinam, bonam uerocorporisliatitudincm peralipticam comparari: quamquam ctiam aliquando pro unftore ip(b,uel pro un(ftorum magiftro aliptam accipi fciam : ut apud Plutarchum in Lbrode tuenda ualctudine, & Coelium Aurelianum facpius uide re eft .quo in cafii Hippocratem \(^a.X(H7Tfy,v potius dicere uoluifTe, notat Galenus in linguarum cxplanatione . PoA Gymnaftem erat
In i;b aJ PacJotriba,quiIicctlccaadum Platonemabeodirferrcnon uidc
Tliarf. rctur, Galenus tamen eos ualde diuerfos fuiffe {cribit,dum Gym- naflammedico&Impcratori, Pacdotnbam militi , &coquoarsi- milat,merumquegymnaftes miniftrum nuncupat . nam ficuti mi les nihil eorum , qiiaead belhcam fcientiam pertinent , &coquu$ corum, quae ad medicinam,nouit, fed alter Imperatoris, alter me E dicidumtaxatmanJataexfequitiir, pariterPaedotribaexercitatio numomniufacultatesignorabat,gymnaflaequepraeceptafoIum faciebat,utpotequi & ufum , &dirterentias, &modum exercita- ticnum experientia quadam calleret, fed ob ignorantiam faepenu meroaberraret,utinnuereuoIuitGaIenusinlibellodepuero£pi leptico, ubi dixit difficile fuiffe prudentem paedotribam inueni- re. Hanc gymnaftae , & paedotribae ditferentiam Ariftoteles quo quephilo{bphuscognoui(reuidctur,dum 8. Politicorum conclu- dit, Adolcfcentcsgymnafticae atque paedotribicae tradendosfo- reiquarumalteraqualcmquendam facitcorporishabitum, altera
^^?-i' operationes-,& quarto Politic. loco antea citatodicit : y.yjS^iv jitToii rov TTcuS^OTpi^ov yjtj TOuyvuvttTtJCoZ 7rctpa.crKiva.crcu T?,^a)i tuvthv WiTtivSvvaiif.iv.GymnaQ.cs itaqueeratpraefcftusexercitationii, F paedotriba uero minifter, & panifici,coquo,ac aedificatori propor tionerefpondens, facerepanes,obfbnia,aedesfcientibusquidem, minime tamen, quid in ipfis optimum fit, quid non optimum,in- telligentibus , quamue facultatem ipfbrum unumquodque ad fa- nitatemhaberet , nondignofcentibus. Haec duo nomina apud HomerumnonexfifterenarratGalenus:quod,utanteadeclaraui- mus,feminadumtaxatartisgymnafticaetunctemporisapparebat, neque ars ad regulas ac formam redadia , & proinae neque artifex, » ic tu. &niiniftererant.Aderat&Sphacnfticu$,eorum,qui pilaludebat,
■al. inftitutor,ac ueluti pacdotriba, quiue, fecundum Galenum,om-
nem pilaeiadum,exceptum,repulfumuecallebat,minimetamen, quemcorpori aftedumparercnthi, nofcebat. Aderantferuifri- candiscorporibusdeflinati, quiadpraefcriptumgymnaftae, aut
paedo^
F R I M V S 6)
A pacdotribae modo nudis manibus , modo un^Is , modo cum lin - teisaliasduiis,aliasmollibus,aliasa{peris , aliasmediocribu$,ua- rio, acdiuerfb modo, proutopus crat,corpora fricabant . Pofthos erant&reundores ita a Plinio,acCelfb nuncupati, quod corpora ^'^hS-ii' iam cxercitata Hngerent,reungerentue.hos, fucrcqui crediderint, a Paulo Aegineta la.Tpa.Xei-nTsL'; uocatos :fcddecepti funi , cum alium f uiffe ab his ioi.Tpo?iei7^»v oftenderimus, Mcdiaftini quoquc gymnafijsminiftrabant pauimenta euerrentct , necnon muita alia profcruitijsgymnafiorumobeuntcs. Pyrrhus Ligoriusinteralia antiquitatis eius pracclarifsima monumenta hanc mfcriptionem habct, in qua Mcdiaftinorum fit mentio .
DiIS.MANIBVS. S. B TITO.FLAVIO.OLENO
SEflVO. ET. PROCVRAT
BALNEI.T.FLAVI AVG
VCT. MEDIASTINO
VIX.ANN.XC.MEN
vn D.Vlin. T.FLAVIVS.T.L
POLYMNESTVS
MEDIASTINVS
AVG. LN.FAC.CVR
Adcrant ferui b jlneares, lotos in balneis primo cum fpongi;s,mo- C do purpura tindis,uc refert Plinius , modo ca ndcfadis , deinde cu Imieiscxficcantcs.hoscjuoqucarbitroregoconfucuifreltrigilibui corpora cxeicltatorum diftringere, atque aftrigmcntisdcpurare. Adcrant pil,crcpi,qui fphacrispice oblitis curabant, nc ignis bal- ncorumo\flingucretur.qu:dquidalijdicant, quipropilicrepislu fbrespilac, utpoteobftrcpcntcs,intellIgendosputant,maIcfenten tiasMartialis<&Statij,dequibusnoslocis fuisloquemur,interpre- tantes . AIipili,qui (rt rcfert Sencca)ad ucllendosab aliquibus cor Epift.57. poris partibiis, &. praefcrtim alis pilos adhibebantur: nifi uclimus, ut do(lb uiri ccnfuerunt, pedicrcpos,6<: alipedosapudSenecam le gere,quafi in gymnafiis eirent qui a pediculis homincspurgarenr, &interoccidendumipfosmugna uocefinguloscnumerarent, ita utSenecaabhuiufccmodiuocibusoffenderctur. quorum tamcn fententiamnonprobojquodluuenahscertotcftatumfaciatjfuif-
fe
S«t.ii.
^4 L I B E R
fe in thei mi*s,c|ui ab alis pilos aucllcrcnt,ubi feruos fuos defcribens L) Perficoait:
NecpugilUres defert in balnea. raucus
. jl^ j ^^ TeJliculoSynecuelkrjdas tarnfraebmtalas.
10. Jib. 19! Atquc lios modo uolfellis ad id obcundum ufos cfle: nunc rcfina ,
"P-i- ( hanc cnim in eucllendis uirorum corporibus pilismaximum bo-
norcm obtinuifleconfitcturPIinius)nuncpfiIotbriS)Opinor.quan
do narratSuidasin conlcftaneis,Epboros,morum apudLacedae-
monas cenforcsjcoados aliquando fuiflx,lcgc,& edifto cauere, ne
in balnea inferretur pix, utcjue omnes dcpilatoi cs explodercntur . lanitoresquoquegymnafiorumunumqiiodqucbabuitjFornaca- tcrcs, dccjuibus fupralocuti fumus . Miniftrabant practcrea gym- naf js uariarum rerum ucndiiorcf, utpofl"cnt illi, c|ui in jpdsucrfa banti!r,&:cupiditatibus,& ncccfsitatd:)usfatisfaccre . int:rquos adnumcrantur a Sencca bbanj, boc cft , ut prudcnter notat Rbo- diginus,Iibauendentcs,botuIarij, cruftulari;. &, quoniam inter exercendum ficpc uuIncra.contufioncs,contorfiones,Iuxationcs, mukac]ueaIiafierifoknt,obidgymmnai'uimcdicosIimiIiterlia' buifl~eopinor,qui mane& uclperc buiufmodicafibusoccurrendi, atqucmedendigratiapracftoadcflfent , quemadmodum &inlu- dis, feupublicislpcdtaculis . quod eo magisuerumputo,cumRo^ niae inuentae fint bae duae antiquae marmoreae infcriptiones, quibus mcdici ludi Matutini , & ludiMagni explicata habetur mcntio .
DIS.MANIBVS M.CALPVRNIO.M.F.MEN if
VOSENNIO
VIX . ANN . XXX . M . IIX
M.CALPVRNIVS.M.F.MEN
HILARU S.MEDICVS
LVDI.MAGNl
FRATRI.PIISSIMO.FEC
EVTYCHVS.AVG.UB.NERONIANVS.MEDICVS.LVDI
MATVTINI . FECIT . SIBI . ET. IRENE. LIB. CONIVGI
CARISSIMAE . BENEMElilTAE . ET . LIBERTIS
LIBERTABVS . QT^OSTtRIS. Q,. EORVM
Qui
P R I' M V S .^5
A Qui autcm cflTcnt lu Ji iVlatuniti,v*v M.igni, ita proc^itum inuenio,
quod fjjCLiacul i;, C|U.\cad populum fiv.ban ', pai ti m mane, p.lvtim
roA piaiuiuuu, qiiCMi in urbcj?iibIiccdabjtuipopulo,edebantur.
Klan<.-bcHiur,i;i'.umti./(c.,tii,iW'»iiHim cum bdluisccrtaniina prp-
poucbantiysut c)frtSc<:cca tpifl vij. nccnoninfinetcrti; libri de
Iiacuuiispe+lputttim CilcpottfV.Pon p anJi imhominum intcrfc
pugnae couiuiiticbantHr ; c].uqcigenus gladiatonurr. munusapud
Hiiloricps lacpe nominatum inucnitur: de (juo etiammeminit
idemSciHCieiJjit.v:;. llldSy t]U" aducrrusbcftiasccrijbant^beftia-
rio.sgladiatores ai!Cj.wlin(2i'idianosa Suctonioin Claudio uocatos,
ifacile cft intQli.<»erc . Cur autcm mcridianum fptclaculum Cit uo-
.catusladusmagiius,e^iftimocaunam;c|uiama.'orparsf]iC(3atorik
conflucbaiirac uidcnda hominum,cjuam bcftiarumcertaminaait
;*J jurc omn es, & p raeferriiTj Scncca hanc populi in fpe<fiai)dis hoini-
Tcidijsdejcrtationemnnt infcdati. Nonefttamcn illud ig.ioran-
.dum,(cholas c^uafdam Romac magnos, Sc matutinos.ludos cfTc uo
.<;atas, fortc quod in ilhs mcridic, in his mane homines o; erceren-
<SUr. Concludo igitur gymnafia hos omncs h.ibiii(rc miniftros,
g\-mnafiarcham loci pnncipem, xyftnrchum^athlctarum magi-
ftrum,gymnaftamomnibu$c.xercitjjspracrcftum,atquenon ij^no
Jbilcm,cumcorumfacuItate5 p.rorinitate,modum,(Si:tempusuien
^iacaliadignofcerc.t. Subjceti gvmnaftae multi eiAm miniftri,
.pa^edotriba cjni pahicftiae miniftiibai , exercit.-itionibus ludae
praefce^us , fphaenftiricus , fi icaior , reunctor, & mediaftmus , pi-
Jiercpus,alipilus,Ianitor, forniiatoi:. Atque haqc dcgyinnafi;s
antiquorum a nobi . CuiB uiCta fiut.
T)e triti >» gym-^a/fiate (hcricrum differcnlijsJjcHica , lcgitim* Jiiie mcdica, cjr liittOjiiJeu aihletica . Cap. XI 11.
V 1 c y M'civ E artcm,autrem al qua fibi cxsde traiftan
dam proponunt._'fipciacpret'.uin cft, ut non modo il-
\ liusnaturam,atqucfingulascondicion:sexpIicenT, ue
ul rum ctiam jllam abaji!S,quacfimiltm i;aturampc!in
de, acnomenobtinercuidcntuisitachiiingujntvneledtoresacqui
.uocatione dccepti uei circa res iplas inhgnitor deopiantur . &
ideo cum no-: gvmnai^icam uei\mi tra<5tarc proporiKrtmus , q.iae
medicinaeparscftedeanitaiamanobisfuit,aliacq. untgymiKilti
caecirca cadcm fcre uerfantcs : neccftum arbitror de his iofisfer-
monem facere , quo habito posfit diuerfitas omnium taciJltmc in-
ternofci .repctentes iguurqir.e rupermsdixauus, trcsftatuimus
Gynuialtica E gy-
;C:
U 1 I B E R
gyrmiafticae torius fpecies gymrafticam ueram feu legttimam (utD Galeni morc loquar) bellicam, rertiam uitiofama Galcno nuncu- patam :liaeomnesIicetcircaea{3em ferehumani corporis exerci- tationcstraftationem,operationemq.Iiabeant,nihilomiriusfini- bus, (juorumgratiafingulae inftitutaefunt, magnopcre,{icutetia fupramonftrauimus,difterunt.Namgymnaftica{implex&mecli cinae pars id folum curat, ut homines cxercitationum nioderataru ope,&fanitatemacquiranttueanturue-,&bonum habiium adipi- in lib.de fcantur, o/AoAo^&)(dicebat Plato)^«Ta7roMa ,aMa t* AtW/)/« Philos. '^v/jLVcia-iarrv lui^tBW i/xTromv Tor?a*9|OM9ro/f ,ideft,Fateorhaud •>5 multa$,fedmoderatasexercitationeshominibusbonumhabitum inferere.Hocitaefl^equoniamGalenustu inlibellojad Fhrafibu- lum,Tum in libris de tuenda ualetudine noii minus copiofe,quam luculenter demonftrauit,& nos quoq. fuperius aliqua ad hanc fpe- "• ciem perrinenti a declarauimus, haud amplius in^a celcbranda uer bisimmorabor,fedadBellicam|tranfibo :cuiusunuftudiueratho minespuerosatqueetiaapudnonnuUosmulieresearundemexer- citationumadiumentoitadilponere,atque aptare,ut &inbelIo fefe fortiter gerere,& hoftes propulfare, &patnas tueri,& omnem denique militarem peritiam tenere ualerent . quamuis enim haec quoque ficut & fuperior bonum corporishabitunicompararet, & fanitatem quodammodo tueretur , quia tamen propriusillius fi nis erathomines bcllisgerendis idoneosatquefortes efficere,pro- pterea eandem n5 effe fatis aperte conftat . quod uero bellica gym «afticanullam aliam naturam habeatpraeter ame explicatam, lo- cupletisfimum teftem Platoneminmediumafferam, quiinfepti- inodelegibus(poftquamdecIarauitiuuenum,&puerorum edu- p cationem maiorem partem in rebus pub.obtinere) decernit pubh- cos magiftros habendos , qui gymnafticam pueros, atque pueilas, & uirgines edoceant, quodad aflequedam niilitarem peritiair,nil melius pala eftrica & fal tatoria gy mnafticae partibus in ueniatur,id <juod etiam elegantisfime in tertio de repub.& alibi faepe profecu tusfuit. PoftPlatonem Aiiftoteles fimiliter gymnafticam belli- caminoitauoPoliticorumexprefleindicauit, ubitameas, quae athletarum habitudinibus corpora iuuenum deformare,& eorum augmentationcm impedireftudentCiuitates,quam Lacones etfe- ratos laboribusadolefcentes efficientes reprehendit, eamq. pueris gymnafticam tradcndam confiilit , quae mitioribus laboribus , & m:.g]smanfuetisexeicitationibusiIlosrobufto$,&inbelIicisnego tijsucrefcnes reddere qucat . dehacg)'ninaftica clarc locutum
Ga-
P R I M V 5 ^j
AGalenum non reperio, nifi uelimus ipfum dum lcgrtJwTjm celcr^ brat fub ea iftam comprehendere, qaoa & ipfa bono b.i.b.iitmi£or^ parando incumbar, licet ad belUcara pentiam & aptitudinem cun ^afuaftudia dirigat; atque illi qui medicinae gymnafticae opc> ram nauant, ctiam dum oportet, bcllica uti ualeant. Vegetius intcr latinosquantopereconferretbaecgymnafticamilitiae, quomodo queaddifcenda,atqueexercendafit,infuisderemilitarislibrislu- culenter edocuit: utnonfit ullidubitandum, quin huiufcemodi ars apud Graecas, & Latinas nationes in pretio habita fueri t. Prae- ter has duas eft etiam gymnaftica alia v^:]ofa,&: athletica a Galeno Duncupata,qu3e hominibus robuftis efficier^dis (talis enim fuit Mi loCrotoniata,& athletaille,quem Glympiodorusquarto metheo rolog. cap. de duro & molli toL Cci)Xia. eomminuerefblitum (cri-
B pfit) quo in certamini bus uin cere , & praemia , ac coronas mercri po{fent,operamnauabant, quamuepluribusnominibusapudau- ^ores aoqitam inuenio.Nam Graeci modo a.yci)Vi<mY\v^ modo U- pHi;a,yuv aj;, moAo dOAyiTixnv .ymodoyvjuvDttiv appcllant. Latini alias gymnica certamina, alias lacra , alias ludos,alias gy mnicos lu do$,aliasathIccic3ra artem dicuncProuthuiufcemodi certamin» in honorem alicuius Deorum celebrabantur, uel facra certamina, uel lifioloiymiQ dicebanturreorumq.excrcitatoresaliquandofa- crorumccrtaminumathletasuocatosinuenio, utapudXenophon tem in libro de didtis & faftis Socratis:i»aD-ijO o/t&jv y v/xvizav dya- icov dOAtiTa}. p€C.Sicuq 'ZirfcaTiva^ctVTig d(jLiXZ<ri 'r d,T^n<JiU)qy ideft^ Queadmodum gymnicorum certammumathletac facile primas jenentes, exercitarionem contemnunt,ali;sueronominibusuoca
C bantur, quando aut in amphitheatris, & circis ad obledandum po pulum peragebantur ; aut in gymnalijs ., uel aliispubhcis locis ex- erciiationis gratia dumtaxat nebant, nomen hoc tamen omnesfe- cundum luhjPoUucisfcntetiamhuiufcemodi certatorescommu- ' ' ''' nehabuiffer£pcriuntur,quodathIetaeut plurimum uocati lunt fimplici r.omme uel a fine, qui aflAoi/^fiue praemium erar,cui ope- ramnauabant,U£l"^'T£a&A«ideftacertamine niiipocius(quod maluitGaIenus)dicamus nomcn illud^wiSTo^aSA/y^iiue^^sTO T«f in fua$ ad «SA/othto? deduftum,adfignificandam huiufce gcneris homi- ^" num incredibilem miferiam, quod tamcn non eft necefTecredere. Dixi quofcumque exercitatores talesgratia pracmij cei tantes fim- plici nomineathletasappellatos, quoniam Platoetiam ingymna fticae bellicae profeflonbus interdum eo nomine , fed non timpli' ci utitur , immo fcre femper aliquid apponit , ficuti in.5. de llepu.
£ ij ubi
<f9 L I B fe 1l ^
ubj athletasueros a bcllicis diftinguens ita inquit:Kou«rf/5a^ cTeT/-© voc >if ^'lyco ci^Txyia-cCtx; ^ ^t Toiq TToXifj.r.iott; d9AiiTcu:,ii(; yiwcarip Ttivcut, dypvTrvag Tfdvu') y.v. ^ncu^ ideft,Elcgantioi-equadam exercr tatione, inc]uamego,athlctisbel]icisopuscft,quosiamc[uamui-' gilcscaneseflc necefTarium eft.&rurftiitireptimoderepubli.Toj/lf alvvoM Aa^ o)V etua!, a-r dOA>iTac luivro-i TrcAiu^ 'h^df/.iv tkt»? dfdy }(ff.!QV c^vcuv'iis: ovrcc^; ideftjioc autcm ihter dicendum mihi iti mentem ucnit . Nonne btlli athletas itiuehes eflc debere diximus? Atqucnlibi fimiliter.E.x c|U!busomhibusapparet, quod,ubi PlatO' athletasappellat gymnafl:icacbellicaeexercitatores,rcmperappo-' rit,-^rtAe/x/xorc, uel •^oA?/.iy , Xiel a Jiud ^ utirt fir^^efeptimi de legi>[ bus,T37? '??«.,-' Yiyjvd^XY\Tcuc-) iion 6b alia ratione-jnifi ut eos tib atlt Jetis ucrisdiftinguat . Quare concludcns dico,primae, & fecuridae gymnafticae piofefiores numquam propric adiletas uocari , fedE tantum profcifores tertiae , quo nomine uere propric palaeTlritas^ pugilespancratiaua; eeteros,gratia praemij certantes,iTMnuspro-« prieubcatosfuifleconfitcturGalenus pnmo de alimentorumfa- cultanbiis libro.qui palaeflntae,& rclicjui, cum idfbhim propofi- tum hnberent, utadcertamina{ecomp3rarent,inquibusinterda totum dicm , aut luftari, aut TracyTi^Tiut^eiV cogebantur , iccirco cibo indigebant corruptu &: cuaporatu difficili , cuiufrnodi e/t ci- bus ex fuillis carnibus.quibus foli ueri athletae ucfcebantur,ai;que taleserant, quiin Iudis,in amphitheatris,&: etiam in alijslocisob pracmium,& gloriam ccrtabant,in hoca cctcris diuerfi,quod fblum uincrere.;& coronam affcqui fluderenr^cum alij uel bono ha bituicorporisacquirendo,& fanitati tucndae^uel militan forti- tudini,&peritiaeacquircndacintcndcrent,quosfimpIicitergym F^ nafticos,& excrcitatos,neI athletasbcHicosnuncupari inuenio.ex quoctjllihi^tuialium cfle fimpl-citer ath!ctam,'alium fiiiipliciter gymnafl!Cum,nccnon tres fuiffeartesin excrciiationibusuerfan- tes ccmmuni nbmine oymnafticae uocatas, quarum medicaorf:- nibusmngispropricitadifta fuit,aliera /nempe belhcafapudme- dicos lcquor, quod alij forfan hanc pi imariam' cflccerint) minus; terriaomniumminimc, niminun, qu.ie, apraedittisdcgenerans, uitioG nppellata fit : quacue robori, non lanitati opcram daret: ro bur cnimdiucrfum habitum a {.■'.iiitate exigci e, tcihs cfl Ariftote- le;. viij. fc<ft. problcm. v;. quo in loco pingucm habitiun robonjfa- nitatiucrorarum conucnirefcribit. ' im.
De
P R I M V S ffp
'A •DeuttiojaCymnaJltca^JiueK^thletica. Cap. XlV.
jOsTCiVAM debcllicagymnaftica, atq. ctiadcgymna fticafimplici,c|uanimvnd pracrcnsncgotium fpecibbat, fatis ailci uimus, iam oppoi tunum eiit dc athletica fci'- monemhabeic.qii^quoniam temponbusGaleni,atq. etiamfiiperioribusmaximam auifloritatcmfibi uendicaueratidco eiopusfuit,utcam longifiimaoratione.atqucimpurinimiscontu- ^" ^ias.ad meliofiflimifcj. uerbisinfcdarctur.quodquamrapietcrfimulaciu '*"* ftefcccrit,exhisquicdcilliusprofcirorummoribus aliisq. condi- tionibusdidurusfuin,raci]limeclarumfuturumfpcro.& utaprin <ipiocxordiar, Plinius audor eft gymnaflicos ludosa Lycaone, i;|, - j ,^ athleticamabHcrculcoJympiacinucntam fuifTcait tota haecars B duos parentcs habucrit,iui tametfi infignes fuerint, atque artem illuftie&admirationedignam primocondiderint,illatamen lon- gopoflca temporisintcru.iilo^atcjucprauishominum monbusita corrupta,acadulteratae(l,ut iicrius;(5£;:0Te5 v<ac. quamartis nome inlfb ad eiconucnifTedixeritG-ilenus,fiqu!dem illius exercitatores dum ThraC rpeui(5toriae,&pracmi; ^ quorugratiaqui certabantomnes, athle tasuocatospiopriedocuimus)coipoiiincra{rando, roboriq. com- parando nimiumincumbebant,mentem etiam craflam,fenfiifq. omneshebetes,torpidos,acfegnes reddebant. undenon immerito P]atoathletasfbmnolentos,fegnes,ignauos,defides,uertiginofbs, repub' tandemq. morbofosnuncupauit:Hippocratcmmedicum{ecutus, i.Aph.lib. quihabiiusathletariiueluti periculofbs, maximisq. aegritudini- busobnoxiosubiq.dcteflatui eft,ficut&Plutarchuseosfaxis atq. '" lib <le Cgymnafiorumcolumnis fimileseffecit,alias item confeflus quod Graccisnihilaliudmollitiem,atq.feruituteminuexerit,nifihacc gymnaflica uitiofa , cuius opera torpentes atque rclanguefcentes ab arniisdclapfi funt, contenti proftrenuis,atq. fortibus militibus leipfosbonospaIaeflritas,&athIetasdici .Porro hanc rem itaeffe nemo fine dubitabit,fi totam cius naturam breuiffima oratione ab Ariftoteleexplicatam perpenderit: is enim in primo llhetoricoru libro de Agoniftica(fic etii athleticam appellata fuperius diximus) haecfcripta reliquit: ctymfmiyl efi tj-af^nTog oipirti ovyx.fiTou Ih. /uLi Cap.j. "^iQac}^ l(j-)^V0(; Kj Toi^iiQ-^Hy yctpOTct^ifg la-)Ajp6<; Wtv.yOydp Svvd/ut ,, V0t;Tct(rKiAti,f(etfpi:ffeiV7ra)g.,)^x,iv^VTa.^tj ;($if7roppu) y(^pof/,/}coi;.6 „ Ji Qxl&(iv^)(c^}{^Ti^BiV,7ra,Xcu<rix.o;,o Jl coo-cu Tvi7r?^-iiyn -iTTVKTi' „ )LO^,oJ% a,f/,!poTipoig TiiTOiq y7rayKpa,Tict<rty,c<^ -^ 6 Ji7rd.crt THTOtQ ,, TTfVTaflAor.ideft, Agonifticaautemcorporisuirtus exmagnitudi- ;.
Gymnaftica. £ ii; ne,
70 L I B E R
ce,&"robore,&ceIeriTatecomponitur: nam &:cclerrom?cft:quf D enim q-JoJammodo crura proiiccre.& ueIoater,ac lon^je moaere poteu,airlbr;quiuerocomprimere,(S:cctinereluCucor; cui per- cuflione impellere, pugil ; qui autem utnfq. his, pjncratiancs; qni uero omnibus }»$,(] uinquertio eft . Ex quibus clare patet athletaru omnium ioftiiunonem ,aique difciplinam huctantum fpedafle, utcorponsmagitudinem,robur,atquecelentatem compararcnt, quibm foh ceteros antagoniftai luperare, &: praemio honoreq. potiriualerent. idquodlicetplunbuscertaminumgcneribus con tenderent,quinqueraitienpracdpua erant,in quibus uelfemper, uelplerumq. ta m facris certaminibus , quam in ludjs, amphithea- tris,&publicis{|>edaculis,fedpraekrtimin ftadio,quodfere Colis athletis propnedeftinatum erat,certabant,lucta,pugilatus,curfus, faltus,& di{cus.unde ludatores,pugiles,curfores,falratores,di{co- E boL nuricupabatur,qui feparatim in hngulis polIerent,licuti Pan- crat!ailadicebatur,quiinlu<fta,&pug;htu ualebat;qui ueroin canCTisquinque,pethailus,S:uocabulo Romano quinquerno uo- cabarar. etG Quinquertiones apudUuium Andronicum athletas {ignificare{cribatFeftus,apu.i quem etiam perihodon uicilledice baturis,qui FNthia,Il^mia,Nemea, Olympiauiciflet, nomine a drcuiiu eorum fpectaculorum accepio.Erant poftmodum Halte res , iaa:la,atque nonnulla alia,quorum quoque certamina athle- tacobibant,atin publjdsludorum,&facrorum certaminum cele brationibusraro illa peragebatur,una excepta rronomachia , qua Graecoslacerdotesaeftadstempore :n Pergamo exercere confue-
i.de an.»5 uifle memonae prodidit Gaienu? . Quamquam monomachos, G- ue gladiatores apud ueteres ab AthletTsdiuerfbifu Hefcia, quod p M.Cicero teftatum fedt Epift. Fam. lib. vij. Epift.i. his uerbis , Na quid c^o te athletas putem dciiderare, qui gladiator es contempfe- rii? De ijsin Digeftorum libro o. t.1. Aquilia ab \ Ipiano fcriptum reperio- Si in colluctatione uel in pancratio,ue] pugiks dum ioter leexerceturalius3huraoccidcrit,ceilatAquil!a,quiagloriaecauf- la&uirtutis,noniniuriae,uideturdamnumd3tum. undepaterear bitrorapudMaioreshancathlencamin maxima exiftimationeha- bitam.cuiu5 ea erat ratio,quod homines femper iUas res extollere, achonoredignascfHccreiolet,aquibusuoluptatcs,ac delcttatio- nesobiinereftudent. obquodcumathletica inpublids ludis ce- terisq.fpe6tacul;smaximasuoIuptatespubliceatrcrret,in honore habitaatqueamultis expetitafuit:quandoathletisludosingredie-
lib.i£.c 4 t:bu5UtrefertPliniu5omnesa{Iurgebant,eiiamfcnatus, ijq.fena-
tUi
P R I M V 5
►gtijiCuaiiwlfareninyiiBiilfiwiiMMic ~ icocponsf
0« ■ mfmt Bir li I in> iJsfuaAmy^. r ■' -
O» » • f "^ • !
III I ■ «■IIMIIIIL lllHi J
mS^ m» iM ■« Imj^^— : . - ' ~
ZzA^lpaC;^cvaiM^jBmi9S7 ^ KJefi, CmmmdtmmBmetMfa-Cr i
■iiX. .;c z.
z. ' r.i
t Z -.
mel dixi,id hocin loco nec]uaquanri praeteriie uolc),athletis non ea D dem quocumq. tempore f uifle premiorum gcnera propofita,uerij, utClemens Alcxan.ij. Paedag. cap. vii;. memoriae prodidit.primo fuit£roo-/c,rcudonum, fecundoplau/iis, tertiofiliorum conieftio, poftremo corona . Quid autem ^oa-ig Clementi fignificet , nifi alii» quidin eiusuulgatocodicedefideretur,putonilaliud quam con- giariumfignificar'^:quo.padoapud Hej^cdianum quoqueeauox ufurpata inucnitur. nifi potius leue aliquod munufculum dcfi- gnet, quod pofterioribus omnibus uilius exAiterit .
DeuiuendiK^thletarHmratione , Cap. XV.
VoNiAM deatlilctica prauitatequamplurima egre- giefimul,acelocjuenterabHippocrate,Platone,atque E Galenodifputata funt, nosq. etiamillosimitatinon- nulladiximus.iamathletarum eorum,qui proprieuo- cati funtpalaeflntae,uiuendi rationcminmedium proponerede- creuimus. quaperfpeda,racile'cuiuis eririudicarequodgenusho- minum, quaeue illorum ars foret , & quam fapienter illi fecerint , quiipfam expIodcre,&contumeliofaoratione improbareconati funt. fed,quoniam tota uiuendiratioinfex rcbus,quasnon natu- ralesappcllarc mediciuoluerunt,collocataeft,uidelicetcibo,& potu , fomno, & uigilia , quiete, & motu, acre, animi atfedioni- bus, atqucexcrcmentorum cuacuationibus,quomodoinunoquo que horumgenere {ak gcrerent, explicabo . Primum itaque in ci- boacpotuquadruplicitcreriaffecon/piciuntur,quahtate,quanti- tatc, ordine,actempore. Qiindad qualitatem pertinet,uari;sci- F bisathlcras ufbsdiuerfistemporihusinuenic.fiquidem primisillis ... antiquioribus ucfci caricis pracfcriptum fcribunt Plinius, atque
lib. 6 -oU. Oiibafius. quod,utpinguefccrent, fidtitafleexiftimo. Qiiis uero primus carncs cis conccffcrit, audlorcs interfediflentiunt : Plinius exercitatorem quendam Pythngorarn athletisprimum carncm co medcndam cxhibuiffefcribit, OribafiusPcrgamenusGoram cari- carum ufum . & antiquam uiucndi illorum confuetudinem fuftu* hffc, primumq. turameni Saniiocarncs appofuifle, atquetalem uiuendi rationem in poflcros emanaffe tradit. utcumque fit- ante Hippocrarisactatemathlctaccarn;busutfcebantur,& pracfcrtim fuilhs,ut ipfcde Bianie pugilc relcrtinv. Epid.Ceterum neque uno carniumgencrefiKmpcr illi uidlitarunt,quoniamintcrdum ca prini$ucfcebantur,qucmadmodum ihebanus quidam athleta,
quem
P R,*I M V S 7j
A quemClltomacliusCartliaginiefis nouaeacademiaefeftatorprae clarusreliquosfui temporisatliletasuiribusfuperaflererert, quod caprinascarnesmanducaret. Apriglandulasetiamathletisproci- bo fuilTe innuitMartialis in Iibro tertio, ubi Zoili cuiufdam proca citatcm,&obfcenosmoresdefcribensait,
Inter catelljts anferum exta larnbentes^ Partittir apriglanduUs palaejhitis . Attamenillosin frcquentioreufuhabui(fecarnestububuIas,tum (uillas, fitis conftat ex Galeno , qui ex illis , & pane cum cafeo fine fermentocofefto, quodColipIiiumuocatum eft, uiditaflefcribit, utduritie,aca]imentorum crasfitienon modouberius nutriren- tur,{edetiamdiutiusfituripermanerent,quogenereui(fi:us cum Biantespugil ^oXvfiof^po); immodice uteretur , eos morbos incur- Brcbar, quosrefertin quindoEpid.Hippocrates : fcribit Plmius, '^ """'^ Valerianus nullum athletarum cibum abfq. anetho exftitifl"e,for.- fan quod credcrent ab eo nutrimentum fbhdum produci, aut quo ~ huiufcemodiherbae odorealijcibicondirentur,ficquemagisip- fisfapcrenr, autquofbmnusilhsmaiorprouocareturproconficien discibisdunsjancthum cnim fomnum prouocarefciunt medici. Quantitascibiathlctarumquam fueritceterishominummenfuris fuperior,fciripoteftexi/s, quaefcriptismandauitGalenusfecun- dodedigno. pulfuum , uidclicetcarnisminasduaspaucumcibum athletis fuifle , ut aliqua ex parte fabulofb iUi fidem adhibere ualea mus,quod de athleta Milone Crotoniata, & Heraclide pugile cele bratur. quorumalterumcarnium minasuigintideglutiffe,&pa- nis totidem, uini choas perficafle tres, ac aliquando taurum,quem .^perftadium retentoanhelitugeftarat,fo]umabfumpfifle;alterum ' ■ propeinfiniti cibi,acpotus capacem,nul]iq.parem exftitiftefe- runt ; atquc hinc perfpicuum fit, quain ucre Ariftoteles 4. de gen. animalium dixerit, faepenumero athlctis membra uarijs formis ^*^'^* affici, cumobmultamedacitatem naturahaud ualetaequein toto corporeomnescibipartesconficere,&conltdasaequaliterdiftri buere,ficut odauo Polit. cibum eorum, qui exercebantur athleii- ce,modo (2'ituov Tpo<plu)^modo aj^ctyao^px') iitv uocauit, quafiplus, quam ferepofTent^ederecogerentur: quaetiamuocc utiturCle- mensAlexan.hb.ij. Paedagogicap. primo.Ordinemfimiljtcrnul lum , autperpufillum athletas in comcdendol(;ruaffe, ut& tempo ris nullam rationem liabuifle, fatis cx fi.iperioribus darum eflepo- teft.nifiqiiodrcfert Galenusnon acque mane,acue{perccibos ^.mcth. uahdisfimos accipere confueuiire,feddumtaxatm cena,non mo-
do
74 L I B E R
do ratione, uerumetiam experientiadodi cibosin {bmno, quandoD
caIormagisuigetintus,faciliusconfici ,alioqui concoftudifficilli
mos ipfis,cum ob qualiiatem eorum ualde calori refiftentem , tum
obimmcnfamquantitatem.quamuis fecus uideatur fenfifle Pli-
•"■'■"■ nius,c)ui{cribitathlctasmaluiire femper cibosambulationcqua
{bmno perficere, ratos fomnum ai corpulentiam', quam ad firmi-
tatemmagisconferre.quodfiPlutarchus 4. fympofiacorum cof-
dem fimplicisfimis cibis uiditafTe^omnemq. uarietatem prorfus
efFugifle tradit , eiusfententiam ita accipere debemus , ut uoluerit
athletas uno folum carnis,& panis genere, quodcumque, & quan
tumcumque fuerit , ufos. quod neque nos hegamus,qui fupra dixi
mus Irequentisfimos eorum cibos fuiflcfolas bubulas , autpotius
fuillas carnes. Atqui fomno, & uigilia qualem moderationena ce-
teris uitae eorum partibus refpondentem athletae adhibuerint,cla g
risfime demonftrauit Flato , eos ubiq. fbmnolentos appellans . In
raotu quoque, & quiete nullam menfuram feruare Iblitos athletas
teftatur Galenus, qui eosmodo totadielaborare, quandofcilicet
exercitium re A«of, fiue >(cf.Ta.o->Ldiiljuij apud Galenu tertio de tuen.
ualetud.ij. uocatum inibantjmodo nodte,modo a cibo,m'odo ante
confueuiftenarrat.quafi propofitumin omnibustenucrintHip-
pocratispraeceptahaecde(anitateuniuer{ac5temnere, (labores,
cibi, potiones, fomni, uenus, omnia moderata) illudq. unum fibi
. propofuerintimmoderate, femper,&nuIIahabitaregulaeIabora
ptob.5. re. quodcum Anftotelesintelligeret cauflamquaerens,quame-
diocriterinfudantes ftatim ab cxercitatione coloreamoenohila-
ientur,AthIetaeueropaIIidiIongeeuadebant,dix]tideoeuenifle,
quia Athletae proi fus nimium laborant, nimius uero labor colo-
rem cumfudore, & fpiritu extrudit, paloremq. inducit , ficuti me F^
diocriscalore infummacorpoiis retentoleuiter colorem prouo-
cat,&adcorporisfuperficieminuitat,utcalefa(fl:is,autpudefa6tis
, ... j accidere{blct.Quiifriturfinemenfurafemperlaborabant,Athle-
irorboru tas minimcnimirum clt (jalcnum dixilie quinque annis ad lum-
tcmporib. mum /Vorsffi'? perdurafte. lamquoque aeiisiplbsnullumdifcri-
men eftecifle crederc polTumus , quod fub ardenti fble excrccren-
tur,nec uencorum, aut aliorum boni aeris condicionum uUam ra-
tionem haberent.quamuisdum fe ad futuracartamina exercerent,
antiqui curarint,utilludinfalubriaerefa6titarent, ficuii manife--
ftum eftcxyftis, quas idco fabricatas in gymnafijs fcribit Vitru-
i . .. uius,quoathlctaemhiemeaduitandasaeris iniurias inibiinfalu
briori aere commodius exerceri ualercnt,quo tempore multaspla-
P K. I M V S ^ 71
'K gas,uttradit Bafilius Magnus,pcrrerebant,ex paeclotriblj.nec non Homnia
uiftu haud iucundum , fed a magiftris cxcrcitationum pracfcriptii
fcquebantur . Ita ctiam apud Straboncm lcgimus, uctcres confue- ^^°8"P*
uifTcatliletas Rauennammittere',utibiinfaIubrioriaerecommo
diusexcrcerentur. Ab animiarfedtionibusathlctasuehcmentius,
tjuam par {it,atfedos ^ifTe ncmo negabit,qui confidcret quam le-
ui excaunacertatoresomnes excandefcant, quantopere uifti tri-
flcntur,quantum uidores exfultent,& deniquc quo fempcr animo
uiuant illi, qui tum immodice faturi, lum ieiuni , qualcs athletae,
cxcruciantur . De excrementorum exinanitionibus (quod eratfex
tum , & ultimum) pauca dicenda forent , quod forfan in his erra-
rentminus,quaminceteris:atquoniamucnusinterneccfrariasfa-
nitatiinanitionesamedicisreponitur,quomodo fefegererentin
'•» illa,uideamus. Dum enim &: Hippocrates, & Galen.uenercm mo
• deratameflcdeberepraeceperunt, tameos, quiimmodice,quam
cosquinimium parce illa uterentur,coarguiffeabomnibusinre
inedica,uelmediocrttereruditisiudicantur.unde magnopere in
hac athletac peccaffe confpiciuntur,qui perpetuo feipfbs coituin-
terdicebant,cum ccterisforfanob nimiamalimenti,&{anguini$
copiammagisneccfTeliaberentjquodporroa Venereprorfusath-
letaeobtinuerint, praeterPIatonem,qui Aflylum, Diopompum
CrifTonem,IceumTarentitiumtaIescxfliliffememoriaeprodidit» ^.dclcgil-;
Galenusquoq.tellatum fecit,&poflGalcnumBafiliusMagnus, , ,
•• L -i-^ r ■ r J L rj • ° • « deloc.
quiinhomilia 51. lcriput,paedotiibas conliderantes ex uencreis aftecJnfi,
uoluptatibuscorpusimbecillius &:ad neccffariorum opcrationes
pigruin,atque debile rcddi,temperatiae legem promulgafle,quac
(^adolefcentumcorpora auoluptatibus tuta conferuaret,&decer-
' tantibusipflsneadfpicerequidcmuennftasformas permitteret.Id
ctiam fignificauitMai tiahs , qui de Blatara quodam atlileta fermo
ncm habcnsr ita fcriptum reliquit ,
Cur L^icedaemonio iuteum ceromate corpus 'i''- "•
Perfunditgelida, uirgine ? nefutuat.
Non modo eniinfeathletaeadinhibendam uenercmfrigidalaua
bant,ucrum etiam laminas plumbeasrenuni,&: lumborum regioni
busadarccndas noftuinaspollutioncs,&: Iibidinis impetusfrau'
gendosadhibebant, utteftatifuntPlinius^&Galenus. quamrem Ii)<- «■ '«•
etiam intelligere uoluiffcDiiuuTi Paulum arbitror,dum dixit.Qui ^^j ^'Ujj
in ftadio Currunt,ab omnibusabftinent,& hi quidem ut mortalem
coronam,no&uero utimmortalem accipiamus.Quamfententiam
fufmsenarrans Teriullianushaec dicebaf.Nempecum& Athle- „
tae
T^ L I B E R "
tae fegiegentiir adftri£tioremdirciplinam,iitrobori'aedificandoD
uaccnt, continentiira luxuria, a cibis laetioribus , a potu iucun'
In lib ad diorc:co"untur, cruciantur,fati"antur. Idem&Clemens Ale-
' xandnnus Jibro tertio btromitum , & Simplictus inCommen-
tario fupra Epitcdium intellexit, quiftudiocoronae athletasa ue
llit.c.i. nere abftinere fcripfit. quamuis alibiPlinius athletas interdum
coitu uti (blitos fentire uideatur , ubi eostorpentes rcftitui, uene-
reisq. uocem,cum e candidadecljnatin fufcam.reuocari dicit.Hoc
it3qucruitathletarumuiuendiinfl:itutum,quod quantum fanita
ti detrimentum afferret, ut Hippocratem fileam,afle6lum atlileti-
cum haudfecundum naturam effedicentem, argumento efle poC-
Inruaf ad funt, quae ipfisquotidie euenirc folitarecenfet Galenus,uideli-
In libr. ad ^^^ repentinae obmutationes , fenfus, & motus amisfiones, fuifoca
Thrai. tiones,uaforum ruptiones.ut non fine maxima ratione DiuusHie E
ronymusathleiasnequaquamdiuuiuerepotuifrefcripferitjHippo
cratis&Galeni auftoritate ufiis. Igitur non fatis mirari poflum
ticrius lo- «luar^^ione duftusCorneIiusCeIfusmedicusalioqui& eruditidi-
tiinianum mus,&eloquentisfimusin laterum inueterato doloreuiduathle-
tico utendum confulat: nifi pro ualido, & firmandis uinbusaccom
modato ciborum genere, ut Budaeus , interprctemur.Sed de athle
tarum profesfione^iquoniamad inftitutum noftrum pluradiceie
• non pertinet,haecfuffic]ent,fi unum addidero,quod Clemens Ale
}.li paeda- xandrinus quafi ludens memonaemandnuit,Athletashancunam
gogi. C.9. honeftatisimaginem habuifle, utnumquamin publicumadcer-
tandumfinefabligaculisprodirenr.quemmoremabHercule pri-
mum inuedum , ficut a Palaeftra Mercurij filia puden^los locos ob
tegendi confiietudinem inier mulieres, quae curfu, & alijs exerce F
bantur,introduftam eflememoriaemandatumeft.
'Explicit Liher Prlmus .
77
ARTIS.GYMNASTICAE
LIBER.SECVNDVS .
^mdjit exercitatio, cr quomodo dijferat a, Lbort '■ ^motu. Cap. 1. ^
'•1
Jw^^-j^^i^O s T CLV A M dc Gymnan]«a,quiJ fit,eiuj originem^ fk*& ^"v)ytv necnon iierae,&nontieiacd]fFerentiamfatis cxpU cauimus,conrequens efl, ur, cetcris no prorluscmif fi$,il]am praecipucoratjonenoftra pro/equamur, quaeadiTiedicinamf:5cit,&dec|uatraftaticnem ha * bere polliciti fumus.Quoniam uero^dum gymnafticae definitionc in mcdioproponeremus,eam efleartem quandam facultates om- nium exercitatioiium nofccntem, earumq. uarietates opere ipfb. gratiafanitatisedocentemindicauimus: rcdado>5binaeratio po- fluIareuidetur,ut,qurdfitexercitatio,priuscogno{catur,deindein J>ropriasfpccicsdiuidatur,atq. illarum unaquacq. fingulatim ex- plan ctur.lioc etenim fa(So, cum ars ( dicebat Ariftoteles , ) flt redla opcradi ratio,aidebimus quae fitin obeirdis exefcitationibus haec rcclaratio,quomodoillarum unaquaeq. ,uelad parandum bonu liabitum , uel'{anitatem defenddndam conferat. Excrcitirtionem jraq. definiuit Galenus, fecudo de tu.uale.& ipfum fecutus Aeuus, Cflremotumuehementem,anhclitum alterantem„ubi yOij.vdam^i KPnTtv, & TTOvcv, {luc excrcitationcm , motum , atq. laborem inter € fe dilTerre demonftrat:propterea quod motus efl res quaedam ma- gis communis, arque pluribus conueniens quam exercitatio , cuni faepcmnltimoueantur,neq. exerceridicantur.excrcitatiouerono fit,nifi uehemensniotus: fimiliterlaborllceciituehemcnsmotus, t3mennonomnislaborproprieuocaturexercitatio,'fiquidcmfo- dientes.atque metentes laboi are , (ed non propric cxcrceri dicun- turjtametfi etiamaliquadocommuniquad^im appellationelabor, exercitatio uocatur: quemadmodum Galenus ab Kippocrateuo- catum efl!ecenfet,quadoisdixit,Laborescibum praecedant, &,ubi fames,Iabofandurnho'n cft. ibi enimuoccm h'a'n'c 7ro!'c?,quae& dolort.-m&Iaborem,fiucdamnan7,i;tErotianopljcuit,&exercita tionemfignificareforct^proexercitatione diimtaxat accipi dcbcre iudicat.eigo exercitatio nihil aliiid efit dxfcnt^tia Galeni,& Aetij nifimotus uehemensanhehtum alterans, yv^uvuutov iCr^iQcis r.p * " ' pella__
tf.Eihic.
ll.j.ca.t^
6.demoib. uu!^.c6.4.
t X.}1.
1. Aph. i6, la Onoma ILico. i.iltii.La'. lib.j. cap. 1.
j9 L I B E R
pellatum,cjuod plerumq. nudi , autfahem cuiii pauclovibusuefti- busexerceientur;quemadmodumetiam locum,ubi fieiiat ^l/^i/fit- 4r/ovappellatumriiperiorelibro abunde monftrauimus.Sed quo- piampo(Teraliqliisetiamingymnanjsaba!teroper\iim uebeme- termoueri,qui tamennullopadoexerceridiceretur, iccircobaec It I fcn Galenica exercitationis (pace eiusdicam )definitio haud quaqua doc.t. c.i. integra eft. & proinde Auicenna Arabum omnium dodiflimus cfi animaduertifTct haud plene exercitationem a Galeno definitam fuifTe, aliam dcfinitionem in meduim attulit, uidclicet quod exer- cjt,aiio eft, motus uoluntarius,, propter quem anhelitus magnus > & freques eft necefl^rius. Quo in loco eosquoq. merito damnat, qui leucmquamlibetambulationem evercitij nomine compellantmo enini appofuit (vchemens) quod, ubi magnus,& fi-equens fit anhe Iitus,femperncccflariofequiturmotumi]IumvehementemexfifteE re. fedneq. hacc definitio Auicennaemihi plene fatisfacit: quo- niam,etfi conucniatomnibustriplicis gymnafticac exercitationi^ buS,eas tamen proprie non comp]efl:itur,de quibus ad medicu tra- flare fpeftat, & nos etiam loqui inftituimus; fiqiiidem omnia quat tuor f auftTarum genera haudquaquam copleftitur, cum neq. matc ritalis explicetur,neq. caufl^ ciuus gratia. Accedititem ilIud,quod inultiuoIuntarieuehementer,&cum anhelitu auftomouentui', qui nullo pado dicentur proprieexerceri,ficuti ferui cum celerita' te dominovum mandata ex{equen.tes,& ficuti illi,qui uel inimico- rumimpctum,ueIquidaIiudtrifteeftugientes,&uehementermo uentur,&frequenter,acmognopereanhelant;exquo Auicennae (definitio haudperfedetotam exercitationis naturam compIe<fti- «.coUe.cx tur; ficutneq.illa Auerroisquadixitmlibro coIIe£ianeorum efl^e p membrorum motum aliqua uoluntatefadum. Ideo nosaliter defi- nientes dicamus,quod exerci,tatio,de qua mediciintercfltradare, propiieeftmotuscorporishumaniueliemes,uoIuntariu$,ciianhe- litu alterato uel /anitatis tuendae,ucl habitus boni comparadi gra- tiafadus.itanamq. dtfinitioomncsciuiftascomprehendit, atque folidefinitocouenit; uerum enimueropoflet aliquis meritoame fcifcitari , nuquid rnotus cquitando > ucl naiugando peradus exer citationisnomcnmereatur,eo^non Iibereauoluniate hominiit, fed ab alio dcpendere uideatur i cui rcfpondeo , non minus equi- tantes,&nauigantesalijsexercendicidebere, finoproprie, faltem communiter, dum modo gratiafanitatis, ueletiammilitansftu- dij illudcfficiant : quandoquidemproprieexerceridicuntur,qui cxcrcitationciyinuperanobisdefinitamfufcipiunt.quibusueroali
qua
SECVNDVS 7p
A qua excondicionibus nccefTanjs deeft,illi potiuscommunitci-,qua proprieexerceridicentar,(iue a {eipfis, fiue ab alijsmoucantur, x]uemadmodum ecjuitans,<jui uoluntaneideo mouctur,quoniam motus equi,ratione cuiusipfe mouetur,ab equitantisappetitu, & dirigitur,&peragitur-, idquodde aL;s quoque fimihbus a nobis fempereritintelligendum.atq. hanc fuifleGaleni ipfius fenren- riam,eiusuerbainfecundodetu. ual.fcriptaindicant: ubiait,eos, qui fodiunt,& qui equitanr,non laborare modo , fed etiam exerci- tari communi ultem exercitationis appellationc,qucmadmodum clariusadhucadftruitquinctodetu.ual.ca.il. ubi omnemmotum communiter cxercitationem uocat,proprie uero motum uehemc' tem,ut etiam uidetur appellafl^e Paullus Aegineta lib. ij. cap. xlix. ubi exercitationcm a geftationibus, ambulationibus ,& uocifera-
B tionibusdiftinguit.Praeterea, quoniamdixi exercitationemagrac cis^uMfa^/of uocatamfuifTe, iiaudfecusaclocum,in quofiebat; ambigeret fortaffe aliquis,num exercitationes,quae extra gymna- fiaperagebantur^proprietaleseflTent, an non?cui refponfum effc Uolo, definitione excrcitationis cum non fitappofltus peculians Jocus,indicari eum haudquaquam exercitationi neceflarium fore, &proptereamotumuoluntariumuehementem cum anhelitual- terato gratia (anitatis tuen dae, uel optimi habitus comparandi fa- £ium,ubicumq. locoru ageretur, nihilo fecius exercitationem uo caridebuiffe,atq. debere,quamingymna(ijs acftum.nam anibula- tiones per uias,pilae Iufus,iaculationes,& fimiha quis fanae mentis non uocaretexcrcitationes.^^etiamfiruii^&in uicisefficerentur, dummodoceteriscondicionibus minime careant :qua re ita fcfe
Chabetc,ctiamadgymnafticamfacultatedeexercitatJonibusomni bus fiue in gymnafijs fiant,fiue extra traclarionem fp edaredicedii €rit,eo magis, quod Galenusalioqui uerborum proprietatis obfer uatiffimusetiam in squis yuiu.v aT 'K^g 'ZireuS 104 aputristeport fuo «xercerifblitas foiflein 4.deloc.affe<ft.hbrofcriptum rehquit.
DeGymnaJikaemedicinat dimjione. Cap, 11.
Ractatvri medicinae gyninafticam.quid fit exer-
citatio,declanre coadi fuimusrordini autem nuc no-
bis propofito ualde confentaneum eft, gvmnafticam
ipfamparriri.exquadiuifionefefe claru ofteret iter,
quoadinueniedasexercitationumomniumfingulas antiquis ufi-
tatasfpecicsincedamus.Quod cnim huiufcegymnafijcae ueium,
atq.
e® L I B E R 1 ?
brquepraccipuum principium a natur^ acceptu nt,animantia bru- Jl i.dclcg. ^ahdenifaceiemcrito fcripferunt&Plato^i^Galenus : fiqqidem 1. tu. ua ,j]].,fj3jjnTacin mundanamhanclu>.em,ueniunt,refemouerejagi- tjre^acriltarecoofpiciuntur: ueluti quocjue pueii fa(ftitanr,quita .jiictiimhocbnuisimbecillioresadfrucndilhacuita exeant, nihiT lominus& ipfi, quantum conceditur,refe mouere nituntur;Qtqu« /cx motibus non parum uoluptatis accipiunt . qui motus poft mo- ^ium crefcentibusannisdum condicionesfupradcicriptas recipiuc inilaliudplanefuntnifiipfiffimafacultatis gymnafticae opera : ut omjimodicere cogamur ipfamfi non anatura fadam,laltemfe- cundum niUiiracpropenfioncm efle.Huiufce facultatiscumPlato duasprimarias,atqueuniuerfiIesparteseifecerit;proindc allatam abipfogymnafticaediuifionemin mediuproponcmus,r.onquod iubipfaomnium excrcitationum fpecies appofite contineantur, E| .quodanulloalioartemhancmeliusdiuifamhucufqueuidcrecon tigerit. nequenosquifquam reprehenderedcbct, quod inpluri- bus Platonis,quem medicum nemo fanus reputat^auttoritatem in tradtanda remedica tanti faciamus : quando Galenus ille , cui non minus medici , quam Pythagorae eius difcipuli crederetenentur , fcriptumreltquitjPlatoiiemHippocratisimitatorem fuiffcnecuf- quamab illiusplacitisrecesfiflc:nam Galenum hocin locofcqui non poftumus,quoniam,ubi fimilem diuifionem aggreflus cft, ex ercitationumpotius,quamipfiusartispartitioncm inftituiffeuide tur.Plato igitur libro de legibus . vji. ubi demoftraftct finiftras ma nusanaturanihilodcxterisimbccillioiesefftci,atqueearumappa rcntem debihtatem potius confuetudini, cxercitationique, quam naturalidefcftui adfcnbendam fore,traditad eos pertinere,qui F., pueris alendis, ac educandis pracficiuntur, ut eos finiftris etiam ex ercendisafliieficiant.pofteadocensquaefintillaedifciplin3e,du <ftu quarum pueri excoli dcbeant,alteram muficam ex ijs cffe,alte- jaingymnafticamfcribit:gymnafticae rui-fus duomcmbrafacit, unaniTMf 9rttAi;v, alteramT«V o/j^^^jicr/cappclljt: atqueo,o;^>i<7e«f al teram effediciteorum, qui restuipes motibusimitantur ,altcrain coiu.n,quibonaccorponshabitudini,nrilitati,membiorumque pulchntudmi opcram nauant.Quo iii locotametfi Platodegym- ■naftica bcllica duintaxjt fcrmonem habere uideatur, nihilominus cadem fcrc eft ac mcdicinac gvmnaftico,fine folum diftcrens, nec prorfusfinc,coquodPI;itoqucquc bonum corporis h:bitumpa- rare,ualetudinemq. confcruare intcnditficutmedicus, fed ahum finem addit, nempc iit eius cxcrcitationis mcdio ad bclla gcrcnda
aptiorts
S E .C .V N Dr V S ;ti
|(laptioresliomincse\iadanf» Nos itaquedicamuSfecundumPlato- ncm gvmnafticnmdiuidi in faltatonam,atquepal3eftricam,fub nomine palacftricac intclligentcs unmerfam illa exetcitationuni feriem, tjuae uelin palaeftragymnafiorum,uelin locopalacftrae uiccm gercntc pcragcbantur . Cum cnim gymnaftica facultaj quacdamcxfiflat,utfacpiusdiximus,quae&naturamjqualitatesq. iexercitatiommi nofcit,& eis utendi modos,ac regulas fanitatis,aut Jjoni habitusgiatiapraefcribit^cuncflacferecxercitationcscumar tefa<fiae,.quacnilaliud funt,quam motusquidam humanorum f orporum, aut a faltatoria , aut a palacflrica defcribuntur, pracfi- niunturq.idquod for{anGalenusinnuereuoluit,quando infe- cundo libro de mufculorum motu fcriptu reliquit ; op-^-nTiKOvc t^ffjl
Tj 7rrtAaus"/x,«? ^los facile crura fledtererneque cnim fum nefcius (ut paulloantedixi)minimehanGgymnafticaediuifionemperfe6tam exfiflcre, neq. abillafingulas exercitationumfpecics comprehen; di poflfe^quoniam ambulatio,equitatio,&fimiha gymnafticae cx-" et!(tKationesfunt,nihilominusfaItatoriaeautpalaeflricacnequa- quam fubfunt. Attamen hanc etiam ueluti antiquam, & a grauiflt nao auftore tradium aliqua expartefcqucmur.quodfinosetiam eam magisilluflrantesdixerimusgymnafticam duplicem efle, alte ra, quae motus hominum a fe ipfisfados fblum,alteram quae mo- tusabaLjs fa^oj contemplatur, atque primam tuminpalaeftri- cam,tumin faltatoriam diuidi,non modocum Platonefentic- mus, ueruraetiam ipfius rei ueritatem fortaflfe aflTequemur \ fi qui- demnullam exercitationem poterit quiscogitare,quam fiibali-
(^ q«a praeJidarum fpeciecontineri non oftendam. Nccquidquanfi^ ■ fentcntiaenoflracobfi;abit,quod Galenus inlibio qui/arpocin- fcribitur,(fiiseftGaIenigenuinus,autpotiu$, quodalijcredunt, Herodotimedici)fubahoartis gcnerepalaefti-icam,& orchefti-^ cam,fubaIiomedicinam,cuius partem gymnafticam ctfeccrunt' ueteres,collocarit;quia ibi loquitur defaltatona, quae erathiftric^ nicaefpecie$,utinferius declarabimus,&nonde quanosloqui- murjfimihter &de palaeftricauitiofa, quam athleticamnosuo camus, & omnino a medicina ahenam cum Galeno ftatuimus- ronautemdepaIaeftrica,nequedefaItatoria aPlatone,&a no;- bisintcUeftij.
Bc
K
ii L I B E R
DeSaUatorU. Cap. III. D
V M itaque ovmnaftica tcta in eim diuidatur, quae motushominuma feipfis^&quae abali;sfa<ftosfpecu- latur-,atq prima adhuc in faltatoriam & palaeftricam paniatur, ne conftifa euada.t traftatio nortra,primo fal- tatoriam ,ddnde palaeftncam omnesin palaelira, uel Joco fimili adtasexercitationescompledtentem explicabimus,poftremoeam, quaecirca motusabaJjjs faCtos uerfarur, g^-mnallicaadneCtcmus. quibustradtatisuniuerfa g%-mnai}icanotafiet.SaJtatoriacigitur, {lue cp^JiTiacjtres fpecies Homerum nouiffe , qui eius libros ledi- tarun t, intelligere faciJe poflunt . Prima eft cubiliica, quam Xeno phon, atque Suidas fcribunt tujfle artem quandam , qua homines uarijsmodii pedes,ac manuscontorquentes in caput faltabant.B quomodo etiam tempeflatenoftracirculatores nonnullifaciuat, <|uilucrigrauahomines decipientes uarias urbescomoedijs reci- tandis pererrant i hanc , zt.5<r>'Ma. uocauit Lucianiu. Secunda fpc cies eft fphaeriftica^fiue pilae ludus . nam quod ludentes pila falta- rent, pratterHomenteftimonium quifexto Odyfteae de Naiifi- caahaectradit :
ideft : LudtbinfptU-, uittisuelUfq. remotti ,
i^tqtte his Naujicaa ob niueas l^ectibtla ulnas Princtptum ludo dibat . teftaturquoque Athenaeusexau6toritateDemoxcni,ncutiinre- . riusindicabimus.Tertiafpecieseft cp^tfcric GmpJiciterdiCta, nosp fimpliciter faltationemdicerepoffumus.Totahacorchefticaqua- uisinaioresnoftriut plurimum uoluptates, ac lafciuiam potius, quani ad aliud uterentur^qui mos etiam ufque ad hat c tepora per- duraf, n;hilominusg^"mnafticam belhcam,athlcticam,atque me dicamillaquoque prorfusnon caruiffe conftat, ficutnec ceteras exercitationes ab ulla fere harum tnum omilla fuifTcdemonftra- bo, ubi in fingulis exercitationum fpeaebu: dccljrandis,quo mo- do unaquaequegymnafUcaeilLsleparatimufafit, indicarecona- nabor. Belhcam cnim abfque faltatona non fuifte,IocupletifTi- mumteftem Platonem habemiiSj qui in feptimodelcgibus falta- tionem in trct diujfit,miliurem, paci aptam,atque mediam ; mili- litorcmq 1 ocau-teorum, qui mcdoexfiJitionibusin aItum,mo do deprerionib Ui , modo in .i.naticnibus hoftihum incurfuum in
uafio-
SECVNDVS tf
A ua/ione$,euitationesq,, imitabantur; quiq. figuiijuarijsiaculato- res,&percu(Tbrc$fimulabantiattj. lianctantifecir,utuolueritin Rcpublicamagiriroshaben,qui mercede publicaconduftiuiros <imul,acmuliereshancedocerent, arbitratus hacunanon parum adiumenti acccnurum adadipifccndam militarem peritiam.Qupd ueroathleticaqvmnafticaintcrceterasexcrcitationeshabueritali ^'^-T-e-^t quando faltationcs^comprobaii poteft exPlinio , qui Stephanio- nemtogatae (altationis primum inuentorcm utrifquc faeculari- busludisj&D.Augufti^&ClaudijCaefarisfaltaflememoriacpro didit:quemadmodum&PlatoloconupercitatofaItationemano i- ^ j r* bis mediam,ab ip(b a,a^/CT-^>iT«^ef «i' nuncupatam in {acrificijs,at.' n Exped queexpiationibus ficri fblitam , quam a Mantinenfibus, & Arca- dibus coram Cyro faftam refert Xenophon , tradens , aperte infi-
B nuaieuidetur, athleticam, cuius &ludos,& facrificiorum celebri- tatescfTeiamdecreuimuSjfaltatoriamhabuiffe.Galenusporronec mcdicinaegymnaflica faltationes a fe refpuifTe tamquam fanitati, & bono habitui inutiles plane confitetur, quandoquide in fecudo <u%i Cyieivav multosimbecilles ualetudini icftitutoi; a le luftis, pa- '"P' "*** craiijs, faltationibus, atque alijs huiufcemodi exercitationi bus rc- ferr. id quod Antyllus pariter teftatum fecit,ubi interceteras cxer Oui>.6. citationeshominibusadfanitatem conferentes hanc ponit, me- diamq.interchoream,&umbratiIem pugnamnaturamretinere, & ob id pueris, mulieribus,atque fenibus , quorum corpus mirum in modum imbecillum, &gracile eft, conducerefcribit. An uero hacc ca fit faltatio, quam Plato eipy^viKriv, fiue paci aptam nuncupa uit, quamq.animiin profperitatibus, & in moderatisuoluptati-
C bus teperati exfiftcre fciipfit,haud tuto affirmare audeo. fat fit no- bishadenusoftendiflenullum jrvmnofticae genushac faltatione caruifTc, in quam & in palaeftricam exercitationumartem aPlato ne diuifam cfTc iam diximus .
De Sfbaerijiirica. Cap. ly,
Altationem in cubifticam , fphaerifticam , & or-
[chefticam, fiue communi nomme uocatam faltationem
jdiuifimu':, quarumunaquaeq. iam nobis fufiusdeclara •
fdaforet. Sedquoniamdecubiftica a\3 audoribuspauca
admodum traditareperiuntur,omifrailla,reIiquasduasprofeque'
mur. Atqueprimo{phacrifticafefeofrcrt,quae tametii Hoineri
temporibusfimpliciorcftet,attamen poftenoribus faeculismiram
F i; uarie-
8^ ? V L I B' E R.~ H
uarietarem acquifiuit , ita ut & ipfa in g\mnafiji tam locum o-Joz-D png-ii:,r.v.c\uini praefcftum !r!teupi}<rix.ov uocatum habere meruerit. Quisueroprimusfphaeriflicam hanc,fiuepilae]udum inuenerit,
lib.7.e.56 fcriptores diuerfa fenDunt. Piiniusinter LatinosPytho cuidam hunc acceptumrefert. AgahsCorcyreagrammatica Nauficaam
*- JudipiIaeinuentricem,{edignoroc[uaratione,apud Athcnaeum
facit: Hippafiis Lacaedemomjs , Dicaearchus Sicvonijs inuentura jftud attnbuerunt. Ex tjuo fit, ut certi quidquam fentire nequea mus,& eo magis quod Timocratis Laconis , ahorumue de hoc lu- do commentaria non habemus , quibus fortaf is &: tantae uarieta- tisrationem intel]igere,&incognita prope ludendi pila genera certiuscognofcerepoflemus.in quibus explicandis cum hucufq. icriptoresnon parumconfufi fuerint, atqueinterdilauentatelon ge recenerinr,nos,quantum fieri poterit,tractationem hanc clario E rem,minusq.antiquorum fcriptisrepugnantem efficereftudebi- mus.Pila itaq. ludendi genera quatuor diitaxat apud graecos exfti- tilTerepeno, ui') dXY.v ^Z^lcaji, uty.cav a-tcutoLV^ Kivnv crSalpav-, i'^ Kci}f.i,x.ov, fiue paruam pilam, magnam,atq. pilam inane,&: coi ycii. repono corsxii inter pilae genera,quod licet Galenus, Oribafius, - &Paul]usabinis fecreuerint,inftrumentum illud^utdemonftrahi
mus,uelpila erat,ue] pilaeafiimile.Paruaelufusfecundu Ant)'llii jtrcs fpecies diuerfas habuit.prima erat, pila ualde p3rua,in qua qui exercebantur, corpore maxime elato ludebant , &colludentcs ma nus manibus proxime admouebat. feciida erat pila maiufcula, qua cubitoscubitisludendoimniifcebat,neccorporibusmutuohaere- i)at,necannuebant, feduarijs modismouebantur,& propterua- riospilaeiactus hucatoueilluc diorediebantur.tertia eracpilaad- ** luicmaiorfecunda, in qua homines inter fe diftantes ludebant, & an.qua Gum ftataria, acmotoria parseflet , qui manebant . pilam e- mittebantciuehementia, &concinnitatc. interhasfpeciesadnu- merari debere genus illud ludico , quod penes Athcnacum dpyrot. rcc&Ifiy/jJauocatur^tumquiaaGalenoin Jibellodeparuaepi- lacludo limul cumalrjsidquoq. explicatumhabetur,tuquiaC]e mens Alcxandrinus,fcriptorgrauiffimu5,nbidcmonftraretludum paruac pilae,& praeftrtim <r=:'irJa, exercitationcm efieuirisualde . accommodata, eam paruaepiIacfpeciemfuifTehacorationeclarii .facit: oti a ^ j-(pa}pyi tm uty.caTOi^ovTcov Trv Qivivii a.7:^ajd id.y cv riXiu ua/ira. quod & a Pollucc ccfirmatum inuenitur, ubi etiam harpafium uocatum inn.uit.huius eteniminuetoremexftitillePha . naeftnum patdotn bam, fcnpfitlubas MaurufiuSjCUiusitem defcri
ptionem
SECVNDVS 8j
'^ptionem Antiphancs inhiincmodum attulit:2?a!</;a<'Aa,.5a)V,T(S>
' " ^ '- tr - * 1 I J A- Cap.JO.
TTaAiv yi.Xa.yy.Taj.j-i Jojj-ozc. v ocauit autem Antiphanes ludum ittu '
^ivivS t^if^T^!^ a.z'iJiai%Tcov a^aicK^ovrav, quafi ndudetcsnbiip
fispilammutuomandarcnt^uclficuocataefta Fhennidopnmoin
uentore, aut ^W Ta J*ya>,i0fi',ideil;,a decipicndo,quoniam ahofi-
mulantes m aha partem mittunt decipientes credulu, ficuti mcmo
riae prodid;tPollux-,apud quem lcnitur,epifcvnim lufum fien foli
tu, ubiparibusad paresin duas turmasdHpofitis, medialinca edu-
cebatur , quam fcyrum uocabant, cuic]. pilam impofitl quifq. con-
tedebit, utintraaliasduashneaspoftutrorumq.ordinedefciiptas
aduerfiriorum^metasfcilicet, immitteret,nimirum quibusconta-
ftisapila uidtoriahaberetur. nam lufijresdum pilamcapiebant,at
•J que alteri mittcbant, alterum fugiebant, altcrum expelkbant,alte
rum magnis uocibus eleuabant, fiue euertcbant,uerifimile fitfpe-
ftatores , atque etiam feipfos magna delcLtatione artcciffe , eo ma-
eis, quodinterdummotuumconcJnnitatioperadabant.undeDe- acheoaeus ° ' • • ■ I 1 1 J J 1' i-Dhipao-
moxeniconcinn)tatem,laetitiamq.extaliludopartamapuGeunde lo-i^-.^^ explicaturus haec prodidit: 'Sia.via^ rig W^azzK^cv uj \Tui<n7az Itt Tai(^iS i>^.Ka)0:{9iiigyap ^alvi^ v vnTOc tpip&ivyig \7rei7ror «uoA« 'l.eii Tc7g i(gLQifiuivoig-i tt Aa,u€ctvo}V tHv a-(^aipav, n o /JWc, afza 'ZB-d.v- Tig iCoauiV 5 »' <^i iiif.vBij.ia to t itdog . «Ts Tarig : ':i~ii cv Tca t) ^.-f^y » •5^ttT?V<; \z>atviT0 , TrdpaiTi xaAA^c . av^pig , «r a.Ky}i:a'ifj.izfo- ^iv oiiT' iaparjtTOta/jTiiv ^dpiv. Kaxoi' avTiui^ov lAaofoi:',?^ TrXiio) ■^ovov iueiva , y^ vZv J'hK \uoi uyiaiv&iv ocx-v. ideft,Iuuenis quida annis fere decem, & (eptem natus pila lufit , Patria erat Cous (nam Q illa mfula Deos producere uidetur) qui cum in fedentes intueretur uelpilamcapienSjUeltradens^omnesfimulclamabamus: quamau- tem concinnitas,ordo, ac uenuftas dii aliquid dicerct, aut faceret, {upraomnepulchritudinemexfiftit.Ouiri,ncq umquamanteaau diui,neque talem uenuftatem uidi, certe aliquid mali cotigiflct mi hifidiutiusibipermanfifl"em,nequemultum mihi fanus uideor. Ex quibusDcmoxeni uerbispilaelulbrcscompte, &concinniter Juderefohtosperfpicuum efhcitur.Haeitaq.funtpuacparuaclpe cies, de quibus a Graecismenrionem h ibita lcio, & in quibus Epi genesphilofophus, necnon CtehbiusChalcidenfis philcfophus, <^uo cum multi cxAntigoni regislamiliaribusludendigratiaexfue bantur, multum excelluifle dicuntur . Atqui Pollux aJia pilae par- uaeludorum generaproponit,.'\porraxim,& Vraniam,in quofci licetfeferecluuntespilamin caeluinproijciebant, 6canteq-aater- Gymnaftica F ii; rjm
96 L I B E R
ram attingcrer, cxcipicbanr. Ccterum pilam magnam duos quoq. O ludentlimodo^non (olum ex ipfius pilae magnitudine^ucructia cx manuii figura a fupcrioribusdiuerlos ctfecifTe , Oribafius ex An tyllo tcfcatur, ouorum unus cratludcntium magna , alius maiorc, hoc tanien ambo commune poffidebant, ut {icuti in cctcris pracdi dtisluforesfummasmanus fcmper bumeris bumiliores,itainbac fcmpercapitealtiorcs tencicnt,quanGot|. etiam fummis pedibus ambulabanr, utmanusaltiusexto]Ierent,quandoq.faltabant,cum fcilicct pila fuper cos tcicbatur, in qua proijcicnda uehemetcr bra chiaagitabant. Inanispono,{iueuacua, quodtertium pilaegcnus fecimu?,qual:sfuerit,haudratis cxplicatumhabetur: fiquidtamen coniedura ex Antylli uerbis aflcqui licet,credo hancpila^quemad modum & ccteras, cx corio confutam fuifle,in hocab aJiis dilTcren tem , quod illae uel pluma ,ucl alia materia ■■, haec folo ucnto, fiue '^ acreplcnaforet, atq. tantacmagnitudinis,utipfi ditficulterlude- retur. Corycus uero quis clTer,quomodoueludusillc perageretur, cum AntyllusapudOribafium clariffime expreflerit, eiusoratio- nem huc traducerc ftatui, quae itain Vaticanb codice febabtt. KopvKO;'f!^/^Sp T aid^iVi^TipCDv ifj.7ri7rAa.Ta1 }tiy)^poLiJi.iSct)V^y\ ctMv- pm,'^ ^e T icr^upoTipcav ■^a.fxfj.a-i to Sif/tyi9og ojutS 'cSfot; t4 Svva. jun , ;fa) TiXiKiaA' avvapfxo^i&o) , xpi fA.a.vvTai cv To7g yvf^vacrioig avci) flei' l^ OQ$(pY\i; a.7ri^cvv T"^'ri(;TOcrHTOV.)WTi T 'WuQfxiva.y^Ta.T Ofxcpa- ?[gv ^ivat T« yvf.iva.^OfAvii,TUTOv c^ ^etpc^Vi^ovrn; afx(poTipaig dici) p^cri', tHv jV^ -TSfccTinv yirrv^ug^ sV«Ta crcpo^pOTtpov , c^<ri i7rtfjt.fiai~ v&iv "iTP^iyciip^VTi ojjtS)-^ }{a^md7Kiv CBfocriovTog vTreiKSiV l^coBafjLiViig v'7ro T* /2icc? : to cTs TiXiVTozov a.pia(riv ojjtov i^ca t ^&tpcov d.7ru)(Tct.v Tic.y «Vs VTroTp^^-^ciVTct (TipoS^pQTipov ifjcTri-ffevi acc[j.aTi iKTYigfmpo- (riMva-ieog ' rd al v<;aTx ra "6^ 7rXi^i<^ov oiXKravTig ouiTiiV^iaro-^ifj.-
Traai-fCO^i iKT^^TSfOCroSti.y eifXyi (XCpoS pd^tSfOdi^OITO^^STD^pi^pi&OU. TTOTi ju8f)HV TCUg ^ipCTiV CtVTlCcuVHCriV (WtS) '?S)fO(TlOVTl\7rOTi cTs TU)
^ipvcpTt.g yc^pai; aX'j.7riTa(Ta'JT'cg.^ ayhOTiS^Trc^-pi^povTigK^ft.iTd' Hb. «.coll. (p^ jj-o-^ _ id trt , Coi ycus in corporibus imbccillioribus.grano ficul- ■" nco,autfarina,inrobuflioiibusarenaimpletur: eius uero maoni- " tudo ad uircs corporis, & ad actate accommodatur, fijfpenditur au " teingy.T-.nnfij iuperr.ceculmine, tantumq. atcrradiftar, utfun " dum ad eius qui cxercetur umbilicu pertineat , hunc unifq. mani- •" bustenetesquiexercentur,primuquidequiete, pofteauerouehc- " mentiusgci1anr,itautipfumreccdentemconfcquantur,&iterum " redeunti tcd.^nt ujoien.M compulfi , pcftrcmoucroeumemani- " busrcijcitntesemktuntjUtcumreucrtitur^uehemcntiuscorpori
aduentu
SECVNDVS g;
A aducntiifuooccumt, ad cxtremu ucro in fcdcm fuafaepifiimere' „ flitucndodimittunt^utcxcongrcHulinon ualdcaduertant,retro- ,, ccdat,cxc[uofit,utquandoq. manibus occurrant^duproiiinquat, ,, quandoq. ueropedoremanibuspai(is,quadoq. ueroijsad tergire „ uolutis.Hadenus Antyllus. cjui tamctd figuraCoryci ut note om- ,> nibustunctemporisnotamnon exprimat^conicduratamenafle- qui po(rumus& ipfum f]>hacricu, aut filte rotudum ex materia co riacea cxftitiflc,alioqui (langulare fujfletinoccurfa&manus, & pcdlusnonfinelacfionepercufllflet.HaecauteiiuidiflctFuchGus, fanc intellixifl~et,Valcriolam non iine ratione aducrius ipflim con- tendifle,fol]e&corycum paullominus,c[uamcaelii, &teiTamdi- ftaflc.Dc hoc intclligedum eft adagium illud, -T^foc x.6pvzov yvuvd ^sa3-ow.quogencre ccrtaminis Apulcio in Tlieflalia certatu eliDc
ghacquoq. exercitationcucrbafccitHippocrates,iiaePoIybus,ubi y.opvKouctyjajf^hl^o a Cornario follcm intcrpretatam, ad attcnuan dum corpus probauit : quemadmodum & eandem intellcxit Are- tacu5,ubi pro clcphanticorum exercitationibus }iopv:co/2oXicti pro- bauit, q uas bonus illc intci pres, ncfcio quo fpiritu, pcrae, aut iacu li iadus, incptcfatistranftulit. Eandem quoqueintclIcxifleCoe- Iium Aurclianum exiln'mo,cum ad polyfirciam diminuenda coiy comachiamj^ficenim legendum eft) commendauit ijiHcm prope remcdijsufus,quaeabHippocratclococitatopropoiitafunt.undc argumentatusfum, Audorem iicuticetera,ita &corymachiamab Hippocratemutuatum efle.quamuistextus iudiciomeodcpraua- tus f t. Locum ubi ludcbatur , Coryceum apud Vitruuium appella ri,cenfuci-untaliqui : quorumfentcntiampoflquainfuperioribus
(^rcfutauimus nilaliuddiccndum eft. Atq.haecdequattuorpilaelu di graecorumgenenbus,uidehcetpi]aparua,pila magoa,pilaina- ni,&coryco.quaeomniadiuer{ainterfeexftitifle,non modocx defcriptionibusnuperallatismaniteftoc5ftat,uerum ctiaincxGa- ^ leni ucrbis in fecundo de tuenda ualetudinc fcriptis: ubi inter cete rasgvmnaiiorum exercitationescorvcum,pilamparuam,&pilam magnam,feparatimrccenfct, (icut&PauluSi^ginctaipfum imita tus.quod profeifto non fcciflentnifi quacdam intcrfcdiuerfi exfti tiflent pilarum genera, & diucrfae etiam cum ijs fadae exercitatio- nes . Quae niaquid omnes in Graccorum gymnaiiji exei cerentur, parumfcirercfert.fat iitintelli<7crc,medicamovnmafticam,a:ciuc
111- O •' O^ ' i
bcl!ic3m,& praefcrtim pucrisedocendisincumbentem pilarum ex ercitationesufurpafle,ncq.adualctudincni, acagihtatem compa- yandam,augendam ueeasccterisinferiorcscxiftimaflc.Admirari
r iii; aucem
n L I B E R
autemnemoclebet,finosin fiiperioiibusIiiGOS jnter atlilcticasexD erc:t:iionesrcporuimus, &riibindemultasc2uoqiic bcliicasmedi- casq cxercitatioijes ludos uocainus,ut nupernmedcpila diiXu. cfl: a iiobis: qiioriiam & uetej um,& recentiorii tam Graecoru, qua Lati norumloquenJi mosobtinuit, utmultas cxeicmuonts Trcu^icii;^ & ludos uocarent,aut quo.l a pueris qui ■vcuS^iq Graece dicuntiir, iit pluriiriia ficrent,aut quod )lli,qui cxercentur,non ferio^fed ioco 3"erc uideantiir,fiue f?ratiafanitatis,fiuc alterius rei idcfficiat.ludi uei^o,quo5 athlcticae efle nos dicimu5,ita proprie uocabantur,quo niamfblatii,&uoIuptatisfbIiusgratiain otiis feiliuisagcbantur .
'DeFilaeludofecufidumLiUnos. Cap, V.
[.OiTQyAM pila ludedi Graecis ufitata genera fatis cxpla E' fnauimus,fiipcreft&ea, quaeaLatinis&in ufuhabita,
l&fcriptistradita repenuntur,exphcare:unde,inquibus
famboconuenerint,&in quibus diucrfi fuerint, perfpi- cuum futurum fpero.Quattuorigitur fuifle pilaegeneraetiaapud Latinos, quibus!udebant,tnuenio,follcm,trigonaIem,paganica, &harpaftum,quacomniafub nomine Italicac fphaeraeaCoelio Aurehano medico complexa nonnulli credunt. Follis erat pila ma gnaex aluta confedta, fbloq. uento repleta, quaefi maior erat, bra chi;simpc]lcbatur,6cfimpliciterpi]ainterdumnuncupabatur, ut apudNonium ex Varrone,Purgatumfcito, quoniam uidebisRo- mae in foro ante ianienas pueros pila expulfim ludere; & apud Pro pertiumlib.5.
Cumpila uelocesfalittper brachia iaitiu , -r^
interdum quoq. pila uelox , ut apud Horatium Sat.lib.i.Sat.2.
Seupita uelox
<JMolliter aufterumfudiofallente laborem,
Seu te difcm a^it . Huiufinodietcnim pilae cxercitationemlicetuiderein Gordiani tcrtij Imp.Rom. nummis,quoshicdcpidosadpofuimus, & ex qui busconijcereIicet,unumquemque luforum propriam pilaniha- tuifTe, atquecumluduminfacrificijs Pythijs apud Apolloniatas adhibitum cfTc, uttum exuocc n^0IA , tuinexpalma jaiquefa- crificatorijs uafii coUigerc non efl difikile .
SECVNDVS
«9
■ ■ ' ■ ' . ^•■'/'■:i---:3
^,1-
5>o L 1 B E R
Si uero minor erar,pugnls cijciebatur,atq. pugillaris fbllis,ut apud D PlautiiinRud. extemploHercleegote follcm pugillatoriufacii; uocabatur. Interdu quoq. hanc eandem pilam Folliculum appella tam credo , ficuti a Suetonio in uita AuguAi , quem hoc pilae ludo ualde delcdatum narrat . Quomodo uero Martialis Iib.4. dixerit .
Vlnmeafcn Uxi partirii pondera. follis , cum ex corio uento repleto pila haec confueretur , &non pluma, utomnes fereLatiniaudoresunoorefatentur, quidquid alij re- fpondeant , opinor ego ob leuitatem follis pondera plumea dixif- fe. cuiusIeuitatisgratianequcpueri,nequcfenesalioquiimbeciI- lesinter ludcndum uel nimium quiddefatigabantur,&propterea idemMartial. alibifcriptumreliquit. Lib. 14. Iteprocul inucnes^initis mihi conuenit aetat ,
Folie decetpiaros ludere ^follefenes . -g
Nam uthoc gcnere ludi corpora imbecilliora exerccri ualerent, nonmodoleuis pila cfficicbatur,uerum etiamdicatuslufui locus nullislapidibusautlatcribus flernebatur , ne laberentur pedibus ludentcs,& , fi forrc lapfi cflent,ex cafudamnum no paterentur,& propterea, cum folum minimepauimentatum foret, ex continuo tcrrae attntu puluis excitabatur : quamquam ctiam ficri poteft ut pauimento luderent, fed puluerehumili &r exiguo illud adfpergc- retur,itautpilam refilircnon impcdiretur,atq. ludentiupedesma gisfirmarcntur.Na in pulucrulento fblo fieri hanc exercitationem confucuiffe^innuitMartialisIib. iz.ubi Menogenenquendam ex Thermis ob dclctfljtionem exire nefcientem in huncmodu carpit: Ejfugerc e T/jcrmis, csr circa balnea non ef ,
Oilenozencn, omni tu licet arte uclis , Captabit tepidum dextra lacuaq> trigoncm , * '
Imputct exceptas ut tibifaepepiLts , Colliget, (jr refcret lapfum dcpuluere follem, Etfiam lotiis, iamjoleattis erit : Numquidautem Iudusiflefueritunuscxi;s, quosfupcrius ferun- dum Grnccosaudorescnairauimus,uariaefcntcntiaefuerut. Alij cnim crcdidcrunt pilam magnam Graccorum, &fo]Icm Latinorii idem fuilTc, inter quosfuit Thomas Linaccr, qui cum in.z.de tu.ua lct. corycum follcm traduxiffct^in fexio poftmodum libromagna pilamiterum follcm tranflulit, quafi corycus,&pilamagna non }.;ltu nal. diiicrrctapudGaIenum,qui exprefle& pilam paruam, &magna, & corycum diflinxit.Alij malueruntcorvcum Graccorum,fo]lcm Latinorumfuifie:atquchancopinionem maiorparsreccntiorum
fcri
S E C V N D "V S 91
A fcn ptoium habuit, inter c]uos Aiere quidani , qui apud Oriba/ium caputCoryci,de folle pugillatono infcnbeiidumiudicarunt.fed hi omnes magnopere alucinantur : &prin)o, qui credidcrunt fol- lcm 6c magnam pilam idem fuiOTc, duabus rationibus redarguun- tur, quarumalteracft, quodludentesmagna pilafemper fummas manuscapitealtiores tenebant, quandoq. ctiamfummispedibus ambulabant, ut manus altiores tcnerent: altera eft,quod Oribafius ludum pilae magnae non modo aegrotis ,{ed etiam conuakrcenti- bus, atq. bcneualentibusinutilem iudicauit, quorum neutrum ha buitTc follem , facile eft ex fuperioribus iudicarc. Qui uero follcm coiycum fuifle exiflimarunt, muItisrationibus& ipfi cnafle dtpre hcnduntur. Primo, quoniam corycus e culminegymiiafiorum fu- fpcndebatur,foIlislibereemittebatur. Secundocorycusficulneo ^B grano , aut farina , autarena implebatur , follisfolo uento . Tertio folhsin puluere exercebalur, corycus uero non. Fuerunt item qui follem pilam inanem fuperius anobis ex Antyilo defciiptam fuifle crediderunt.quibus ego libenter aflentirem^nif iVJartialis dixilTet, follcm mitiori aetati conuenire , & Antyllus pila e inanis exercita- tionemnonadmodum facilem,nequeaptam, &ideoomittendam efle cenfuiflet. Colligo igitur ex hisomnibusquod cii follis neque inanis pila Giaecorum,neque magna eorundem, ncq. coiycus fiie rit,eum illos ignorafl!e.nemo enim efl, qui paruam pilam follem re putauerit.PonoTrigonahs pila,qua ludebatur, parua erat,ita nun cupatauelaIoco,utuolueruntnonulli, ubieaexcrcebatur,'quiIo- custriangulariseraf, uelpotiusaludentium(quodmag!scrcdibile eft) numero,figura, & fitu. hanc cflealiquando pilam fimphci no-
C minc appellatam inuenio,ut apud Martialem hbro fcptimo . NonfiU, nonfollis, non tcfagamca Therniis
Praeparat,aHt nudtjitpitii tctt{4 hcbes : Vara nec iniecto ceromate brachiatcnd:s , Non harfajia itagus pdiiertdenta r.ip/s. Si enimfblaquattuorpilaegenerafacimus^neccfTariocumcetcrac aomincntur, Trigonalis fub pila flmplici complcitctur : deh.x li- militer locutum credo Celfum , quandodixjt, ab aluo citata uexa- tispiIam,&reIiquafupcriores paitescxerccnna conuenire, quo- niam inhuiufcemodiludopartesinfenorcstercfemperfirmacnia nebant,fupcriorcspcrpctuoagitabjniur. Quomodo ucropenge retur exercitatio ifta, facile conijcere pofluma; cx 1\ lartialis ucrbis, jn quibus demonflrar, Iufores:Curiangulari iitusfigiira colludere folitos, ut manibus utnfquc mcdo finilira , mouo dextra pil im ui-
ciffim
l.b.i.c*.
Ji '^' 'L I B E R
ciflim expellere , & excipere iialerent, ne umquam caderet.in (^itoD fummam ludcntium laudem fuifle uerifimile fit , ficut in lib. 7. ubi Polybum quendam laudat ob agilitatem finiftrae manus in iacien- daexcipiendaq.pila.
Sicpalmamtihide Trigommdo Vnffae detfatior arbiter coronae^ Nec laudet Poljbimagisfinijlras . &. libro. la»
Captahit tepidum dextra, leuacj. tngonem, & l:bro. 14.
Si rne fiohilihu-s fc/s expulfarefniftris Sum tua.) iineftii, ruftice reddepilam .' Exhismeherclepatct confucuiiretrigoneludentesafeinuiccmo- do mitterc,modo excipere pilam,modo finiftris,modo dexteris, co prope modo ,'quo noftrates pila parua lupra funiculum ludunt , Sc quo etiam Antyllustertium paruaepilaeluhimdefcripfit.Cur ue-E ro Mart.tcpidum trigona dixerit tum loco fupra citatO;,tum lib.4.
Seu lentum ccroma teris, tepidum ue trigona: haud latis mihi con Aat. attamen, fi quid diuinare conceditur , dicc- reni proptcrea tngona tepidum dixifle , uel quod homines ludca- doobuehementcmutnufq, manuslaboremj&affiduomotuspi- laetenoremagisincalelcerenttuel quodlocus, ubiludebaturtepi- darioin gymnafijs uicinus foret, &:propterealudentestamIoci, quam pilae teporem quendam perciperent . ita uero fuifle, uerifi- milcuiden poteft: cum fupra tum exGaIeni|,tum exMartialisfen- tentiademonftrauerimus,pofl: pilaeludum flatim confueuifl^ebal- nea calida ingredi . Nifi malimus dicerc , poetam trigona tepidum dixifle , quia cx continuo motu pilae in manibus ipfa tepida euade- bat,eo modo,quo Pi opertius libro.i. in Elegia lanuae conqueretis F i dixitTepidum lime, quod exc5tinuofupraipfumftatutepefceret.
ISiulla nefinis erit noftro conccffk dohri , Turpis, (^ in tepido liminefomnus erit ? Exemplum trigonahs pilaemihiuidetur illud,quod in nummis M.Aurelij Antoniniapud Byzantiosexcufiis buncin modumap- parct . Qiiem itcm ludum in facrificijs Apollinis Py thi; Adiiaci ad- hiben foliium, memoriaeproditum efl .
>
(P4 ? L I B E R :
Succetllrpagaricapilaficappellata, o|iiod efletuuIgansadmodum,D c m ujjlis pagij uocatis; uel in pagis uibis utplurimum in ufiihabe rctur. Nam Dionyfiusantiquitatum libro 4. refert,Romain quat- tuort; ibusolim partitam ruifrc,quae& pagi,{icut earum habitato- rcsp3gani,nominabantur.fiueigiturabiftispagis^fiueauillispaga nicapiladenominatafir,parumrererrccTedo.fatefl,pilamruifreeX corio plunia replcto, trigonali latiorem,non ita tamcn ut cft follis, laxam,reJduriorcm; fiquirlcm follis, cjui uento replebatur, etfi cjuantoduriorerat, tantoficiliuseoludebatur, quantoIaxior,tan- to difficilius^utetiam tcmpcflate noflra quotidiana experientia comprobat j tamen paganica pila cjuo etiam durior ellet, & pluma replcbatur,& non ita replebatur,ut laxa ufquam foret,fed undequa quedunflima,»^ proptcreadifficulter ealudebatur, quemadmo- dum uenufliflimeMartialishocdiflicho oflenditlibro 14. E
Htcc qit.eAiffcUis turget paganica plitma, Fo/le minus laxa eji, dr mintts arcfapila , Subnomineenim fimplici pilaeintelligiahquandofoIIem,aIiqua- dotrigonalem,pauIlo ante fignificauimus. Iterumilludignorari hocinloco nolo, etiamin gymnafijs paganicaepilae exercitatio- ncmin ufii c.xflitifTe, ut idem IVlartialis hb. 7. teftatum reliquit. Nonpila, non follis, non tepaganka thermis Vraeparat, aut nudiflipitis t^us hebes. Nam cum faepius a nobis indicatum fit condieuifle fcre omncs, qui fefe in gymnafijs pila cxercebant , prius pila ludcre , & deinceps fta timbalneaingrcdi,Martiahs illis ueifibusdemonftiat,inter ceie- rospilaeludos in gymnafijsfeexercentiumadbalnea pracparato- riospaganicam quoq. adnumerat.im effe. Vltimuni&quartumLa F tinorum pilaegenusharpaftum fecimus.quod obnominis fimihtu- dinemidcm proifus uidetur quod ctWarovGraecorum leratenim pila,quamludentesalteralteri eripiebat. cuius ueromagnitudinis, &exquamateriaforet, haudquaquam ab ullo audoreexplicatuni habcmus, nifi quod Athenacushisucrbismanifeflum facit, harpa- flum rotundum fuilTc . ro S\ }^g.?\9'^ixivov S^fa. rtiQ (r<palpa? a.pyra<rcv, (fnvivJ^ct i>(y.XeiTO, 0 lycoTrctvrMV iX'jiXiTct aazra^o,MCMrideff,Lufusaii tcmpilaeharpaftum nuncupatum phcninda uocabatur, quem ego maximcomniiiindiligo.Sicut ciiamucridmilefitcxcorio ficut ce- teras pilas conftafTe.quae omnia,propterca quod tu nc tcmporis nul liiiinota crant, auvfiorcs fcribcrc dimifcrunt. Cetcrum eius ma- gnitudinem omnino explicafle Galenus uidctur, qui dum in li- brodc ludo paruae pilaeharpaftum appofitifrimcdcfcnbit, illud
paruam
SECVNDVS ^ 9f
Aparuam pllam &non mediam inter paruam & magnam,quemail- inodumuolueruntnonnulli,fui(lecomprobatur. unde&ludus, .quihodicacalcenuncupatui-,etfiinalicjuibu$ affimileturharpa- fto , in lioc tamc ab harpafto antiquorum dittcrre uidetur, quod il lud paruum erit; pila autem,qua noftrates calce Iudunt,maior eft . Nam & antiquiorcs in puluerulcnto fblo hac pila ludebant, ut te- (latus efl.Vlartialis lib.4.
Siue Harpa/Ia mampuluertilenta rapis . & libro.7. Non Harpajla ua^uspuluerulenta rapls & li bro. 1 4. Hacc rapitkntei uelox inpuluere Draucus, Grandta qui i/ano coHa laborefacit , Quaeomniaargumento efle pofTunt, hancexercitationem perar- duamfuifle , {blisqucualidioribushominibusconueniflTe.quod B etenim nequaquam mulieres hoc genere ludere ualerent,praeter ©uidi; teftmionium de ludis uiro» um ita (cribentis , Hos ignaua iocos tribuitnatura puellis ,
Materia ludunt uberiore uiri . Sunt illis celeresq. pilae , iaculumq. trochiq. , i.
i^rmaq. , (jr tngyros ire coacfta equtts : eiufde poetae uerfus comprobant, ubi Philaenini quand.im triba , jg jj— de exprobrans, quod omnibus fere uiroru munijs fungeretur,qua araandi . {1 re mulieribus prae alijs maxi<ne infueta ageret,poft multa dixit,
Harpajio quoq. (iibligata ludit . Ideo miran fbleo, cur Coeliut Aurelianus in curada pueroru epi- ^'^ ' ^"^' lepfiauelitnutnces fphaeraeludo, uelaliquafaltatione excrccri: cap t. nififitfphaeraapudipfumfollis^quem &pucros,&fenesu{lnpaf Cfe,fupradocui. Auicennacuiufdampilaeligneaementionefacit, de qua pofterius uerba facia,cum ad praefente defphaeriftica alte- ra faltatoriae parte tra6latione minime pcrtineatjde qua hacc fatis.
DeOrcheJlica, (iuetertiafaltaturiae parte . Cap. VI.
R E s {altatoriae partes, cubiftica,fphaerifticam,& qnae
nominegenerisuocaturfimplicitcr,faltaiione, in fupe
: rioribus cffccimus: quarum duabus iam declaratis tertia
modo, qua firrupulofiffima uocauitColumella,fubne- 1,'^ deK^ri»
fteda uenit.de quahaec anobisdcclarabiitur, pnmoquidfuent, ftic.
fecundoquotfpecies habuerittertiocur ea uterenturmaioresno
ftri, &quarto & ultimo in quo loco,& a quibus exerceretur . Ari-
ftotelesitaq. in principio fuae poetices,ubi dixifler,omnia poefeos
genera in hoc conuenire , quod imitationes fint,imitationes diui*
dic
9f 2 , L I B E R ^
dit, quarum alias diueifis geneiibus imitari ut uel harrhonia , xitlT^
i ry tli mo, uel nudo fermone •, aliasdiucrfas res , ut ucl meliores , ud
^miles,ueIdeicriores; aliasdiucrfb modout ue]agentes,ueliri-
* troducentes, uelnarrantes,atq. autalienamperfbnaminduti,auc
non mutati-,dc faltatione haec concludif.au/Taj Ji tco pv9fji,a /uijuSii Tcu ^ci)p}^ dpfxovia^ , oi t op^^^nTutv , y^ ^ ap «toi SJ!g:. t iT^Hfjt,a,Ti^C' /iA.iV<»vpu9ium, ij.ifJLOVVTou , ^ TTciSn., ;»ajf yi8r„ y^ '^a.^e^c., ideft^Nu* mero uero ipfb fine harmonia , imitantur faltatores : ifli enim nu- merofagefliculationisuarietatejmores, pafiiones&aftiones imi- tatur. Exquaorationeapparet, OjO;^;)!r/i',fiuefaltationc,nihilaliud fuifTe, quaui facultatcm quandam motibus , acgeftibus corporis, artificio quodam , numero, & i ationcfadisjimitandi hominij md res,afledus,& aftiones. qui enim in. 7. ciuilium dixejat, nihil efle in rerum natura,quod magis exprimatrerum fimilitudines,quam H,
„ numerus,&cantus,fapienteretiamrcripflt, faltatoresinimitandii
adionibusnumero uti. Quomodo haccper niimerofbsmotuseffi cereturimitatio,unusomnium clanflimepofl Ariilotelem expref
Pxob. ij. fitPIutarchusi,quiin. ix^Conuiuialiumfaltationemtrespartesha- buifTefcripfit, lationem,figuram,&indicationenr,eoquiatotaip faexmotibus,&habitudinibus,&quietibusconftaret, perindcac harmoniaextonisatq. interuaIlis:lationcnidicitipfenilaliudfuif- fe, quam motionem atfecStus ahcuius, uel adioniSjUcI potentiae re praefentatiuam: figui-am uero fuifle habitudinem,difpofitionem- que, in quammotiohuelatio terminabatur,nempequandofalta- toresquiefcentesfecunduni Apollinis, ueIPan]S,uelahcuiusBac-
r.deleg. chacruteflapud Platonem) figuram difpofiti mcorporis fimili-i bu.sformisgraphiceaIiquantulumperfifi:ebant,indicationemau F tem fuiffen^ proprie imit3tionem,fedahcuiusrei , nempe terrae,- caeli, uicinorum numerofis,atqueordinatismotibusfaftamdecl3j rationcni. quemadmodum namquepoetae,dumimitantur,ahas nominibus fidtis, alias tranflatis uturt tur;dum uero indicant , pro- pria nomina ufiirpant: fimi Iiter faltatores imitantes,figuris, &ha- bitudiiiibus; declarantesautem ,resipfas praedidis indicationi- bus ucuntur : adeo ut , fccundum Platonem , Ariflotelem , atque euam Plutarchum , tota hacc faltatoria facultas in imitationefolo motu fafta cofilteret.ipfiq. faltatores nil aliud aftitabant,nifi quod fefcmoucntesnumero,&ordincgcfliculantcs, autIationibus,&fi gurismores & alTeitus imiiabantur,aut indicationibus dedara- hant,automnibus(imulmores, perturbationes, atqueaftionesho minumrepracfentabant.unde non abfq. fummaratione Simoni-
S E C V ND V S^
91
A des pocta {altationem pocfim tacentem, ficuti poefim faltationem Joquentem uocaiefoiebat:quamquam refeitPutarchus, tempcfta ^oco ciu- tefuaucram (altationcm a mufica, cuiaflociabatur,deprauatim fuifl^e;atquc acaelefti iila Jecidentem in tumultuofisac indoftis Tl-.eatrisinflar tyranni cuiufiiam imperium tenuiflfe, idq. poftmo- dum ufijue ad tempora noftra permanafle , in quibus omnis falta- tiocorruptaeftjOmnescordatiuin cognofcunt. Quis autem pri- mushuiufcemodifaltationemliominibusdemonftrauerit,fatisco- pertumnon habetur,nifiquod Theophraftus apud Athenaeum rcfcrt, AndronaCataneum tibicinem, dum {bnaret,motionesat- g. dipnof. que numeros corpore efleciife , & ob id apud uetcres laltare uoca- tuni fuiflc ficeliflare ; poft quem Chleophantus Thebanus, & Pc.£- chylus multas (altatoriae figurasinuenerunt, quas Ca,>^i<r/uiii; Si- Bcula uoce appellatas Epicharmiaudoritate infinuat Athenaeus. unde & hodie apud multas Italiae nationesBalli nomen adhuc per durat.Fuit porrohaecfaltatio tantaeexiftimationis,atq. honoris apud antiquiores,ut ApoUinem ialtatorem uocarent,quemad- modum Pindarus:
0'/3;^«ra A^Afl"a< avdarav ivpu^ctpirp ^^o?^ov: ideft : ■ S/tltator rex (plendoris ,pharetrate^. C^poUo.
ataue illa quandoq. ad tibiarum, uel lyrae, uel alterius inftrumen ti ujnitum, uel ad cantum, uel abfque alia re peragebatur . Species autem illius innumeras fere recenftierunt Homerus, Plato Xeno- phon, Ariftoteles,Strabo, Plutarchus, Galenus, Pollux, & Lucia- nus : quaeillarumpraeftantiores & ilIuftrioreshabebantur,uela regionibus , in quibus in ufu erant, aut repertae &illuftratae fue- Crant^nomen fufi;eperunt;uel abinuentore,& modo, quo effi- cicbantur:aregionibus appellataefuntLaconicae,Troexenicae, Epirephy riae , Cictenfes, lonicae , Mantiniacae, Gaditanae , de ijujbusficluuenalis.
Torjttan exfpe^es ut Gaditana canore 5at_ „,
Incipiet pritrire choro , plaujitcj.probatae
(^dterram tremulo defcendant cltine puellae ,
Irritamentum Veneris languentis , ^ acres Diuitis urticae &huiu(cemodi aliae . Abinuentoreautem & modo uocatac fuc- runt aliae Pyirhichiae a Py rrhicho quoda Lacon e, feu , ut alij ma> lunt,aPyrrho Achillisfihoinuentae,in quibusarmati faltabant cum cantu, & fine cantu. ut uidere li cet ex icone ab an tiquis lapidi bus cxcepto, quem hic ponendum curaujmus .
Gymnaftica G
PYPLRHICHIA xSALTATIO
S E C V N D V S 99
A (Pynhichiasaurem noftris tcmporibus acmulantur illa pugnarunr gencra,quasMorc{cas populari uocabuloappellant) Ati.]ue hae uarias nominationcs obtinuerunt, ut Orfitis, &Epichiedios pc- nesCrctcnfes , Carpacaapucl/Emancnfcs&Magnetcs,decjua Xc nophon.6. dcexp.Cyri. Iibro,apochinosfiucmac]:rifinos, quam muliercs faltabant , & ob id Mariypiae uocabantur , <S>. quae llabi- liorcs , Sc uarictate maiore praeditac erant, ut dadiyli, iambici, mo loflica, emmelia, cordax,ficinnis,perfica,phrygia,nicatifinus,thra cius, calabrifinus. Tclcfias a quodam uiro Telelio, qui primus cam armatus {altauit,fic uocata, qua utcntesPtolemaei milites Alcxan- drum Philippi fiatrcm fiiftulerunt,aliae tornatiles fiueuerfbriac quodfi; incircumucrtcntes {aItarenr.Erotianus,qui Androma- cho Neronis,quod fi;ribitGaIenus,archiatro contemporaneus
B exftitir, has faltationes cT/Va? uocatas fcribit, aliae infanae, ut caudi fer,mongas,Thermauftris,necnon anthema, quamfaltantesobi- bant,ita dicentcs, ubi mihi rofae, ubi mihi lilia,ubi mihi apia:aliae ridicuIae,utigdis,ma£lrifmus,apochinos, &fbbas, morphafmus, Glaux, & leo : aliae fcenicae, quales tragica , comica , & fa tyrica : ahaclyricae,qualespyrrhichia,gymnopacdic3,&hyporchaemati ca.quae omnes quomodo fierent,no cft praefcntis tradationis de- clarare : fatis fit intelligerc hanc tertia faltatione tot atq. plurcs ad huc diuerfas fpccies, quibus libellum propnum dicauit Lucianus , habuiffe, ficut etiam diuerfis motibus tam pedum, quam manuum utebatur. cum enim motus omnis ex fententia Ariftotehs ex impul 7. vhyC fu, atq. traftu componatur , faltantes aut impellebant corpus , aut trahebant ■, & hoc furfiim , uel deorfum , uel prorfum , uel retror-
^fum,uel dextrorfum,uelfiniftrorfum: a quibus poftea motibus componebatur fimplex ambuIatio,flexus, procurfus,{altus,diuari- catio, claudicatio,ingeniculatio,eIatio,iadatiopedum, permuta- tio : quibus tota faltatio perficiebatur .
Befnefaltationis^i^de loco. Cap. Vll.
■jV M antiquiin certaminibus,atq.uenationibuSjpedum
exercitationibus ferefernperftuderent,manibusq. mo-
Puendis nullam curam adhi berent, uerifimile fit, ut prius
ifaltatoria parres inferiorcs dumtaxat exercens inuenta
fitjdeinceps^jl-w/Dovoiti/a^quaeordinatas manuum motiones edoce>-
bat,eiadiundafit,utunacumceteris praedidis motionibus ma-
nuuraconnexionemjconfertionemjcompedinationemjdiftentio
•(!■. G jj nem
loc citatis I
ioo L I B E R
nem ,compIexum , alternationem {altatores peragercnt : atque ita D uniuerfa faltatio ex motibus tam manuum,quam pcdum ad reprac fentandas res formatis conflata fit.cjuod autem faltantes praecipue brachiamouercnt,fii;nificauit&Ouidius, ubi dixit:
Siuerefi,cmtayfimolliabrachu,filta , 3c
Brachiafaltantu, uocem mirare canentis. Huiusfinis primarius licet(ut diximus}imitatio forct ,nihilomi' nus alios ctiam fineseam habuifle comperio : nam ad thcatra,& ad ludosuohiptatisgratia, nccnon ob rchgionem quandam ad facrifi
& i'.'^'ai- ciain ufufuifiepraeterPlatonem atquePlutarchum teftatur Gale te amao. nus,c]ui in principio curatiuae artis ueliemcnter contra fui tempo- rishomines inuehitur,quod faltatoriae nimis operam darent,c]ua- fl fbhs uoluptatibus, & ludis dediti bonas artes neghgerent. Quod pariteradquaerendam corporisfortitudinem mihtaremqueperi-E tiameademlaltationemaiores noftri uterentur, tametfifupra ex Platone comprobatum fuerit, tamen addendum eft illud, quod omnisarmata filtatio pyrrhichia uocitata no ob ahudinuenta fuit, nifi quo uirtute ilhus tam pueri , quam uiri & muheres modo ho- ftcs elfugcre, modo inuadere,ahosq. geftusbelhsgerendis necefti rios perdifcerent.undeapud Xenophontem PaphlagonesMimi. faltatriculam a IVlyfo pyrrhicham faltare luflam confpicati, admira tesgraecosinterrogarunt, numquid mulieribus etiamin pugna uterentur. in hoc quidcm faltationis genere cuni Phrynicus fe ex-- cellenter in fabulagefsiffet, illum fibi imperatorem Athenienfes' delcgerunt. Nequeetiamdifficile eftindicarehanceandemfalta-: tion em & bono habitui comparando, & fanitati conferuandae n5 parum conduxiffe: quandoquidem de manuum gefticulatione, F' quam ^^«/lOfoa/W uocantgraeci , fcriptum reperitur & ab Hippo- crate & ab Aretaeo,atquc alijs, pro exercendis & fanis & interdum aegriscorporibusufurpatamefTe. Temporibus uero noflrisfalta-: tiones alias tcmporc, ordine,& certo modo fadas talem utihtatem
dedi t P'"^ft3reJiemonegaret, quemadmodumGalenujfepIuumosfa- libro i.dc nitatireftituifle,aIiosq. in cifoliusfaltationisauxilio conferuaffe cur.chr. confitetur : quifimiliter&: faltatorum exercitationesintercetera
^**" amedicopetitarecenfuit, dumdixit: opyviruiv axuivTOVoiTt.tvna-Ht; ZM auic, ct/^ovTcu fxiyiTcL , )(cf^ <rs^d ivavrcu ^pi<pof/.ivot Ttt;^/5"a, j(ffj OKXao-cufTig i^ctv'i<rcWTcu-, >(ff^ tsfocTV pncr I , }(c^ ^ ict.o^i^is<7tv 'f)n7rA^- <rov To, o-/eA«.ideft, faltatorum uehementes motus, in quibus maxi mefaltant,& uclocifsime uolutati circum circa uertuntur, necnon genuafieftentes furfum exfuigunt,atquc cruraplurimumattra- r Imnt
S n C -V IN iDiW S 10 1:
A'hunr,di'inricantquc. ut4ubitare nemodcbeat^ qaitfOrchefticam jngymnafticamedic>naeiurecollocaucrimus;prac(;ipacf|uo(.i So- cratesin conuiuioXenoph5ti$ feniltaroriam tum ad uilctudinem crhcicndamjConferuandamque, tum ad corporis robur compiran diim exercuifrepalam profitetur,cuiusC]uoc)uegratiaeiuii libi am piamdomumopEaflreferunt. Quiuero hancorchefticam exerce- rent,uariosfuiflercpeno. Cinaedosmaximeomnium (altandiarH ti operam naualfe fignificauit Plautus : apud cjuem Periplcdom c- nusfenexficait. Tumadfaltandummon cinaedus u(c|uam magis '* falt3t,quamcgo.quamquam Nonius Marcellus Lucili; teftimo- " nio, atq.etiam PIauti,uuIt,cinaedosdiftosaueterib. faltatorcsip- {bs,atque pantomimos,"^' tS x.'iveiv to crco/xa. Poetae fimi liter om nes non modo hiftriones motus figuratosedocebant,uerum & ipfi
B quoqucinterdumfaltabat;namThefpias,Pratin3S,CratinusPhrv , „., , nicus poetae onines iccirco laltatores nucupabantur, quia non mo a:lu.}. do propria drammata inter laltantes choros repraefcntabant , uerii etiam extra propria poemata uoientes omnes faltare edocebant. pueriquoque,& malieres omniuni frequentifsimeinfaltationi- bus uerfabantur, poft quos etiam faltationi operam nauabant qui.- kufcumque ualetudinis, & roborisgratia uel a medicis, uel a gym Jiaftis illud agere praeceptum erat . Loca autem in quibus faltatio- nes peragerentur , primo , dum nondum excultaeforent, fuerunt nicij&plateaepublicae-.deindejCurair.aioremdignitatem, atquc "^ '-" ornamentum recepiflfent, ad theatrorum partcs quafdara tranfla- tae fuerunt,quac & ab Arillotele & a Polluce ob id orcheflrae uo- tataefueruntjundectiamchorea nomenfaltationis pereleganse-
Cmanauit. a theatrisad palaeflras, fiuegvmnafiaillas tradudas fuif-
feauftorefl Athenaeus, cui aflentiri uidcturPIutarchus in nono ^••'4-<Ji?- fynipofiacon,ubi mcntionemcuiufdam facit^qui pyrrhicamadeo cgrcgic filtauerat,utpusrosin palaeftra gefticulantes excellerc Uifus efl^et. quo ctiam in loco Menifcum paedotribam faltatioms iu dicemefTecit^utindepIaneconietftari ualeamuspaedotribasgym- nafiorummmiftrosorchefticaenonparuamcognitionembabuiC- {«.Inconuiuijs item faltationem cxercenfblitam fuifle teftatum dariflime rchquitin Sympofio fuo Xenophon , ficun Plutarchus , &PIiniusnec theatra eandem refpuilfe memonae prodiderunt. Concludo itaque faltationem a gymnaftica omni acceptam efle, fi cutifphaerirticam,quaefueruntduaeorchefticaepartes, in quam, & iri palaeftricam unmcrfam ipfam gymnafticam diuifimus: atque iiaecfatisdeipfa.
'.Aj Gymnaftica G iij Dc
ii ii
10* L I B E R
r-. DeLuSfatorU. ., .u: Ca/>, HX. IX
EcLAR ATA iamfatis,quantumaJlianctia£l:ationcm fpeftabat, (altatoria, modo palaeftricam,c]uae cratalte- ;|?ji ragymnafticaepars, utaggrediamur,operacpretiiicft, cui poftmodum&reliquascxercitationesiam ingym- nafi;s, quam extra fadasfubiungemus. Palaeftram multasfubfe exercitationes habuifledemonftratumfuperiusfuit,interquasco- tinuoprimum locumobtmuit lufta a Graeciscommuni nommc 7raAn,quandoquex;xTa/5A>jT/>c« fiue deiedoria: a Laconibusnun cupatn, Haec niiiil aliud fuit, nifi excrcitatio quacdam In loco gy- mnafij peculiari nempe palaeftra , {lue porticu tedta , quae xyftus uocabatur , fieri folita , in c]ua lu<9^atores bini nudi , imdti oleo , & puluereafperfi kk brachijs complicantes,inuicemq. concertan-E tes , alter alterum deijcere humi contendebant , ad quod peragen- dum embolae, parembolae, parathefi:s,& {vftafesneceftario requi rebantur,illudq. praeceterisquacrebatur,ut pedes primocomprc hendcrentur, quodPfcudolus ebiiusapud P.'autum fignificauit, deuinodicens. Captatpedesprimum, Ludator dolofus eft.Sed In pfeu. antequam certamen inirent, mufculos priuscalefaciebant,perfri- «(Su j. ftionibusque, aclenibusmotibus explanabant.quodfialiquando haccagcreintermiffifTent,ijsquaedam partes rumpebantur con- cap. 8. uellcbanturque , ficuti traditGaJe. 4. delocisaft"c(ftis:qui etiam ali bifcriptumreliquit, huncagymnafticis in ludis obferuatum efle ordinem,utnumquam uehementesinirent, nifi priusfaciles,& fimpliceseftentedofti, nequehasaggrcdi fblitos antcquam firica-' dediff rentur , neqne fricari, priufquam ungerentur . Dixi, bini , quonia F pulfufim . etfi plures poftent uno tempore eodem in loco lufta contendere , tamen fcmpcr unusunidumtaxatcomplicabatur, &apudnonnul losnon foluin uiro uir concertabat,fcd puellae quoq. iuuenibus conten Jcbant, quemadmodumapud Lacones,& ficuti de Chijs re fert Athenaeus. Luitam , quam non tcmeregymnafticaeartismi- nimampartem credidit Galenus,non defuerunt inter antiquos, quiomnibus-alijsexcrcitationibus uetuftiorem exftitifte autuma-. rint, nominis illuis qualitate dudti, quippe cum (TraAoz) apud Graecos nil aliud , quam uetuftatem ludicare uideatur: nam & lo- cum exercitationum palacftram nuncupatum, 7ra.Mv primo nomi natum conftat. quamquam etiam non defuerint,ut rcfcrt Plutar- a.Symp. chus,qui non palaeftiae nomcn "^OTTwf^T-aAn^quafi antiquiffima jtob.4. res fitluda , dcdudum effe uoluerint , fed potius quod fblum haec '.'U l' ^ *i exer
i
S E C V N D V S i^f. '
A cxCrcitatlo ■JthAS idcft luti, pulueris, & ceromatis egcrct; atquc ad idmagis impugnandum aliam quoq. rationemaddebant, uidcli- ccthaudquaquam ucrifimilcuidcri,ut luda,c]uaeomnium cxcrci tatipnum artificiofinima,&: aftutifsima exdftit, omnium etiam ue- tuftifsima fuerir, cum mani fcfte appareat, primo in ufiim ca uoca- ri,quac fimplicia fine uila arte,& uia magis quam methodo confi^- ftunt : undeSoficles -TrciXnv^^TTo tS "raMvnv , quod eft dolo & infi- dijsdeijccre, fuiflcderiuatum mahiit. Phihnusautcm"^' TSvra- Aai5"«, ideft a conumftis , fimulq. conncxis quattuor digitis, quia luftatorcshacmanuum partc praecipue operantur, quafiitaipfi appellata fit,perindeac pugillatoriaapugnis.quam fententiam ap€rterefeIlereuidcturIuIiusPoIlux,ubi nomenilludfblamquat tuor digitorum mcnfuram fignificare fcribit,a qua menfura dcdu-
Bci poftmodum cxcrcitationis nomen ualde longinquum efti &. prDinJcmcIiusfenfifleuidentur illi,qui "^570 iQ TraXwou natam & dictam TrdAnv^ credunt, Ciue^^ rS 7ra./<}\.eiv yjtj 7rd.>^iQ-cu^ quorum alterum apud poetasdei]cere,& proijccre & fpargere, quod poftremum ab Homero quoq. ac Hippocrate ufiirpatum te- ftatur Erotianus; alterum apud Platonem in Cratylo a terra uel in tnanibus eleuare , quae omnia a ludatoribus intenduntur, fignift- carcconftat: mfi quoque uclimus, utalij^itadidam^^^TS^^An- (rtai^tiv^i(efiyivi(Q-at TriXcu;, hoc eft appropinquari & uicinos fieri : quandoquidem curforesfemperdiftabant, necumquam appropin c[uabantur,pugiIIatores pariteradefignatoribus numquam com- phcari permittebantur , fed foh ludatores hoc agebant: ut omnia mehus m Syracufanorum nummis rccognofcere pofTumus , in qui biuficlu^atores uarios repraefentari , indicamt nobisLigorius*
m
io4°
L I B E R
VJt
S E C 'V 'N 't> IvIS ioV =
A Totaliacc facultas ingymnafijs tres fines habuIt,tcmporeq. Gale- ni miru in modu eius peritia crcuit , ncmpc quando refei t ipfe pri- modcart.xxiij.luftandi magiftrosuarias,acmuItirorniesmembro- rumdiftorfioncs,circumncxionesq. inuenifTe:primum,ut Athle- tae in illisexerceretur, quoin ludos (acrificia &hithcatraexeu fc$,ui£ioria2dipirci poflent:atq.huiusludatoriaeau(florcs fuilTc Antheu,&CercionercribitPlato;Secunduutad bellahominesex 7 ddcg. crcerentur, quod cj^ercitationisgenuj, primo in ufu pofitum alija Thefeo Atiienienfiii principc;ahj a Phorbante 1 hcfei paedotriba rcferunt. tcrtiu ut homines ; & pueri lu<ftantes optimu corporis ha- bituacquirerent, ficq. fanitatcm curarcnf, in quo ufq. adeo elabo- rabant , & totis uiribus contendcban t , ut non raro fic ludlantibus ofraaliquafrangerentur,6c" luxarentur, quae illis palacftrico quo-
B dam padlo ab alijs diuerfb fc rcmittere cofueuilTe teftatur Galenus. , Hoctamen animaduertenducireduco,Galcnunon modoluftam chinamen. athletica,quarefpub. bencinftitutasodifltfcnbit, improbafTejUC rn&fanitati ftudcteinterdiiparcelaudafre,utpotequarobur qui- deaugetur,at !uxationis,ac fradionts offium, necnon fuftocationi» periculumimmincat fimiliter&ClemensAlexandrinusquitem- porcGaleni Romac floruit,in ii;. Pacdag. lib. ubi exercitationum traftationem habet,Iudasomnes improbat, eam tamen honeftio- re, & magis ujrodignafacit, quae /jt.iT' ti/o^» fxovogSc gratia bonae, ac utilis ualetudinis efficitur. Praeterea,quoniam Plutarchus folii- modo lu£iam & pancratium uolutatorium in palaeftra exerceri fb litum fcribit, duo cofideranda funt. Alteru, q» palaeftra aliquando (ignificat totu gymnafiu,ut flipra declarauimus, aliquando locum
Cjngymnafio, ubi totexercitationesanobisin primolibroenumc- ratae pcragebantur; aliquando locu,in quo fbli lu6tatores,&pa«- cratiaftaeuolutatorij exercebantur, quorum certaminagrauiaa- pudGalcnumhb.iij detuen.ualet.cap.ij. appellantur.quemadmo aum hic innuit Plutarchus,atq. etiainnuereuifuseftOalenusin finc libri deludo paruae pilae. Alteru gjduplcx crat pancratiil, pri mu dc quo agcmus infra, ex lufta & pugilatu copofitii.Secudum^ uc^utatoriiinuncupabatur,fpcciesq. ludtaeerat,naminludacer- tantes CeCe dei/cere ftudebant,re6tiq. manebant ; in pancratio aulc uolutatorio humi profternebahtur,atq. ibi inuicem eoplicati ; feq. mutuo conuoluentcs alter altcrum fibi fupponere nitebantur:que tdmodifm darifsimemoftratdepifti hic nummi cuiufdam Saluftij Audoris qui fub Valentiniani , & Placidiae Auguftae principaiu Africae regnoui occupato ludos Amil€s,atq.aliosob uidoriam «didit.
lO^ -
L I B E R
PANCRAmVM VOLVTArORTVH
1 ?;;.i.
.!>;>,:■..
.liLu.;
S E C -V N-''I>i V S 107
A Dehacexercitatione uerifimife mihi fic,'Ariftoteleinuerba feciflc^
ubi nuHum creftiim)& ftafitem continenter,& tuto incedere pof- ^'^ <''■.'.»' fedemonftrat,qiii,iperintdc{emoucrct, utpalaeftritae,qui perpul „rcfl'Q.,i'i uerem in genua fubiidentes procurrunt . De hoc item alicui proba bile uideretur, lociitiim elTe Martialcm, ubi dixir .
Non amo qiii mnctt ^fed qmfuccumbere nouit Et didicit melim thV (tvtmXivoTrdihiW . nifi potius exponendum eilet tfVazA/fOTrttAMi', reflexionem, c|ua palaeftritarcdufto pectorcaduerfariumretrahebat,acidumi!lius deuitabat. De codem itcm loquebatur Antyllus apudOribafium , < collcft, dumdupliccmludametfecit,alteram ereftam,altcramfuperpa- "?' ^^' iiimento ; pro lufta fuper pauimcnto nil aliud intelligcns, nid Pan cratium uolutatorium,quodtamen ualde diuerfumeratabaltcra
B uoIutationeiabHippocrateaA/vJ^wViocnominefignificata quaho mi nes in palaeftra humi proftrati uel (bli, uel cum alijs circumuol- ^ ^^ ^^,^^ uebantur, &de qua Coelius Aurehanus uerba fecit,ubi uolutatio nemin palaeftra prodiminuenda carne laudauif.fi quidemin ea ncccertabant,ncque complicabantur,fed folum celeriter fiipra pauimentum nitidum autpuluere confperfum fefe rotabant . un- t.a cu.u». de Galenus cam inter celeres motus non fine rationc pofuit .
BePugilatu,(^Pti»cratio^(^CeJliltti. -.yCaf. IX.
Vgilatok.iam «TJri/^itt/xxV a Graecis uocatam ante Troianorumtemporainufufui(le,teftatifuntPlinius, & ante Plinium Homerus , quem ctiam Plutarchus m, Pfob.j. x.Symp.obfcruauit, continuo pugilatum luttac&our- C fui iccirco praeponere , quoniam hoc exercitationis gcnus prius il
lisorigine acccpit, ficuti quoq. Lucr. hocuerfuinnuereuidetur. ' rT
: '^■■mxa.ntiquama.nitiytinguesydentesq.fuerunt. Lib.j. «
Quiducroeflethaec exCTcitatio,quomodoq.perageretur, pauci (quodego{ciam)diligenterexplicarunt,&minuscetcrishancrem intellexerunt illi, qui pugnam cefluum , & pugilatu idem pcnitus «xftitilfe uoluerunt.ex au(.%rum tamcn fcriptis conicftura confc- <|ui poffumus,inhacexcrcitationehominesnudosconcertarecon ' i
iueuilTe, pugnisq. flriitis uel nudis , uel aenea , uel lapidea fphaera plenis, undc T(ticupoij.a.y^eiv, ucl loris larainaue circumfepti fcfe in- uicempercutere modocaput, moJo dorfum, modo brachia pe- tentes,nequcumquamlefemutuocomplicances;in qua pugnafu- perabatqui ucladuerfariumpugnorumidtibiisin tcrram profter- .j
.nebatjUel grauius & damnofius feriebat.Tynhenos ad tibiam-^o».
X
:"T
loS .: L I B E R
rtveiv roirt05,£uifre,elifententiaEratofthenis refeit Aihenacus^.D '■'[■ ■' ■' Dipnofbphi.HoccertamenPIutarchusquidemexerccndocorpori »«ymp. infcruijfle^tcftatum rehtjuit.egoueroitafentio, pugilatuiTiintcr: exercitationesaGalenoin z.detu.ualetu.adnumeran ,fed prola- nitate tuenda , proc). bono,corporis habitu comparando parura iii ufuingymnafijs fuiflc. ad quod crcdendum duabus potiflimum rationibusadducor, quarum primaefl, quodGalenusbij, ucl ter fblummodo pugilatum nom)nauit;& Antyllus, cjuihancremdi- ligentinimctractauit,nulium paeneucrbumdehacexercitatione habuitjiicuti necullusahiis iidedignusn)edicuse>:cepto Aretaco, cjui iniiertiginofispugilatumcommendarcuidetur:nifi(quodcgo fulpicor) Iit Graccus contcxtusdeprauatus. Quod fi pugilatus me- dicaegymnafticaeexercitationis genus exftitiflet,aequum certe erat, nonadco ab omnibus filentio practeriri. Altera ratioeft,E quod,{i naturam pugilatus exade fpeiftemus, cum percufiiones, & euitationes bcllum gerentibus neceffarias aemulctur, ut dicebat Plutarchus , edoceaique, quin militarcm peritiam magnopere ad • iuuet , infitiari non poflumus; at cum folum brachia , atq. pugnos e-xcrceat, interdumq. potiusplagisacgrauibuspercufsionibuscor pus offendat,quomodo ualetudinis conferuationi , boniq. habitus acquifitioniconferrepoflit,non uideo;uttutodicendumfit,pugi- latumingymnaftica'medica exiguum ufumhabuifTe, in militarf uero multum , inathletica plurimum : cuius principe$& audores fuifl^e Amycum,atque Epeum, prodidcruntPIato 6c Galenus,nec ■
non in qua adco GlacusCaryftius cxcclluit,ut quinda & uigefima *
Olympiade coronatuspydaeideftpugilatoris nomine perexcel- lentiammeruerituocari. Pugilaioresiftospinguedini comparan- F In Eun. dae opcram dediflV,Iegitur apud Terentium, quod agebant,ut gra adl i.fce.j. uiuspercutereualerent,&plagasipfisillatasminus fentirent: eft
enim cxperientia 2c ratione comprobatum .obefbs minus excarni- ^
businiiiriasfcntire.CurauteraTefpriojllePlautinus,abEpidic6
intcrrogatus,quomodo herilis filiusualeret, rcfpondeat, pugili-
ce atq. athlctice , non cft admodum difficile conie(iiura confequi.
» dealim. quod ctiam Galcnus fcriptum reliquit, Lui^atores potifsimuna
■** athletasueroscflcuocatos,fedpaulloanteipfiustemporaetiameo
demnomineappellatosfuiflc pugiles,& pancratiaftes.quaderc
fieri potcft ut Plauti aetare pugiles ab athletis diucrfi eflent , utriq.
Plau inE- tamcnrobori, &corpoiiscrafsitieiftuderent,&iccircoferuus illc
pidico. merito pugilatum , & athleticam feparauerit, herumque fuum
robuftum, &pinguiucntieefle fignificant. Exlu6ta& pugilatu
tertium
ti
>i
SECVNDVS lop
Arcrtium quoddam cxcitationij genuscomponebatur,quod pan- cratiumcommunitergymnafliciomnesappcllabant, in hoc(utte ftatur Ariftotcles prmio Rlietoricorum)c[ui excrcebantur aduer- Cap.j. farios & pugnis ferirc,& coprimerc, & continerc,& deijcerc ftude bantmam pugilcs foL s pugnis contcndebant,nec umquam compli cabanturjlui^atores complicabantur&comprimebant, utdeijcc- rent, fed pugnisminimepercutiebant; pancratiaftaetum utroque utebantur, & tum ctiam quacumque alia ratione, ut dentibu5,ge- nibus,calcibus,talitris,deniquetotocorpore(utdixitPaufanias) ' ''"^ '*" aducrfarium uincerc contendcbant , atque in eo a pugilibus^difte- rcbant. quod illi pugnis ftridlis , hi digitis fblummodo inflQxis cer i.dc mota tabant.atque hoc (ignificare uoluit Galenus ubi fcripfit : h cTe iKo,' niaicul. Tog Tcov S ttKTvXeov x«fc,a<pfl«,TO <r^>i/u!,et T)ig ^etpog yivotTO uiiAiTct
B ToTc ov 7ra.yx.pa.Ticf> ■■SffOTtTax.ocnv auuTnv ofjioiov , lioc eft , fin autem unufquifq.digitusfle(ftatur,manusfiguraijsmaxime fimilis eua- det, qui ipfam m pancratio protenderint . talis etenim manuum fi- gura prchenfandis aduerfarijs, cui maxime ftudebat pancratiaftae, utnomenquoque fignificare uidetur,ualde accommodata erat; hisdecauffis exercitatio haec •;Ta^^a>/oi' uocata eft quandoque, (icuti PlatoEuthydemum Trau^avofdixit^necnon ambobusdiffi cilius ceitamen habebatur, obquod Galenusin 6. Epid.ubireni- bus aifedis exercitationem commendat Hippocrates,fub tali exer- dtatione non debere pancratium ob magnitudinem laboris intel- ligicredit. quaitemrationepermolumopinor Platonem,dum 8. de legibusfua illa parum ab aliquibus approbata feminas exercen-
^dirationeduiftusmulieres folummodopoftnubilem aetatempan ^cratioexerccri confulit. de Pancratij fpeciequapiamloquebatur mea fententia Galenus, quando in commentarijsfuper libellum dcfalubridiactadixit,gvmnaftas ferequosimpinguareuolebant conftituilfe, inter exercendum ■^o<rct'^c<Q-a/ , ^a) a-ci)ixa.TOfj.a^eiv.y (erant enim c[uaedam exercitationum genera) ut fcilicetiungeren tur, & toto corpore certarenr , fed nudi , ac fine complexu . Hanc cxercitationem ex his fuiffe, q uae in gymnafijs peragebantur, per- fpicue fignificauit Propertius , ubi palaeftrarum Lacedaemonio- rumexcrcitationesdecantansdixit;
Etpatitur duro uulnera.pa.ncra.tio . Neq. tamen ob id colligere decet , Pancratium apud medicos mul tum in fanitatis ufum uenifte, quoniam, fi pugilatus & luda rarius' ab ijs corpori exercendo probabantur, tanto minus Pancratium ex' pugilatu^&Iuita conftansfanitatijmultum ex ufu cfle potuiffecre-i . .:.•;! ' denduin
iio L I B E R
dendum eft . cjuod C\ Galenus aliquando fcripflt fe plurimos Pan- D 1 S tu.na. cratiofanitati reftituiife^autinipfaconferuaffe, illud effecitm ijs, ''■ '■ quiexercitationibusluiir.rcemodi folisdediti eranr, arq. tuncma- gnaprudentia,& dexteritite adliibitis : ut nequaquam inferen- dum fit, Pancratium in gymnaftica medicinae locum aliqueprae- cipuumhabuifle; quamuisfccusplurimum eiusaudloritasinathle tica ualuerit, atqucetiamin bellica; quandoquidem in ludis, & certaminibusufqueadeoPancratiaftarumfpedtaculumobledabat atquereputabarur, utetiamnobilesilludexercerenon recularct, quahs fuit Plirynon Atbenienfium dux Pancratiaftes clarifsimus, quemPittacus Mitylencus fingulari contendens ccrtamine rcflc fub clypeo latente muoluit, atq. hoc modo fiiperauit : quahs item fuit Autolicus,cui ob gloriam Pancrati; in Pritaneo loco Athenis dignifsimoftatua ereda fuit. Simile profefto pugilatui uel potius E eius quacdam fpecieserat certamen illud,quod ceftibus perngcba- tur. ijautemerant larhinae aeneaemanibusal]igatae,quibus au- temalligabantur,erant loraquaedam pundlis interfl.inda,quac manibus & brachijs circumcirca alligabantur,ut non modo ponde re aliquo, & crafiitie, uerum etiam foliditate ccllibus certantes fe- jpfos ferirent. undepatet,hos aliqua ex parte diuerfos fuiffe a pugi libusproprieuocatiSjnempequifDlis manibus in pugnos coniun- ftisinter fe dimicabant: quamuis etiam ita certantes nonnum- quampugilcsuocarifcio, utapud M. Tullium i. lufculanarum quaeflionum lib. Ceftiphoros in gymnafijs quoqueexerceri fo- litos teflatum fecit Propertius , qui libro j. in palacftris Spartano- rum puellas etiam cum ceflibus exerceri confueuifle , in hunc mo^ dumfcribit. P
2Vu»c Itgat adcejlumgaudentia hrachia lorls , Qiiod uero huiufcemodi certamen potius athletae, quam fanitatis ftudiofiexercerent, cxi;s,quaefupradcpugilatu{cripfimusjfacile cognofci poteft: quandoquidem tanto deterius percufliones cefli- busimpadaecorpora hominum,quam pugnisafficiunt, quanto pugniexpanfismanibus. quarenoneftcredibilefanitatisftiidiofbs noc exercitationis genus adamaffe, & qui fe uerberibus , plagis ,& idibus,pugnisq. exponeret,fanitatiadmodum confuluifTeificut exaduerfo athlctasnon parum eodeleftatos^hincconijcerepoffu- mus , tum quia maxima populum huiufcemodi pugnadeleftatio- ne afficiebat, tum quia gloriam , & pracmia ex ea populi uolupta- tein amphitheatris, & facrificijs comparabant . Ceftibus enim cla- rum fuifTe Amycum Bebryciorum regem , Neptuni fihum a Pol-
luce
SECVNDVS tii
Aluccocclfum^fcripfitValerius Flaccus 4. Argon. '
Spartater.ip»eapugilem ciim Gymnade pinguem Stratiim Behrycijs K^mycumfii[l>exit arenis . fimilirer Virgilius Entellum, ac Darctcm , & Ouidius Brothcam, ' • Aneid. ac Ammonem cefljbus ualuifle fcripferunt.itaciuc inter pugila- '' ™** tum , Pancratium , & ceftus, unum Pancratium in mediona gym- nafticafrequentius, ceterosduosrariusufurpatos efle lam liquet. Pugilumautem ,qui ceftibus certabant,necnon ceftuum ipfb- rum uarias pi<5turas hic danius , ut ipfas uel ex fcpulcrorum , uel ex gemmarum antiquarum fcuIpturiscaptasnobisdeditPyrrhusLi- gorius , m ucterum monumcntis rcnouandis peritiiiimus.
v^.
L I E' E R
I
S E. CtV: H V( Y S
fU
CyRinaJUca
B
1 i B E R
S E C V N D V S nf
X^'" "J VtGtH-r». Cap. X.
Ntercctcrn,quaeobuit3econ(eruationem3nimalibusa natura iributa fuerunt, currendi poteftatcm praecipua c{rc,omnes,quieoriimftatumconriderare uoknt , ilnc laboreinteliigeni,fiquidcmcctera <fiaeque,quibus (e ip{a tucntur,uel non ftatim connafcuntur, uel non pcrfcfte corpo- radefendereualent,tjuinabin(idiantibus aliqua ex partelaedin- tur;atcur{uscunfti$fereabortusprincipiodonatur,atqueitacor pora ab infidiatorum,& omnium otFendereualetium iniurijs tuc tur,utnullamlaefioncm ea fuftinere patiatur. c|uomjgishomini ualdeconquerendum cftet, cum multo lempore ad currendum incptusdegat;ni{i &ipfe,cui cruraambulationis,&curfusgratia Janaturain eam figuram fabricata Ariftoteles&Galen.prodide- -^[ ^°p runt,hanciaduiam cuftodia parentum , fub qua tunc uiuit , facile li.ij.ii ufu emcndaret,cjuietiamnaturaedonisnonmodoad uitam conlerua pitcium. dam,uerumctiam adeamiucundefimul,atque(ane traducendam uel folu$,ueI omnium animalium maxime uti nouit, ficuti in cui-- fu uiderepofTumutjqui cum uitaedumtaxatconferuandae caufTa homini tnbutus forer,eotamenadgloriam,ad uoluptarem,adfa- nitatemconfequendamutinon aegre tuIit.Qui$nefcit,maiores noftros inter alias exercitattones ad fpe<fiacula, ad militares excici- tationes, adfanoshabitusacquirendos inftitutas curfum cjuoque habuifle^-cuilocumpecuharemin gymnafijs affignatum nullim> uiderelicet,quodhaecexejcitatio in uijs ipforum communibus, dum ab alijs non occuparentur,fieri pofter^atque etiam quandoq. C in loco,ubi altus puluisftratus erat,fi credimus Luciano, ageretur. [ndialogo nequeenimperidromidasad curfam,etfinomcn innuat, fed ad «legynwa- deambulationisufuminftitutas fcinius ex fupcrioribus.Athletae, «juiludorum&ccitaminumgymnicorumcclebritatesrcpraefen- tabanr,ufque adco currcndi oim interdum aeftimabant,ut ( quod refertPIinius)lieneinfibiipfisinurendumcurarent,quominusiI- li.u.c.jy. lecurrendi ccleritatcm,ficutifbldt,impedirct. Huiufcecurfusccr- tamcn,ficut&ludlie primosEIeosfineulIoueterismemoriaccxd ^oinftituifte,au(5torcftPaufanias: apudqucmfimilirer lcgitur, Endymionem filijs de impverio talc certamcn in Olympia piO' pofu;ffe;necnoncunendi morcm Ncmiacis,& Iftlimicis inter- miflum ab Hadriano reftitutum cfTc . Ex qun loco fcirc polTumas 5.&<^ E'i'a &fcruos,&ingenuosantiquicus in cmfas certamimbu.'; conten^ diflc:eo magis (^uod tradit LampndiuSj Alexandrum Seueru num-
H i\ <^uani
tt6 L I B E R
quam curfbrem nifi feruum uoluifle,quoddiccrct, ingentium no 0 '■«^f''?; niH in racrocertaminecurreredcbere.Exalteraparte Platoadbel Jicas C3(crc)tationes ita curfum commenJauit,utnon modo uiros, &iuucnes,uerum etiam uirgines , pueros,&mulieres, omnesquc t.im nudos,c]uam armatosad currendumexerceriuolueritnori in fto.diorolum,rcd& indolicho,mdiaulo, &in ephippio.Platonis fententiamfecutusVegetiusin commenranodemilitari exercita- tionefcnptumreliquit^ad curfum praecipueniuenes, qui militari cifciplinaeincumbunt^affueraciendos efTe,ut maiore impetuin hoftemcurrant:utlocaopportunaccleritcr,cumuruuenerit,occu pcnr,ue]aduedarij$idemfacereuolentibus praeoccupct,utad ex- plorandualacriterpergant,alacriusrcdeant,utfugientium facilius tcrgacomprehendant.Refcrt SalluftiusdeMagni Pompeij exerci tationeeum cumagilibus,filtu-,cu uelocibus, curflj-, cum ualidis,H; uedecertalfe.nequealitcr Sertorioaequandiiumquom fuifle, ni- fi{e,& fuoi milites huiufccmodi frequcntibuj exercitijsad bella praeparaffct.Ex quibuscolligitur, curfumhuncin gvmnafiica bel licamaximi mometi fuifrc,&qucmadmodum athlcticu quattuor praecipuashiibuirtefpecies,ftadium de quo D.Paullus loqueba- tur,quandodixit,currente$ in ftadioob corruptibilem coionani; certarc; dolicum, diaulum, & armatum , in quorum poflrcmo bis i^j j Callicratem uiciilefcribitPau{anias,unde <raS^io^p6fxoi^^oXt^o-^ S' p6 ixoi^S iauij>^S pofxot , OTrXiroSpOfxi didi funt, horum exercitato- rcs . Qui praetcrca Galenum medicum in 2. & in 6At tuen.ual.li- bro non ofcitanter uidit intelligere facile porcft , curfum inter ex- ercitationes lanitati ac bono corporum habitui conferentesnon, hbiEpo. exiguampartem habuifle:quandoctiam Senecainter exercitatio- Fi •».xT. ncscorporis,qu3rum rationcm habendam cenfuit, primum lo- cum curluidcdit.Huiustrestantumfpccieseflt.cifle Antyliumre-. pcrio,aIteram in anteriora currendi , alteram in poflenora ,altera
i.'<f rii ua.
n orbcm.quamuisitem apudGalcnum &dolichum,& diaulum caji.ie. repcriri fciam, quorumaltcrum rcfcit ipfe Graecis continuatum diu curfum i!gniticarc,qut m tanfen maior pars audorum duplicil fladijfpatium cxftitiflecenfcr,alttrun) uerodcfiniunt fcre omnes fuillecurfum,quoftadiumfemelcurrcbant, &rccurrebant. Itaq. fladiun' cratcurfusuniustatumftadij, dolichus duplex uno curfu fladiuni,diaulusduplc>:,&ipfefladii!m,fed reflexo curfu.utfieri pofle ciedam pciyflilil intcrioris aii bi um , quem diaulum,ob duorum itadiorum mcnfuram uocatu m tradit Vitruuius huiufce- modi curfui inferuifle . Quapropter falfum iJlud tffc deprchendi-.
SECVND.VS 1.7
A tur,quod apudSuidamlegitur, ftadiodroniof longioremtraftufH metiricurfudolichodromis,cumlaiiusconti-arium manirefto m- telligatur ex Parmcnionis epigrammate.
i.hcU,IXYi^t\THCJ¥<raJice)S'6Xf^QV,
n oM' ctioLKVKXfiTcu ^oXt^a S^po/u.oq ov To^ica Ji 0'^vg i?\gLvv6uivog TrvivfxetTOQ ^ t6voc. Idem cx proucrbio^« (^mtw av ^aSia (S^oAi^ov a Polluce hb.iij.ci- tato magisadhuc confirmatur,quo fignificatur,in re minori n5 cf. fe quacreda maiorem. Ad haec habuit curfus multas fpecies a loco- rum uarietate defumptas,quoniam fi quando extra gymnafia cur- fitabat,proutnecefiitas,comodita$uepoftulabat,autperplanalo_ ca,autper a{pera,aut per aequalia,aut per inaequalia , aut per pra- ta,autper montescurfumagebant.Nequehicmirari debet qui{- B quam^^uod ualetudiniftudentesextragymnafiaquoq, currerenf, propterea quod loca fimilia cum haud quaqua omnes formas exer citationibu*quibu{ui$aptashaberepoficnt,cogebantur interda Homines,proutualetudinisratioexigebat,extragymnafia(pdire, ubi perinde ac in illis modo induti , modo n udi curiebant,de qui- bu$omnibusexftatAriftoteli$fentenria, quodcurretesnudiuefti- i partic. tiscoloratioresredduntur,utomnesquiloca Jibera & afpiratiora P'^°'^?°.^ incoluntjmehuscoloraniurjquamqmimpedita&filentiatenent,
DeSalfu. Caf. XL
V R. s V I (altus,aA^tt a Graecis gymnafticis uocatus,no
parum aflimilatur,nempe qui,ficut curfus eft continua-
tiisfaltus , itaipfefit intercifuscurfusihuncafaltatione,
dequafuperiusfermonemhabuimus,logedifferie,nul-
Iusambigit,cum opusalteriusip;).f<c9-au , alterius aMe:S-«u, &a
Platone,&aGaleno,&areliquisprobatisaudoribusdicatur.Hu-
iusexercitadones nullum feread bellicaexercitationem eftatu di-
gnum,auinon filtem neceriarium;,aut non admodum crebrura
ufiimcxftjtifi!e,indeconijcerem,quodPlatointer ahasnuUa pror- ]j[j , jg'„
fusde illo mentionem fecerit fcd unius Vegetij in hac re non con- miii.c.?.'
temnendi audoris teftimonium me fecus fentire cogit, ubi lcnbit
juuenes,quimilitiaeoperanauant, adfaltupraecjpue excrccndos
efie,quo uel fofiae tranfilumtur, uel impediens afiqua altitudo fu
peratur,ut,cu eiufmodi difficultatcs euenerint,poffint fine labore
tranfire.Inathleticauerpfacultateialtulociihabuifie^praeterPin-
H u; dancos
C
i
iiS L I B E R
daricos intcrpretes ,qui inter ludoj in pentathlo contentos,(altum D primum hoc uerficulo fecerunt .
ideft,
SaltiiSy ttm difcnititm lucfa-,(^ iacula, curfm,
teftat abunde An{loteles,q in libro de comuni aiaiiugrcflu fcriptCi
relic]uit,penraih]osatbletas halteribusutraquemanucompreheo
fis maiorcm,& concitatiorem faltum edere,quam non comprchen
{is quod itcmpoftipluml heophraftusin hbro <zz^^xo7r&)i/ plane
confirmauit.Porrogvmnafticam medicinaefaltunecipfam caruif
fe,ratiscomr.robauitGnIenus,dum eum intcr cctcras palacftrarii
exercitationesfacpiusrecenfuitifcd Antyllus penesOnbafium dili
gctiusomnibus & faltum exercitationem faniiaii idoneam efle, &
quid flt,demonftrauit,ubihancfententi3m habuit: quod exflhre, j5
& faltare inter fedifterunt,quoniam Tr^cTai^^fiue exfilire eft motus
^ quidam curfui fimilis, quado fcilicet eodem in loco corpus manet
poplitesinfle(5tendo,& circumuchendo,faItusfiue aA/waeftmo-
tus fermecontinuusin fublime^uel tamquam medium, ueltam-
qu.immetamnullisccrtislegibus, neq.imitationibus terminatus^
ob quod a faltatjone differre apparet, nempe quam legibus,nume-
',.,, ris&imitationibusutioftendimus. has;faltusfpecies Senecam in-
Iib.t. telkxifle exiftimo,dum pro exercendo corporefalium commeda.-;
^* ■ '^ batjUelqui corpusin altumleuat.uelquiin longum mittit,uelqui
faliaris^autfuloniusdiccbatur.Exfilitioneolim utebaturLacenae
muheres3dnatesfaItando,quaeretroflexiscruribus ita faltabant,
iitcalcibusnntesattingerent,quandoq. cruribusalternatiminfle-
xis,quandoq. ucroutiisqueuno&eodem tempore. Hasmulieres p
poftmodumaereisftatuisrepraefentafle Callimacum ftatuarium,
lib. J4. ob nimiam dihgentiam Cacirotecnum nucupatum,auftor eft Pli-
«ap. g. rius. quemautcm propriefaltum AntyIliaudf:oritateuocamus,in
gymnafijs duplici modo ufurpatumintieniojaltero, quandofaha
tes uacuis manibus fcipfbs in fubhmeagebant: de quo uei ba facies
AnftoteIesfciipiit,arduum & difficile eflc.filtu continentem age-
1 reff' ^^ motum,argumentumafterensequorumilIorum,quospompae
gratiafefToresfuftinere,nccprogredifincrcfolent,& quiita fefe
moucntes cito lafTan tur,& fatigationem fentiunt ; altero , quando
manibus pondufcula capiebant,utillis firmati uehementius falta-
inlibro rent,quacpondufcuIatamctliab AriftotcIe^&Theophr.ifto aAT«
«^ xo- /30? nuncupan fciam,tamen a.AT)ipct4 aliud exercitationis genus ex
Wftiv, ftitiflejinfeiius dcmoniliabo . Intenm lapfum Cornarij adnotare
placet.
.'). I II
S E C V N t) V S 115)
A placet,qui in commentarijs in (ccundum Galeni de compofit.me- dicament.fec.loc.Iibrum,huiufce rei ignarus , damnadum putauit Budaeum,quidixerit,certantes(altuhaItcribu$ufo$e(Te;namutil- 1) fortafTedonem,quacaitdehalterum,& halclcrum diucrfitate; nihilominus Ariftotelesv.problem.viij.& Theopliraftu$ libro dc laflit.aiunt,(quodip(ene^at)Quinquertione$,& alio$meliu$fal- tare,fi lapide,ucl halteres manu geftent, quam fi brachio inani ia- ftentur.Vndefortafle&apudGalenum i.detuen.ualetu.&apud Artemidorumlcgendum non aATZ«pS(:,& aAxrnpia , fed a At»- ^«c,&£tAT«/:/a:quando fcilicetapudnullum alium auftorem hac uocem aAxTMOc? ufurpatam inuenire mihi conrigit. Quomodo uerofaltatioiftatamahathIcti$, quam ab alijs pcrageretur, haec equidem conijcio , uidelicet quod interdum per plana loca conti-
'Bnuati$faltibusialtabant,atquetuncliniitcm,undeprincipiumfal- tandi capiebant, /SaTMpaappellatumi&menfuram^j^tvoi^adiftum habebant,quemadniodum quoque & tcrminum,quem attingere^ magnam,praeterire,maximam laudcni fuifTe uerifimile eft,Tai<7- xaaaWa uocatum,undc fadum cft adagium in eos,qui meiam tra filiunt, TrmSaiv imip to. laKaufAva^ aliquando ex humili loco in al tum faltabant^aliquando ex alto in humilcm, inter quos niaiorem laborem afferebatquiexhumiliin altum efficiebatur, cum finipli- citer adfcendere,quam defcendere continuo laboriofius praedica- uerint Ariftotelcs,& Theophraftus . Neque fblum manibu$ pon- dufcuIafaltantes,utmeliusexercereniur,habuifleinuenio, immo uero&grauiora ponderainterdumfupracaput,nonnunqu3mfu- prahumeros,aLquandoinpedibusgcfiabant: quemadmodum ui-
C dere eft ex hac uetuftae tabulae pi<^tura , in qua faltantes appofitif^ fimereprae{cntantur:quamqueutaniiquam,& ueram aLigorio accepimus.
H Jii;
IIO
L I B E R
An ea podera dutaxat ad maiotcexercitatione facicda inferuirent, ita cxiflimo,ijs,9 gf a ualciudinij exercebant Jiucfine liabuifTe. At alijs ad j^loriaquidainp.nc potiustedebar^cid^.rgmaioribuspodcnbusonera- ii ]ogius,&: altiiis faltarct,ij maioribus pmijs^atcj. honoribus dccorare-
S E € V N D V S Jil
A tur.Erat quoquc q fupra utrcs olco unftos & uino plenos pedibusfal- 5- panfc. tarct;interquosuidorcsijcefebanr,qitafc(edexteregerebant,utprae Lj.dclafl*. lubricitatehumi n5caderet.atq. hi^ uiftoriacpmio utrecuuinofere bat:q ucro terra natibus pcuticbat, no fine magna uoluptate(peftato- ribus rifum mouebat.Id aute 3nti<5,tus obferuatu in ludis Baccho dica- tis,quosaVx&)A/auocabat,^dit,in qbus utrescaprinispcllibus coflati {altibus calcabantin capraru coteptu,q adeo uitibusinfeflaecredutur. DehocAriftophancs in Plato; ciaxiwA/a ^iVToujQtfTtrfogTtiv alQoictv.i. h ic fub dio fupra utrc falta, & Eubulusapud Ariftophanis interprete ; a^ 'jfffioa-ynSTO daKC]/ eic fjLicrov i(gLTai,6tVTig e<j-aM«c8"« ,^;C5f)-;^a^fcT« S^ToVc ^(aTappfKcr/v.i.Quare utre in medio collocates fupra ipfum fal- tatQ,&cosqui Iiumi ccciderint,cachinno profequimini. Dehisctiam Virgilius.z.Georgicorum. t^tejite mter pocnla Ueti.
B OMo/lihiis inpratis itn£fos /altereper tttres
Scd illud no ignoradia.qd^fcriptueftapudluI.PoIl. ao-^t.oAiV^ei;', tl de his,^ de uno fublcuato pede,aItero fblo {altatib',diftu ee apd ueteres. DeDifco^haltenbtis. Cap. XII.
slfci iaGCi intcr excicitationes gymnafioru haudquaq.infi- miilocuhabuiffe, nomodoGale. clariffimisuerbisaflirma- |uit,Propert.pdixit,ueru et Vjtruuius clegatifTima quadahi- Libroj. iftoriaapteinfinuareuifuseft, apudquelegit^qd^cu Apatu- lib.r.c.j.] riusAlabadeu$TraIlibusfcenaexceIIetiffimefinxifret,adfpe<ftusq.eiui ,ppterafperitateebladirctoiumuifus,&:iaidopus^barefuifTentpara- ti,tll Licinius Mathematicus^dijt, &:aii Alabadeosfatisacutosad oes rcsciuilcshaberi, fed^ptcrn6mag,niiuitiuindeccntiae infipieteseos efleiudicatos^q^tingymnafioeoru^qfuntftatueoes^funtcaufrasage- Ctes,inforoautedifcostenctes,autcurretes, feupilaludetestnotauir.n. mathematicus quod,ficuti ftatuae cauftas agetcs fori funt^priae,ita df fcu tenetesgymnafiji&obidindeceteinterlocorii^prietatcs ftatufl- gnorupublicaeciuitati uitmcxiftimationisadiecifredixit.Eratitaque antiqsillisdifcusgymnafi; excicitatio,quaanbeIIicaeperitiaeftudio(i interccteras cxerceret,noadmodu mihi coftat^nifiPlatointcriacula- tioncsilIasuarias,quasmagno^efuturis optimismilitibuscomendat, difci quoq. iaculationefubintelligi uolucrit, quemadmodij Homerus
2uoq. 2.IIia.flgnificauit,ubi finxit Achillc Agamenoni iratu Myrmi- onasfuosa pugnadoremouiire,atq.iIIosipfbsnerorqefceret in ma- rislittorcfefedifcis,atq. i3culis,taquamilitibusaptis,exercuifte:quafi fi no Iaededi$hoftibus,faIte uariaeagilitati ipforu coparadae hmoi ex crcitatioaccomodataeet.AthIetasueroineofeexcrcuiffc,necnoipii blicis certaminib' cotedifTe^manifeftu facere pot coisauifiorufiiia, qui inter athletarum certamina difcum omnes uno oreadiiumerant,5e praeter ho5 pi^urajquam hic damus.
tt»
L I B E R
AESKOBOAOI
ficm etiam Galenus, Aetiiis, Paullus, & Auicena jnter excrcitationcj (anitati &bono corporishabituiconrerentes difcumrecenfent.Sed, prjufquamlongiusprogrediar, rationiconfentaneum puto admone- re, Difcum penes fcriptores uaria fignificaflc, nam teftarur Suidas , di-
fcum
S E C V iSj U V.6 n^^t
' A fcum fuifTc inftrumcntum quoddam rotudum , quod aliquandoadco graucerat,ut uix ab uno lioic eleuarijpoffet:ueluti a D.Hierony- modefeipfbrcriptum eft. Dehocequidcm locutum opinor Soloncm apud Lucianum ubi intcriogans Anacharfim , nunquid in gymnafio globumquendam iaccntemaeneum,atqueteretem ,in paruifcutifi- guram formatum,ncq. lorum,ncq. baltlicum habcntcm uidiffct , qui grauis,&comprehenfudificilis crat,cum manufurfum extortumia aeremaliquosiaculariconfueuiffe,fubiungit: Aliquando etiam inue- nio,inflrumentumillud figuramfbliscorpori fimilem habuiffe,qLiod ab Alexandroin ij. problcm. (fiueis Aphrodifienfis, fiueTralliaiius, quod magis fufpicor , exftitcrit^folislcorpustf/Wocuocetur. Vocatus fimilitcr fuitdifcus quadra rotunda,qua epulaein menfas fcreban- tur. Vnde S'ia-x.oJ>6^i appellati funt, qui qnadris fcrendis deflinatur. B Sic legimus caput D.Ioannis Baptiflae faltatrici in difco oblatum eflTe. Poftremo difcum inflrumenti,de quo nos loquimur, genus defignaffe reperitur.Quale porro inftrumentum is effet,ita ^irum inuenio. In- terpres Homeri Euftachius cxponens uci ba illa ij. Iliados.
SiTx.otcT-iv TipTTOVTC^ idcft, ludebint dtjcisi inquit: S'ia-}Lo;l^lSa.pv;^lBo^ , oi' tpci-^tiv oiyuuvac,(^ofA,ivoii tov yctpai~ S,]p6uv,a6?[gv tsfrj'x-yopiwTt. Vnde fecundum huius fententia patere poteft,difcum fuifle lapidem graucm ,qiiem exercentesfcproijae- Dant,&, cumfcrreuserat,ma(Iam uocabant . Huic atteftari uifus eft Martialis hisuerfibus.
Splendida cum uoiitAnt Spartanipondera difciy
E[leproculpueri yftt femeltlle nocens. Alij,quibusegoairentior,credidcrutdifcumfuiffe lamina quada triu ^uelquatuordigitorucraflitudine,logiorepaul!opluspede,alias lapi' dea,al!3sferrea, (aenea quoque exfcpulcroMarci Mannij Philopa- tris Athletae in uia Salaria f>ofito fe uidilfe, teftatus eft nobis peritifli- mus Ligorius)cuiufinodimaioieparte,ne,duexalto rueret frageren- tur,fuincputo,p|jnaquafi letisfpeciereferente,quain aere^ ijciebat, fed modoaiaculorum niifiionediueifb,fiquideiTiin mittendisiaculis brachia paJcbar,moxprorfum impellebatcontrain difcomanuadpe ftus addud:a,atque extrorfum &dcorfum reduda,rotationis inftaril- lumaereeiaculabatur, utpbclleexplicauit Propertiushocuerficulo,
(JMtf^tle nunc dijct pondta tn orbe rotat. . Qiiodenimdilcui figuram,quamdiximus,lenti fimilehabuerit,prae- ter Diofcoridem lenticulam J/Vx:v nuncupanlcm , exprefta hic com- probat Difcoboli marmorsa ftatua,quaehodie Romae in aecbbus loi nisBaptiftaeVidorijfcruatur,in cuius manu difcumfiguraa nobis expreira pofitum uideie licct.
. ,\
'^4
L I B E R
<}d' jteofteditalteniisdifcoboli brachiiiLapideum hodiein magni Tu fciaeducis aedibusPittisuocatisferiiatii, excjuibusfimihter di/cuda- culadi modu intelligere hcet,ut prudcccr nos monuit doftiflimus Pe- tru$ Vicloriusaetatis noftiae ornameiuiij^ brachij figura ad nos mifit»
S E G y N ; D.l V S
iiy
Haium ftatuarum fTmUcjaliasduasdircoKolorum fuiflTe uerifimile eft, quarum unam ex acre Mvroniira praeclanfiimum ftatuarium finxiirc,i t Quiaftilianoceiebmain iaUiTaurifcum pidoreni iUuftrcm excel-*
lentejr
lenterpinxiffe^refcrtPlinius.H^ncforma difci unacii piacdi^sttftl moni;s fi uidirtetjacmatureexaminaffct Gulielmus ille C lioulus , oii- quaceiteafiirmareauflis cfret,difcumpilarotundain medio perfora- tamfuifre;nifiDonusiIlevirnomine pilae quaml;bet rcm orbiculata practer Latinae linguae ufum intellexerit. Atq. hoc dico; cjm in Mar- ci Aurelijlmp. nummiscjuibufdam ApoHoniaelHvri) excu(lis,quo- rumexemplarfupraporitueft,liuiufinc>diDifcoboloru lufus reprae- fentacur,in quodifcum quadram quanda orbiculata, & in mcdio per- foratarttfiiilTcapparcr.Vth!ncconi]ciam,non unadifcorum formam exriili{re,qualiueinficriHci}S,(iucin oymnafijsuteretiir. illudatiaine praetereundii non eft,in difco iaculandoartem quada, utPindariin' teipresoftendit,neceffariamexftitifTe;alioqui laculatores laude frU' ftratideridebanturj&faepedamnainfigniafpedatoribus atferebapt, quodaPhoeboaftumfuit,qucmdifc:oHyacinthum interfeciffe fabiiE lantur.Difco funile crat alterum excrcitationis genus,a Arii^/JJf a Grac cijappellatu,q(?in palaeftra adtitari fblitu fcribit Galenus.hoc ab haU teribus fupra nominr tis,quos faItatores,ut uchementius faltarent, ma nibu$coprelicderec6fueuiffc,dcmonftrauimus,diueifumfuiffcaper- tedecIarauitAntyJlus,cuiusuerbaapudOnbafiuitafcriptareperiutur in capite ■t^ a ATwgp^oA/a^, Aja.(popai S^iTiV ew ToJv t ciXTiipcor , « yctfk €oi?^ovTai -S)^^' /u,ipogT ^apav iHTeivof/ivarTi , t^a-iryKa.ju.7ffof/iVCi)Vf « KpeLTHVTcu juovov cv z^OTeto^et Tav ;;^etpcov y\(TV)^ct^cFm ax; to. TroA A*-
(2pet^SiaMTi KlViKTiV KlVHfJLiVOlV OJUTCOVTiT yV/J.Va^0fJiiVO)VifJLl2aXv6vTa)Vy
Kj avafj^ovTCcv TolqTTVKTOti; Ofjtotcet; .^K n^ arHVivaniTiit; pct;;^icoi;Touq^ip a-} 'sy^ Kafx-;7?ovTCt)v T yvftva^OfAvci>v. ided^ in capitedcHalteris iacu latione.Differentia aute eft haltcrum ipfbrum. aut enim proijciuntur „ manibus extenfis.& uiciflim inflexi$,aut in manuu protenfione, quae • quicfcunt,& utplurimu breui motumouetur , foKi continentur ; ipfi ucro,qui ccercebanturjnon fccusac pugiles, intioibant &concutie- bant,ucl quifee:;ercebant,ftciidumdorfiaffcnfum manibus uiciffim feflcdcbat.Exquibusucrbisplaneindicari uidetur, quod,licethaIte- reshuiufcemodi ex eadem materia,atque eaJe forma , qua faltatorum poderacflcpolfcnt,nihilominus abillisdilTerebat,quodn6modoma nibus,utfaltatores,tenerentur, uerum etia uarijs modis emitteientur^ perinde ac temporibus noftris apud multos in ufu habet,qui kCe exer- cent,aut pilam,aut lapidem uel terreum,uel piubeu manibus, ac bra- chijsextenfls,&circumadisinaltum mittentes,dequibuslocutusfuit Aiatasus,au£lor no minus ^batiis^qua antiquus; ubi in dolore capitiJ TaATt/pan/SoAHVconimendauir.ttucpoflitccrtiorfonnae huiufceex «rcitationis notitia habcri,*dponcndaj curauimus haltcriftamimagi- ne$,quas ex gemmis anti^s fculptis accepias ad nos mifit Phrryus Lig.
S E C V N D! y s
^?
^v
ij ^tit j
Et ne f]UJs .1 liominum aequiuociatione crraftdl occafi6TFlS?13*^a
docapiaT,illii(.ianin-)a.']ucrtiuolumus, ab aKrr! poq a?\t\Tyipanon^a. rum (jitfcrre : quandoquidcm a.XTYip exercitationisgenusiam ano bistlcfcnptum, necnon ponderaafiltatonbusmanibusapprehen di folita fignificat, aAT>ipa.uerogenusfuifTeorcIiefticae, fiuefalta tionisapud Sycionios ufitatum rcfertAthenaeuf.cjuo nomme Itha ccnfesquoqueunamcxerccbant, quam nonfineVJyffisfortunaat qucaerumnis confl;itilTearbitror;fi quidem ctAnTyip exHomeri uer fibusex Hippocratis ufu,atque Galeni interpretatione mendicum atq. erroneum (ignificat. Quales porrofuerinthuiufmodihalte- res, nihil aliud explicatum repeno,nifi id quod Paufanias in.v.Elia corum fcripfitinhuncmodix: O/ Je dXTiipii^^TOiTra.pia^vro (r^ti
plat. TOWvSi X.VZKii 'S^^CIL/X.ilZi^ipii t J^ iit iq TO ax.pi,3'iTaTor t^(pi- ]g peig ^ai\! rif/.iav , (STiTroinTox ^\ ac, y^ffjf thq Sax.TvXi:Q t ^dpav cTi/s- va/, y^Qa.7rip J^io^vav afZzr/cTof.idefljHi autem halteres circuli ob longioris figuramhabent, nequedimidioad exa6tiflimam rotun- ditatcmperueniunt. Itauerof^da eorum eflfigura, utmanuum digiti tamquam per clypei anfim immittantur: a quo paullo diucr Li.A.chro. fiusfenfifTcuideturCoelius AurelianusmedicusinterLatinoianti e*]f.x., quos,ubifcribit, Arthriticis[conuenire ceram digitis emollien- damdare,uelmanipulostenendos,quos palaeftntachalterasap- pellant, tum mouedos cercos,ucl ligncos,primo cum paruo plutn- bo interfufb,tum pro modo profcttusgrauiores. Ex quibus uerbis diciturHaltercs fuifTemafIulasquafdam,fiuemanipulos exuarijs materijs modo lcuionbuSjmodo grauioribus confedos, ea magni- tudine , ut manu quilibet caperetur . qui mca fententia nedum {o~ lismanibus,ucrum etiam funiculis halteribusipfiscircumfiifis, de- p indeinterproijciedum explicatis,emittebatur,perindeacfaciunt hifcetemporibusmulti,qui ficaut rotulasferrcas, autcafeos, aut quid aliud fimile proijcicndo certant . An uero aATwpi? a Platonc intcrcctcrasad fortitudinemmilitaremcomparandam excogitatai excrcitationcsnomincntur, nihil certeexplicatumhabetur :opi- nortamcn cgo,ipfum ubi 8.delcgibus,haecdemulierumproprijs excrcitationibusfcribit,;f5£^A/fiD;?c«;^ftpo?T{, x^o-^ffcTorcMf «laM- Ao^Wwv, nil aliud animo conccpiffe , nifi quod illae tum lapidibuf amanibus,tLm afundisemiflis intcr feccriaredeberent.nam & uATtipii aliquando Ijpides erant,quos a manibus exercitatorejpi;- ctreconfucuifreindicauimus; undtfubnomine lapidisamanibus «mifli dXTnpa Platoncm intclkxifle non cftprorfus rationi diflcn- t'neum:ucluticcrtumcfijlundan;abhaltcribusdiucrfam funicu-
lum
lib.7.e.5<.
S E C V N D V S iip
A']umqucnclamruin"e,c]uiduolniscapitibus manucaptebatur,altero cum anfula ne cxiret, altero Hncui dimitti ponet, atq. in medio la- tior erat, utibi lapiscontineretur, quem circumadto ualidefuni- culo& abunocapite dimifTo uehemcntcr ptoijcicbant fundito- res.quam proiedionis formam duabusdc caufiis a Phocnicibus, quos Plinius fundae inuentorcs fccit,repertam credo •, altcr3,ut mi nus manibusexlapidumalperorumattredationcnocumentumac cederer,altcra,ut longinquius <5i: maiorc impetu lapides proiiceren tur. undcDauidemadprofterncndum Goliatem funda uti uoluif- feexiftimo,quoniam aduerfusrobuflifiimum Gigantemmaxima ui,&mQximo armorum impetu opuseflecognouerat.Hocgcnus certaminisapudBalearmm infularum populosufq. adco celcbra- gbatur,ut matres filiosfuosalijs auibus ucfci non paterentur,nifi ' quasfundafibiipfiscomparaflcnt. Et ideo Virgilius fundam cognomine Balearem hoc uerfu ap- pellauit.
Stuppextorquenturbdearisuerberafimdtie. i.Gcorg.
& Statius libro primo .
Rvboraq. CT gratiid^fuftcLie balearU haben.ts ; Ouidius lib. i;. iVletamorph.
NonfecHs exarft, quam cum balearicaplumbum
Tunda iacit : uolat illud-, dr incandefcit eundo . Quoduerobellica gymnaftica huiunrjodi exercitationem inuru hdberct, faciliter ex Vegetij commentarijsunufquifque cognofce- repoteft.
De laculatfone , Cap. XIII.
iVamvis TMCTTaiT/c/o/^^wcflueiaculationis omnis no
mineapudPlatonemquandoq.omnem fiuelapidis,fiue 7-Qei«g.
iaculi, fiue alicuius alterius proieftionemnoflcualca-
mus,nihilominusduaspraecipuasilliusfpecies eifccifle
S.de legi.dialogo uidetur,alteram to^/khV, alteram eix.cvTi<riUu. uo-
cans quarum duarumApoUinem atque Aelculapium praefides ex-
ftitiflTe tradit Galenus ; nos pnmam fagittationem,fccundam iacu-
lationem cundos fere Latinosfecuti nuncupabimus. fagittatio-
nem tribus praecipuis modis fieri fblitam inucnio, tum fblis anicn
tis,de quibus Silius Iib.14.
/ja/^a iuuatur amento'. tumarcubus,tumbaliftis,quibusfagittasfubtile$,exfilesq.infiger.^
GymnafUca I tes,
ijo ^^ L I B E R !" '
tE$,ac priftio tcndentes^deinde remittcntes illas eiaculabantur; at-D
(juchiconimuninppellatione T&^avTo/ uel to^otcu uocabantur;
imdeuenenum auoddam To^xKoVnominarifoibitPauJIus/Egine;
ta medicus , cjuod Barbari fagittas ad feriendum letalius illo innce-
rent -.laculatio uero non modo fme amento,arcu, baliftaue efficie-
batur , uerum etiam grandiores fagirtas, craffioresq. uirgas, & ple-
rumq. graues palos rcc|uircbat;qumimmo (agittanj (blis brachi;s Cq
femouebant, o.tlovti^ovt n; autem fiueiaculatorcsinia<flubrachia
contorqucbant, extendebantc[. &praeterea dorfum necnon femo
ra pedibusimmotis f]e(ftebant,agitabantcj. quemadmodum tempo
ribus noftris, quospali iaculatorGsappdIant,faflitare confpicir.
mus : utriq. tamen in huiufccmodi cxercitationibus.obeundisnon
.. . paucisuiribusindieebant,undenon flnerationeHippocrate?,mul
Ii. de acre, * c \ ■ • i • j • • i R
*quis,&lo tosexScythisprae impotentiahumiditatis fiumerum ncq. arcum *^
cis. intendere, neq. telum contorquere potuifTe ndcmoriae mandauit.
Habebant uero, qui fic exerccbantur,terminos, & fcopos fibi pro-
• pofitos,quos^modopraeterire,modo attingere, uidtoriaegratia
quifq. conabatur.quod cxphcauit Horatius hoc uerfu .
Saepedtfio^
^d' 8 '"' Saepe trans finem iaculo nobiUs expedito .
Ceterumhocin locoidprAeterircnolo, quod baliflafuittormenti
H. de remi quoq. genus,quo fecundum Vegetium lapides, & fagittae eiacula
J|*- bantur;&quod fimiliter fagittas catapultis,&fcorpionibus anti-
• ">• «•i5- quos eijcere confuefTe fcripfit Vitruuius,de quibus tradare ad infii
tutum noftrum minine pertinet : quas uero nos fagittationes,&ia-.
culationestradamus,i]laefunr,quasgyinnafiic,i facultas tamquam
Gal infua propriasfibi cxercitationcs comple(ftitur.Quod.n.medicinaegyni F
•d.bo.ar. naftica iaculationes, atq. fagittationes pro fanitatis adminiculis in
ufu habucrit, Clicct apud auitorcs raro fcriptum inueniatur)inde ta
mcn conijcerc poffumusjquod antiqui,referente GaIeno,eofclem
medicinae&fagittationis, iaculationisucDeos Apollinem nempc
atque/Efculapiumetiecerunt. Atiaculationisutruifq. tamcumar
cu quam fine,praecipuum in bellica gymnaf^ica ufumapud prifcos
fuiffe,locuplctifsimum teflcm Platoncm habemus,qui muliercs,&
uiros futuros bellis aptos hifce in primis exercendos curauit,id
Loco cita- to.
quod mulieres Scytharum antca facerc folitas fcicbat, quas Hippo- cra. & pedibus , & cx equisarcubus uti, & fagittas eiaculari confiie- uiffe, fcriptum reliquit; ut fileam Homcrum, qui Myrmidonas Achillis militcs ^ dum a bcllo uacarent, kie iaculando exercere,n€ peritiam militarcm amitteren t , finxit. q uam peritiam quantoperc
iacu-
S E C V N D V S t^i
A 'aculandi, &(agittandi cxcrcitatio, acliuuet,c}uantumq. cadem ro- boris lacertis aftcrat, clarc indicauit Vcgctius in. i.do exercitationc militarilib. Albleticam neq. iacuiandi excrcitationecaruifTe, Her culcs jlliusauftor fidem facere poteft , qucm fagittadi peritifTimum ca facultatecentaurum NefTum quamuis rcmotum,<S>.ceruam aeri pidemtranffixille, harpyiasq.uolucresin medioaereconfecifTejtra dit Seneca,atque cum eo alij . Ad haecetiam diuerfaeillae,atq. iriultipliccs belluae,quas inpublicis Ipeftaculis, acludisathletae modo fagittis, modoalijs armis interimebant, clarifTlmumargu-i mentum praebent,certatores illos athleticos iaculationemquoq. exercuifTcjnecmodoignobilcs, ucrumetiam maximeilluflresui- ibs, atq. etiam imperatoresipfbs,inter quos duo adnumerantur Commodus uidelicet Fauffinae Pij& priorisFauftmae filiae, &
BMarci principisfiIius;necnon Domitianus, quorumhunc cente- nasuarijgenerisferasin x\Ibano feceffufa^ittis plerumquemuhis uidentibusconfodiire, fcribitTranquilIus;iIIumcentumidibusin arcna totidem feras ftrauiflTe tam ualidis uiribus , iit multas uiio ^,^ conficcreti^tu, iraditHerodianus: qui fimiliterfcribitadeoilli cer tam manum fuilFe, ut,quidquid oculodeftinafret, iaculo&fagitta conti ngeret . Ergo iacula tionem & in b ellica , & in athletica , & in medicinaegjrmnaflica locum habuifle, compertum efl: ; cuius qui- dem iaculationes duo potilfimum inftrumenta fuiflc, diximus, ar- cum, & figittas, quos alij Scvthem louis filium , alij Perfen Perfei filiuminucninedicunt. lamuerofigittarum multas fpecies feci- piinjuj mus,alias fubtiles & exfilcs quae arcubus,&: baliftis eiaculabantur, lib.^.c. $6 quasq. plumbatasfuifleexiftimo:quamplurimorum,&praefertirr\
^ Pacuuij in Paullo ita loquentis , Sagittis , plumbo , & faxis grandi-. nat, nmit:necnon Ariftotelisau(ftoritatedudus,quiin,i.decae-; lo fcripfit, fagittas peracrcmlatasipfumignire,3tqueipfum itai- gnitumplumbumpoftmodumquodin eis continetur liqucface- re: alias crafsiores, iacula a 1 .atinis uocatas, a Graecis a^cofT/at, qua ruminucntorem Aetolum ]VlartisfiIium,creditPhniu»:ahasad-i huc crafsiores &grauiorcs, palos noftri uocant.
' Explicit Liber Secundn^ .
ARTIS-GYMNASTICAE
LIBER.TERTIVS
De Agendis, c^ de rationepaefentis tra,cfationis . Cap. I.
i^j Vltas exercitationum fpecicj ab antlquisinufu
yf^Jiabitasfiiperion libro, qua potuimus perfpicuitatc,
enarrauimusjmultaeadnucreftant non minusfor-
: taffefcitu dignae , quam illae ; quarum maior pars ta
, metfi haudquaquam in gymnafijs praccipue perage
retur, neq. item adfaltatoriam pertineret,in quam,&." palacflricam
uifilumusfuperiorilibrouniuerlamgymnafticamdiftribuere, cu-E
fta tamen traftari oportcrc duximus , quia illa ctiamfi non pro-
prie, faltem communiter exercitationes uocari rnerentur , v^Y pro-
ptereanullopaftoagymnafticaexcludi debent. Amplius eadem
ad bonum habitum corporis, atque ad ualctudinem confcrre om-
nesmedici fatentur: unde, cum ftudium noftrum in hoc praecipue
uerfetur,uteasomnes corporis exercitationcs tradamus, quae&
ualetudinemiuuare,&optimum coi-poiihabicumparereiudica-
taefunr,dehiscj. finguhs gymnafticam confiderare flatucrimus,
uel unum ahquod intraitatum relinquere praeter ordinem , &
praeter inftitutum noflrum foret, Neq. ucro nobis illud uitio obij
cidebet, quoddemedicinaegymnafticafolafermonemhaberein
animohabent€s,muItadeathletica,plurimadebclhcaimmifcuGri
mus, atque adhuc in fequentibus idem fa£turi fimus : propterca F
quod primum atque praecipuum confilium nobis fuit de mcdici-
naegymnafticaucrbafacere. at poftea tribusde caunisreliquaad-
junximus , tum ut aliarum duaruin condicionibus breuitcr cogni-
tistotatcrtiacilliusnaturamagisperlpecfaforetjtum uf,quaecon-
fufcdefingulisfimul^uelindiftinctefaltem abaudoribustaGrae-
cis,quam Latinis traditafuerunt, exdiftinitionibus noftrispcrfe-
£le difccrni polfent, ncque ullaleftoribuserrandioccafiorelin-
querctur, tum quia caedcm exercitationcsab athletis,a militiae ftu
diofis, & deniquc a fanitatis profefToribusufitatac reperiuntur,
quod fi demedicinaedumtaxat gymnaftica fernioncm habuifte-
mus, neccfTirio paenc fecuturum crat, ut uel hanc unam exftitifTe
crcdercnt lc6tores, ucl filtcm alias ab hac una &" nonnas, &origi-
nemfufccpiftc.quod^uantosin aUL^oribuslcgcndis crrorcs pepe-
■ i riftct.
T E^R T^I V'S ij5;
A rinet , nemo ivctmcdiocritcr in tonis artibus uerfatus uidere noa potcft^practerquaquodri quaedcgymnailicamedicafcriprimus, cniaeq. ubcriusin fequentibusdifturi fumus, i;s, quae de cetcris duabusanobisdida 'fuerunt,alicuiconiparareplacuent,cogno- fcetprofedojllaminJmampartemoijtinui(Tc,&proinde numqua jureinfitiabitur,quin manifefte appareat nosde gymnafticaarie mcdicinae fubiefta, &nondeulla aliaira<ftare uoluilfe:liaec eft enimilla,quae tametlr corporisunicurae'operamnauare uidea- tur, ita tamen & illius, &animae fimul exercitationis,quod in Ti- maeo 3dmonebatPlaro,curamgerit,utnon finatitacorpus prae robore,atque crasfitie infolenterferocire, quinanimi motioni- busfccundUmrationemfcfedomandum,cafttgandum,atqucdiri- j£^cndumfiibijciat:idquod athleticamnon crteci(fe,& iccirco ab
B omnibiisrefteinftitutis rebus publicis fummoperedamnatam at- que ignomiriiofe explofara fuifle, Galenus {aepius pi acdicauii, ut ctJamliacrationemeritoexcufari debeamus,{i pluraquampara- liquis iudicaifet, de ea locuti ftimus, quod ob id ficcrc potui- mus,ut eius natura ex ungue (ut aiunt) acftimati , & exercitatio- num,&inuiuendo,acconuer{andoathlcticorum morum prauita tcm cognofcerc,cognitam deteftari, atque euitarc licerct.
DeambiiUtione. Cap. 11.
V A N TVM commodihiiraanae huic uitac deambula- tio praeftet, fatis aperte fipientiffima natura demonftri' uit, quacmirifico quodamartificio, fingulariq,,&pro- pediuina prouidentia nobis pedes non ob aliud fabrica- uitj ni(i ut dcambularc, atque deambulantes adbones illas,ad quas natiiliraus, perficereualcremus. quod cum Praedoillecirca Co- raccfi'umPamphiliaeanimaduertilfet,nehomines,qui ineumin^; adcl>ant,ambiTl3reamplius,&reIiqua uitaeinuniaplene,hone- fteq. obirc ualcrent, pales illis , ficut rcfert Galenus , memoiabili j deufa q-uodam crudelitatis exemploamputabat. Deambulatio cigoqua r^""» ueliitij:ecefiariam,atquein primis commodam fiuc narura,iiue Dcus nobis tribuerunr,quanto ftudio cuftodienda, atque adiuuan da (\x.^ nullus non uidet ; eo praefei tim,quod fi ullae exercitationes corporisinueniuntur,quaeualetudinemconfcruare,imbecillita-' tem a morbo contradam pelkre , & bonum corpori habitum com parare ualeant, quaeq. apudomnes hominesjomncsq. nationcs in kecjuentiori ufu,fint,una profeito exfiftitdeambuIat!0,quam non '*•••■' Gyninaftica I iij modo
lil .5 - 9
IJ4 L I BTETR': T
modomcdicipraecipiiameoruingymnaftfcae parfem effeceriint, iicrum ctiam .intiqui omncs ufque adeo aeftimarunt, ut intcr cete- 1 a priuatis excrcitationibusdtftinata^&in gymnafijs & extra loca, nullius maiorem cnramgesnfTe, nulliq. magis ftuduifle uideantur , c]uam utaccommodaraonmiiumporedeambulantibus 'p.ca exae- dificarcnt.Nam(utceterosau(ftoresfidedjgni{liniosomittam)Vi rruuius c]ua ntopere in dcambulacris fabricandisinuigilandum ccr fucrit unufquifci. excius fcriptii facile comprehendet : egocerte antc^:pofl Vitruuijtcmporainnuniera in urbibus deambulatio- nibus Joca magnifice cxtrudtafcio.quae.omnia apud me tribusge- neribus compkftuntur , quia uel porticus erant , ucl fubdiales lo- ci , uel fubterranei . Porticus enim quandciq. iheatris , quandoquc templis, &" illuftrium uirorum domibus adiungebatur . antebal- c ^.deni.na. nea fimiliter fuiffe porticusambulationi dicatas,fcr)bitGalenus; csp.ii quandoq.folae& feparatae exflruebantur ,quaIesplurimacRo- macolim fuerunt, quarum uefligia nunc admirationem fpedato- ribuspariuntAqualisfuit Pompeiana,dequa<Si:(")ui(lw
TumodoPompeialentMjpatiareJuhHmbra... . . & Propertius Iibi o. z.
Scilicet umbrofis fordet Pompeiaco/iimnisy
Portictts anlaeis Mobilts Cyfttaltcis & li b. 4.
Ttmecj. Pompeia fpattabere cultus in umbra ,
Nec cttm lafcittumjlernet arenaforiim . &:MartiaI.li.iT.
Cur nec Pompeia lentus ffatiatrtr in urnbra . T.i quibustriumpoetarumucrbiscIareparcr,Pompeianam porti- cum addeambulariones cxacdihcatam fuiile, quemadmodum & p quamplures aliasin id conflrudtas eflc,3pud Ciceronemtertiode oratore Iibro difputatur . Quod porro f ubdiales quoq. locnsad de ambulatium tam commodiratem, quam iucunditatem maioresno ftri exftrucrent, ntc|ueilIosmodo arboribusconfcrerent,modonii. dos relinquercnr,praercr \ itruuium qui eos in gymnafljs,*(feextra.' gvmnafia quomodo ficri dcbcrent,cop-.ofifiinic edocuit, argume- to quoq. fuiux^fta illa a nobisfuperiu5dcclarata,&praecipue de-- ambulatorium ijlud Athenienfium in Academia, quodpulchcrri misplatanis confitum adid fuifle fcribitPlinius, &ad cuiusimita tionem Alcxnndrum Scucrum ncmora in publicis thermis , atquc jn fuis akiifle cxiftimo. Subterraneos ucro locos quofdam ambula- tionibusdeftinatos fuiflc, quosob id hvpogaeos Hegefippus,&- Pctroniusuocarint,haud uerodifsimileuidttur:quoniam tcmpo» ribus, quibus mirum in modum luxus creucrat, fieri poteft,ut un«.
cutn
I. U.C.l.
T If R T I V S i^-
A aim innumcris alijs blandimentis excogltatl fint aJ uitardis acfti- ui calorismoleftias. nili cospotiuscrcdamusfuiflc crypto porticiis undic]. parictibustcftas , iccircoin cam formam fabricatas, ncam- bulanicsauentiSj&artliquisacrisiniuri/Macdcrentiir, qualisho.- dicRomacin uindario Vaticanouifitur, &c]uaIcsfuilfcillos uerl- /imileeft,quo$fcintcrruinas uillarum I.ucuili tam inagroTulcu lano, quam jn monte Paufilippo uidifte, tcftatus cll nobis Li- corius : quosue Pliniusfccundusin uilJae fuae Laurentmi , ik Tu ''• Ep'fli- fcorumdefcriptionibu^ plunbus ucrbisdepinxit. Dehis \'arroa- pud Nonium,Nonuidcsin mjgnis penftylis, qui cryptasdomi non habcnt,fabulum iacerea panete,aut Euripis, ubiambulare posfint.Qui cniin ambulationibusdicexercebant, omocsfcrcfa- nitatisgratia illud agebant, ut neccftario cogerentur fecundum
g temporum mutationesuarioslocoshabercquibuscitraualetudi- nis offcnfionem ambulationes perficerent. Softratum Gnidium ar chitc6tum celebratisfimum ambulationem etiam penfilem primu omniumGnidi feciflc,rcfcrtPliniusIib. xxxvi. cap. x 1 1. Nam athlctas ambulationibus numquam utifohtos ex eo credcredebe- mus, quod ncque in ludis, nequcin amphithcatris, neque in faciis certaminjbus,quibusomnibu$infcruiebant, umquam eosambu- landocontcndilfelegitur. Quod filocusingymnafijsathlctarum r„oec exercitationibus,&locusambulationibusdcftinatus quemXcno- . phon ,&VitruuiusXyfUimuocatumfcribunt, uicini crant, non ideoinferredebemus, athlctasdeambulandoexercerifohtos, feJ aliosinXyftisambuIare^athletasfcorfumexerccriconfueuini.: nHi dicamusathletasquoque poft uehementes exercitationes ambu-
Q lalTc, atquc illam ambulationem apud medicos "STn^ipa.Tr&iOA/ uo- catam efire,& non propnc exercitationem : quid autcm apothcra- piaforet, infcriusdeclarabimus. Militaii fimilitcr pcntiac ftudcn tesambulationcm parumcuraflfecredcndum cflet,poftquam ncc Platoullam eiu.s mentionem fecit,necin ullo bcllorumgcnere aJ iumcntumeffatudignumpracftareuidetur, nifi Vcgetiuscdocuif Hb i. dcre fet ualdemilitibusfuturi$cxufuefte,utafliduoexcrcitioambula- '"' "^^p ;>• re celcriter,&acqualiterdifcant,atqucob id uetcremconfuctudi- nem permanfilTe, necnon D. Augufti,aiqucHadrianiconftitutio nibus praecautum fuifle,utin menfc tam pedites,quain cquites cducerentur ambulatum & non (blum in campis,fed ctiam in cli- uofis, &arduislocisdefccnderc, atq.adfcendtrecogcrentur, quo nullaresutlcafuspugnantibusacciderepofrcr, quam nonante bo ni milites affidua cxcrcitatione didicifTcnt H abui t uero haec exerci
I iiij tatio
f^6 L I B E R
tatiomulrnS fpecies tum anaturavlliuSj tum a loCO,tum a finede-D riimptos", anatiiracjuidem, quoniam,cumambuIationemdefiniQ^ j deiiru jitGalenusexcruium motu,act]uictcconilarc,motusi]le,&per confequensambulatio,auteratmagna,uelparuaiautuclox, uel tarda-,autuelicmcns, uel remifla:alocoautemuariabanturpariter ambulationumfpccies, quandoquidem modoin urbe ficbant>>& ingvmnafijs,modo extra urbem, quemadmodum Pliaedrus, &
inOccon. ProdicusapudPlatonemfaciebant,necnonIfcomachusapudX.e
nophontcm, quidumin agrumpedibusfcruumfi.uimec]uumdu-
centem fcqueretur, meliori fe cxercitatione uti dicebat , cjuam fi ia
xyfto3mbulafletimodoinlocisplanis,nioda afperis,Biddo aie^r
CocIi*Au. nofis, quos proparalyticis A{clepiades,Erafiftratus,acThcrai£bii
li. chroii. rnalecomcndabant,modoaec]ualibus,modoinaec]ual]bus,mor
/ib.decau- ^o longis , modo brcuibus. de qui bus omnibus copiofiffim e difle^ E
fis procat. ruitArift. in 5. probl. paiti. Afinedemum accipiebanturdeambu
lationes, nempc quando uel ut auxilia fiinitatis, ac boni habit us dd
hibebantur, ucl ad corporis recrcationem peragebantur . poflcuji
enim grauioresexercitationes confecerant, ne ftatim ad quiete ta^
quam acontrarioad contrarium tranfitusfieret,ambulationespau
cas & remifsiorcs adhibebant,ficut 5c poft medicam enta, ac uomi^
tiones,atc]ueuniuerfumhocexercitationis genus)>7ivQipcfvivTi~
xoVappclIabant:quamquametiamgymnaftaein medijslaboribus,
potiffimumq. in ijs, c]ui graues uocatas exeicitationes obijflent , a-
potherapia mterJumutebatur, quodGalenusfummoperclaudan
tapT "^* ^""^ iudicauit . Apud Yarroriem quoquc,ut memrnit Nonius, h$
bctur,aliquosaci cxercitandam fitim ambulatione ufoscfle.nam
in lcge Maenia ita fcnptum erat:ExerGcbam ambulandojUtfiti ca- F
pacior ad ccnam ueniret .guttur .
» K^yiErtcfumjlareJitexei^tltatto. Cap. 111.
jV I rerum ipfarum naturaslcuiterperfcrutatifunt,ni-
jhil ambulationiipfi, motuiq. difilimiliusefre,quampe-
jdibus erc(ft:um flareiudicarunt. At quoniam piofim-
diusquacrentesin hancfcnrcntiam eunt, eredos. f pc-
dibuslLintcs fi non ambulant, faltcm aliquo pado moucri, propte
rcaq. ftatumhuiulccmodiab exercitationum cenfu txcludi mini-
nie Jcbere : ideo ctiamdehoc fcimoncm faccrcdccrcui •, coprae-
fcrrimquod multifalfis rationibusduttihanc opinionem ita ani-
inis imbiberunt, utpertinaciter credaiit, flantcs pcdibus nullo
modo
T E R T I V S 1^7
"iAmodo re{ccxcrccic,{cntcntiimf'.nmhuncinmodam probantcs, uidclicctqiioddcfinitum apiid omncs aiiitorcs rcpcritur, cxcrcita tioncm motum cxfiflerc , cui motni ftatuin planccontrariari prae- cer cetcrosPIato ubicjuc praeJicat, dum intcr prima rcrum princi- ^" '""'''■ piaftatum&rnoiii uclutiduocontrariaco!locat,c|uostamcn aper tiHime alucinari facile conuincitur; qujndoquidcmomnesilli,, .quipedibu . creiii ftant, licctmouerifcnlibilitcr nullo modoui- acantur, attanien ratioipfa, quod aliquopacfio moucantur,certif- fime pcrfuadet. Nam & multorum ucterum fcntentiafuit,, non quaemoueriuidcantur, ea mouerifola,fed multa immobilia ap-
.parcreunum cuudem locum obtincntia , quae nihilominus qiouc ri efticacifllmisrationibus, acforefenfuipfbdemonflrantur. Aues ctenim non tam quando modofurfum, modo deorfum uolitant, B in Dciotuenccsnfcntur, quamdum inaerelocum uraum iereimnio bihter occupant.id quod flc probatur; quiafi auis quaeflarein awcimmobilitcruidebatur^incoipfoinftantimoriatur, protinus
-in terramdccidit(utde apode illa aue manucondiata, quam nifi mortuam in terris uideri , & uiuam fcmper in aeremanerefcrunt) non ob abam profedlo cauflam, nifi quoniam corpusillud in fubli
.mi motus alicuius ab. anima in corporc faifli auxilio confiflebat, tjuo motu poflea priuatumcorpus,atq. naturaefuaedimilTum a<i "
ccntrum declinat,ficuti dum contra naturacfuae inclinationem furfum fuftinctur, haudquaquam cadit , neque item pcrfeftc quic- fcit, fcd quafi duobus motibus contrarijs agltatur, altcrocorporis dcorfum a natura acli , altero animac furfum contra naturam cor- pusmoucntis.Idemfermeeucnitin hominibusere'5ti> flmtibus^, Cquorumcorporibusnaturaad terram incIinantibus,&aiiimacon- trafurfum illafuflincreobnitenternotusquidamfcnfui immani- feftus fuboritur. cuiusindiciumilludhabetur, quodfianimaa cor poreerefto ftantc cxeat, illico ipfum in tcrram dclabitur , quia mo tusilledeficit, cuius bcneficioauima corpus naturaliteradtcrram inclinatum,fur!iimeleuatumcontinebat: uthisrationibusamni no cuiuis perfuafiim eftcdebeat, eos,qui pedibus ere<fi:i ftjnt,ob co
. tinuos, d; contrariosanimac corporisq. obnixus aliquo paiito mo- ucri , atque ipforum mufculos omnes corpus geftai)tes,.& a terra attollentcs,crigcntcsq.uehementerintcndi; cuiusintenfionisat- que etiam ipfiusocculti motus mcrito poftea efficitur,utftai e ma- iorcmlaborcm ,aclafsitudinem moleftiorempariat,quamambu- ... , larCjficuti pracclarinimcaGalenofcriptismandatum cft. Neque s; r,\T.
•PJatoiibiintcr principia rerum ftatum pcrinde ac motuicontra- ... rium
1^8 L I E E ll
rium col locauir, uera prorfus locutus eft, cum Anftotcles.f. Phyfi D corum librolongaorationcnon ftatum motui,fed motummotui cjqritvM iari dcmonflrauerit ; nifi potius aliquisdicat, Platonem a- liiid gcnus motus acftatus myftice(ut ro]ct)intellcxiflejCum cx ipfisnaturasquoque diuinas conftareafltrat.Siigiturtotratiom- busfatisccmprobatur, eredosflantesaliquopaftomoutri,atque intcrdu non modice laborare,confentaneum uidetur, utnoobid ftatus ab exercitationu ordine remouedus fit,qucd exercitatio de- »finiatureflcmotus,& ipfeminime motusappellationemercatur, quinimmo ficuti quiiplures motus, qui finitati, & bono habitui co ferrenidicantur, etii