LIBER QUADRAGESIMUSPRIMUS.
3o3
De fransfuga. i . De rebus koslilibus. 5i. Celsus in). 1. Digestorum.
TB.an5fugam (i) jure belli recipimus (2). §. 1. El qua; res (3) hostiles apud nos sunt , non publicce , sed occupantium (4) liunt.
Quiil sit habere in bonis. 52. MoDESTiNcs Ijb. 'j . Regularum.
REm in bonis noslris habere (5) intelligimur : quo- tiens possideutes exceplionem (6) ; aut amillentes, ad recuperandam eam , actionem (-) habemus. Per quas personas nobi< a(li,uiritur.
53. Idem lib. 14. ad Quintum Mucium.
EA qua? civiliter (8) adquiruntur , per eos (9) qui in poteslate nostra sunt , adquirimus ; veluti slipula- tionora : quod naturaliter adquiritur , sicuti (10) est pos- sessio (n) , per queinlibet volentibus nobis possidere ad- quinmus.
54. Idem lib. 3i. ad Quinlum Mucium.
HOmo liber hereditatcm nobis adquirere non potest. qui (12) bona iide nobis servit , adquiret (i3) : si tamen spoute sua sciens conditionem suam , adierit. nam »1 jussu nostro adierit , neque sibi neque nobis adquiret : «I non babuerit animum sibi adquirendi : quod si eam meutem habuit , sibi adquirit.
5- I. Item promittendo nobis liber (i4) homo qni bo- na fide nobis servit , ut emendo , vel vendendo , vel lo- cando , vel conducendo , obligari ipso juie poterit.
5- 2, Sed damnum (i5) dando , damni injurite tene- bitur , uf tamen culpam in damno dando exigere debea- mui gravioiem , nec tamen (i6) levem , quam ab ex- traue>.
5. 3. At si jussu (17) nostro quid in re nostra gerant, vel absentibus nobis quajsi procuratores aliquid agant t danda erit in eos actio , non solum si eos eraerimus ; sed et:am si donati tuerint nobis , aut ex dotis [nomine] aut « legati pertinere ad nos coeperunt , aut ex hereditale , idem praestabunt : nec solura si nostros putaveriraus , sed et Si comravmes aut fructiiarios ; ut tamen , quod adqui- «ituri uon ejsent , si revcra communes aut usuarii esseut , id hcciieque uon adquiraut.
I
5. 4- Quidquid tamen liber homo vel alienus , quive bona fide^ nobis servit , non adcjuirit nobis (18) , id vel sibi (19) libef , vel alieims servus domino suo adquiret. excepto eo , quod vix est ut liber homo possidendo usu- capere possit (20), quia nec (21) possidere iutelligitur , qui ipse possideretur : sed nec per servum olienum, queoi nos bona fide possidemus, dominus peculiari nomine igno- rans usucapere poterit ; sicuti nec per fugitivum quidem, quem non possidet.
De apro , qui in hqueum inciderat , soluto vel ablato. De poculo alterius ex nave ejecto.
55. Procuhis lib. 1. Epistolarum.
N laqueum (22) quem venandi causa posueras , aper incidit 5 cum eo haereret , exeraptum eum abstuli : nuni libi videor tuum aprura aLstuhsse? et si tuum pulas fuis- se , si sclutum eum in svlvam dimisissem • eo casu tuus esse desisset , an nianerel ? et quam actionem mecum ha- fceres, si desisset tuus esse: num in factum dari oporleret [quaero] ? Respondit , Laqueum , videamus , ne intersit io publico an in privato posuerim : et si in privato posui, ulrum in meo , an in alieno : et si in alieno , utrum perraissu (:l3) ejus cujus fundus erat,an non ptrmissu ejus posuerim ? prieterea , utrum in eo ila haeserit aper , ut e^pedire se non possit ipse, au diulius luctando expeditu- rus se fuerii? Summam tamen hanc puto esse,ut si in (24) raeam potestatem pervenit , meus factus sit. sin autem a- prura raeiim ferum in suam naturalem laxitalem dimisis- ses , eo facto meus esse desisset , et actionem mihi in fa- ctum (25) dari oportere :veluti rfsponsum est , cum qui- dam poculum (26) alierius ex nave ejecisset. De insula et ah-eo. 56. Idem lib. 8. Epislolarum.
INsula est enata in flumine contra hcntem (27) agri mei, iia ut nihil excederet longitudo regionem praedii raei : postea aucta est paulatim , et processit contra fronles et superioris vicini , et inferioris. Qnaero , quod adcrevit , iitrim raeum sit , quoniam meo adjunctum est ; an ejus juris sit , cujus esset , si initio ea nata (28) ejus longilu- dinis fuissel ? Proculus respondit : Fluuaen istud , iu quo
(i) Transfiiga , qui et perfuga , qui a nobis tramfugit , qui fi- dc mutata ad hostem Iransit , L 19. ^. 8. infr. de coptivis. capitis Biinutioncin medi.im patitur , /. ?. 5. ,. siipr. de capite minut uon maMmam , /. la. suvr. de tut. postlirainiuin non habet /. i4 Uipr.^ ex quibus caus. major.l. 19. ^.^.infrdc capt. Pcd tamei Cii iac. 4. ols. 9. nomme transfngne hic inftlligit eum , qni ab hosti- bus ad ncs transrupit. ut sit sciisus : Noa violento j.ire brlli.trau-i. f.i^ra ho.stii;m rccip.-re , id est , cxcipcre et apud nos reiiDeie, ut •obiscuni vi»at , et militet , possamus.
(i) Iiuge Iianc \c^,xn de ncstro transfnga accipi.-odam es<e et a ■wuis cajUum csse : fictne capientis , an publicns ? Quo tcraporc a ujbis tiansfigit , hc. t eum inlerficere quasi hostcin : nuiu et vi- Tcns »olel combu.-i si capt.is s.t. liet itaq.ic hoc ca;u p.blics vi- de qus aotavi ad /. 3. in:r. ad l. Corn. de sicaiiis. b.i.l , si ul- tro ad ncs rra,at , fietne smus ? vif^e Cujac. 4. obsen:. <,.
^3) Mobdes: fi.ml cr. :< im.nobilla P. Romani. /. io. f 1. *T- ««.^«^aA'«. et postlim. revers. Gctii. vide A. Gd». ih. }3. car. ^l. et lib. 7. cap. 4. Jacob. Bomit. de arar. redit. Ub. 3. cap. 10. Ans. ^
(4) i- 5. in fin. suir. h. t.
(5) Exf^ptionc qui r.m lucri , aut actione persequi potest,rMn batjere vid.rtur. i-Jcoque qucd tviccitur, in bouis noa rsl. /. 100. mtr. dc reg. jur. '^
(6) Ad eam reiincndam.
(:) /■ 4f). irtfr. de verb. sign. Hahetur qood fcti fKite»t. l. 1 ',3.
'1 v.\^"^: *'?"• ";-° ^'^^^'' ^"■' actionem ad eam rccureraa- .^m habct. /. O. i„fr. de r-^. jiu:
■,b/ V:de Bailcl. "et Casirti:i.'m / schtum 11 $ ptr lihercm
6. mpr. de pign. Mt. Goth. hanc leg. explicat ^Woa. supput.lih. 1. cnp. 18. Ans.
(9) /. 10. supr. h. t.
(10) Possessio est facti,
(11) /. 20. in Jin. supr. h. t.
(12) Non potest , qui bona fide nobis servit -, «ibi adquirit ta- men , si sponte etc. Cujacius ita in Biisilicis legi notat 11. obs. li.
(i^) /. 59. supr. de lur^d. init. (i4) /• i'8. infr. dc v,rb. obHg. (i5) /. i3. 5. 1. supr. ad leg. Aquil.
(16) Al. tam.
(17) /. 19. 5- ^- ^"pr dc negot. l. i3, 5- 2. supr. cvm- modati.
(18) / 3o. 5- 3. infr. de acq. vcl amitt. possess. L 23, 5" ' • /• 19. siipr. ex quib. caits. major. Ans.
(19) At. «ibi si libcr.
(20) Vide /. n6. infr. dc r«g. jur. (ai) /. 23. supr. e.v quib. cnu.f. mdjor.
(29.) Laqnenm ui n!rnm quod incuiit , non est nMum nisi natu- raliicr cupiatur. /. 28. 29. supr. ud l. Aquil.
(p.?)') Venantcm in alieno agro , sine conscnsu domini , nihil sibi adquircre , hinc coUigit Cujac. 4- observ. 1. adde qu« notavi ad /. 5. !). I. supr. k. t.
(^■3^) Si meiim fjctum est occiipatione , vel quasi.
(25) Vicinam rei vindicationi. /. 52. suvr. de lei vind.
(2rt) /.14. $• 2. suf.r. de yrcescript.
(29) Adde /. 3o. supr. h. t.
(281 Jl. enati. •
U. ■--■
r
,/j
J^IG o.f UeTJJr-..
■;o, Onta^''^^
')
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/corpusiuriscivil03gode
C O RP U S
JURIS CIVILIS ROMANI
TOMUS TERTIUS
CONTINENS LIBROS DIGESTORUM
A XXXV. AD L/«
C 0 R P U S
JURIS CIVILIS ROMANI,
1 N Q U O
INSTITUTIONES, DIGESTA ad codicem florentinum emendata,
CODEX iTEM ET NOVELL^,
N E C N O N JUSTINIANI EDICTA , LEONIS ET ALIOHUM IMPERATORUM NOVELL^,
CANONES APosTOLORUM , FEUDORUM libri , LEGES XIL tabb.
ET ALIA AD JURISPRUDENTIAM ANTE-JUSTINIANEAM PERTINEx^TIA SCRIPTA,
GUM OPTIMIS QUIBUSQUE EDITIONIBUS COLLATA , EXHIBENTUR.
CUM NOTJS INTEGRIS
DIONYSII GOTHOFREDI
QUIBUS ACCESSERUNT
FRANGISGI MODII
ET ALI.E ALIORUM JCTORUM CE L EB E RRIMORUM , QUAS INSERUIT EDITIONI SU^
SIMON VAN LEEUWEN.
ADDITI QVOQVE LOCIS CONFENIENTIBVS
INDICES TIIULORUM AC LEGUM EMENDATISSIMI.
PR^MISSA EST
HISTORIA ET CHRONOLOGIA JURIS CIVILIS ROMANI ,
QUiE SIKGULARI MLTHODO LEGLM LATARUM TEMPUS DESIGNM'.
E D I T I O N O V A,
Omni , qua licuit cura , atque labore indefesso a quamplurimis , in notis prcecipue ,
mendisjalsisque allegationibus repurgaia et correcta.
TOMUS TERTIUS.
NE AP OL I,
APUD JAINUARIUM MIRELLI BIBLIOPOLAM,
MDCCCXXX,
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
T I T. I. DE (i) CONDITIONIBXJS (2) ET DEMONSTRA.
TIONIBUS , ET CAUSIS (3) , ET MODIS (4) EORXJM , QU.E IN TESTAMENTO SCRIBUNTUR.
Divisio legati. T)e conditione.
J)e die certo, i. De die incerto, 3.
PoMPoNirs lib. 3. ad QuiQtum Mucium.
Egatis , quae relinquuntur tus (6),_
(5) , aut dies incer-
si nihil nisi (8)
TT 3. . .
■ tus (6),'aut conditio adscribitur : aut
m horum factum sit , praesentia (7) sunt
W ^ si vi ipsa conditio insit.
§. 1. Cum dies certus adscriptus est , quani- vis dies (9) nondum venerit , solvi tamen possunt : quia certum est ea debitu iri.
§. 2. Dies autem incertus (10) est , cum ita scribitur : Heres meus cum morietur., decem dato: nam diem incer- tum mors (ii) habet ejus. et ideo, si legatarius ante de- cesserit , ad heredem ejus legatum non transit : quia non
cessit dies vivo eo , quamvis certum (12) fuerit moritu- rura heredem.
§. 3. Inest (i3) autem conditio legati , veluti cum iia legamus : Quod ex Arescusa natum fuerit , heres dato : aut , fructus , qui ex [ eo ] fundo percepti fuerint , heres dato (i4) • aiit j servum , quem alii non legavero , Seio dato.
Divisio conditionum , et de tempore earum implendarum.
2. UlpiAkus lib. 5. ad Sabinum.
COnditionum quaedam sunt , quae quandoque (i5) im- pleri possunt etiam (16) vivo (17) testatore (18): ut puta , Si navis ex Asia venerit : nam quandoque venerii navis , conditioni paritum videtur. quoedam^ig) , quae non nisi post (20) mortem testatoris : Si decem dedcrit ; Si C apitolium ascenderit} nam r2i),ut paruisse quis (22) con- ditioni videatur, etiam scire (28) debet (24) hanc conditi-o- nem insertam ;nam , si fato (2$) fecerit, non (26) vide- tur obtemperasse (27) voluntati.
De conditione impossihili.
3. Idem [ hb. 6. ad Sabinum ].
OBtinuit , impossibiles (28) conditiones testamento (29) adscriptas pro (3o) nuJlis habendas (3i).
(i) De conditionibus , multis disputat Bartolus ia explicatione Jegis 1. hoc titulo, nimirum: Quid sit conditio; quibus verbis in- ducatur ; et utrum scmper inducatur hoc articulo , si : Aa induca- tur adverbio, prsepositione quavis, vi nominis , pronomine, verbo, participio , gerundio , siipino.
(2) Insertis scil. tam legatis , quam fideicomraissis et libertatibus. L. 6. C. 46. vtpl tZp Cvo Sipeo-iy K*i ifitpxv Ksyuriv^-t^^rtov , id est, de hia , qucB sub conditione et die legata sunt. 44- Eclog. 29. adde tit. 3o.
(3) De falsa causa adjecta legato vel fideicommisso , L. 6. C. 44> Causa eiprimit rationem , quae nos movet , ut alteri lcgemus.
(4) Ilf/)/ 74»'; virc TpcVwr X^-yKitr^^iyiuv' 44' Eclog. 28. de his , quiB sub modo legata vel fideicommissa relinquuntur,£.6. C 45- Ut baec omnia separemus, demonstratio rem ipsam legatam notat, de- signat ac depingit: conditio suspendit transmissionem legati. Modus ostendit , quid legatarium ex legato facere velimus.
(5) Dies , aut certus aut incertus. Hal. Golh. De certo ant in- certo tempore vul. Alberic. Genlil. de diuers, tcmp. appell. cap. 12. Ans.
(6) V. 5- 2. infr. hic. quid , si certus? v. 5- i- i^fr- ^o^-
(7) Si dies certus , aut conditio expresse vel tacite legato nou adjicitur , legatum purum intelligitur.
(8) Y. $. 3. infr. ecd.
(9) Quod in diem debetur, ante solvi potest, licet peti non pos- sit. /. iS^. 5, 2, in fn. infr. de verb. ohlig.
(10) Si , cum heres morietur, Icgatur, condilionale legatum est. /. 4- /• ^i- Lifr. quando dies legat.
(11) Mors lubet dicm incertum , licet sit certa. Infr. hic.
(12) /. 68. injin. supr. de legat. i.
(i3) Ex re ipsa, /. 7 3. infr. de verb. chlig. extrinsecus sc. non €K testanicnto. hujusmodi tacitae conditiones non faciunt lcgata con- ditionalia. /. 99. injr. de verb. ohlig. Tacitie igiUu- suiit conditior ivcs , quse insiint : quje , velit nolit testator , insunt tamen ac sub- intclliguntur. Accidunt aiitem sex. modis hujus geueris conuitioiies tacitae : pula tx nccessitate ( ut natura rei et juris dispositione ) tacita ademptione , repetitione , legis subaudiliont , praesauiptione , qualitate kfeati. Bald. hic.
( 1 4) His casibus expcctare legatarius debet , donec fructus nascan- tur, ct per rtrum naturam piasEtari possint , d. l. 99. /. 83. J- 5. infr. de vah. ohlig. l. 39. in Jin. supr. de cojitr. enipt. hacc vcr- ba quasi taxationis vicem obtinent. /. 5. supr. de tricico.
(i5) Etiam vivo testatore , ut mox scquitur.
(16) Conditioncs casuales teslamento adjcctae, possunt ctiam viyo tcstatore iuipleri : potcstativa; , post mortcm , et quidera scicnter , pon facto ipso. Quid, si conlraclui yel legi adjectee hujusinodi con-
ditiones .> Idem. Nam casuaks implefas esse ante contractum sufficit etiam iis ignorantibus , qui contraxere , /. hcec conditio. 10. in fin. infr. h. t. potestativce ac faciles implend» post contractum a sciente , non fato.
(17) /. II. infn. infr. eod.
(18) Veluti casuales ," quae quod ex potestate honorati non pen- deant , dici non potest testator sensisse , ut ab hercde iinplerentur , sed cfTectura tantum , et implementum hujusmodi conditionum spe- ctasse.
(19) Ut potestativae , in potestate heredis positae.
(20) An ante vel post aditara hercdj^atem ? si iraplenda oonditio ab hcrede , et in persona heredis , post aditam hereditatem impleu- da est ; alias , ante.
(21) PrjBsumitur quis non fato , vel casu^ sed implendae condi- tionis aninio Capitolium ascendisse , quoties idera probatur scivisse couditionein sibi aujectam. F^ngit les .. &eu piaesurait , eo anirao Capitoliura ascendisse.
(22) Puta hercs.
(23) /.11. infr. h. t-
(24) Imo non tenetur scire. /. 21, infin. supr. de adquir. vel omitt. hered.
(25) Id est , citra deliberationem ac scientiara, vel si ignorans.
(26) Cur non videtur ? Conditionera potestativara implere, nihil aliud est, quara parere testatori. obscquii natura peadet ab anirao, iion a fato.
(27) Obteinperare , est consentire, Qui ignorat , consentire noa potest. Consensus scientiam praesumit. /. 2. supi\ de jud.
(28) /. 6. 5. I. infr. h. t. l. i6. in fn. supr. de. injust. l. 5o.
5. I. supr. de her.' iivst. L 1. l. 4. in fn. /. 6. /. 20. supr. de cond. inst. l. 12. 5. i. in fn. l. 104. ^. i. in fin. supr. de leg. i. 5. 10. Inst. de hered. insl.
(29) Iinpossibilis couditio ex legatis ct institutioniLus rejicitur , /, I. supr. de cond. inst. An ct tx contractibus ? Minime. Irapos- sibilis couditio voiuntates uUiraas non vitiat; contractus vero vi- tiat. /. non sohim. 3i, irifr. de obl.
(30) Id est, vitiantur et non vitiant, /, i. supr. de cond. inst. sed evanescunt , /. 6. d. tit. pro non scriptis accipicudaj sunt , /.
6. in fin. infr. h. t. L 20. d. t. de cond. inst. L 16. in ftn.supr. de injusto.'l. 104. §. i. in fin. supr. de lcg. i, 5. 10, Inst. de hcr. inst. pro non adjectis , /. i33, infr. de res. jur. pcnnde cst, ac si pure legatum csstt , /. 5o. $. \. supr. dc hcred. inst. nihil legato nocent. /. 12. ^. i. injin. supr. de leg. 1.
'(3i) Vide Eraanueleni Cosiara /. i. :.sUci. c. 8. GubuiuDi fvc- %Mia lib. 1. imv7toq>*yur c. 6, Mo.d.
DIGESTORUM
Dc conditione danM. i. Ve particida tum. 4. PojiPojjRs lib. 3. ad Sabinuju.
SI his (1) Jegf;tiiin esl (2) , quibus (3) patronus (4) Jcgata pia-^siat (5) , tcnipcrare (6) dcbel PrKtor cou- ditiouim (7) : ut ct palrono (8) , et Jieredibus scriptis pro portione deutur (9) couditiouis explendae gratia (10). ^. 1 . Si ita scriptum sil : Si in quinqueniiio pro.vimo , Tiiio Jilius nalus non eril , tiim (ii) clccem Scice herea dato : si Titius aulc mortuus sit , non (12) stalim Seiae decem deberi , quia hic articulus tum (i3) extremi quiu- queuuii tempus signillcia.
De pupillo. i. De sen-o et Jiliofumllias, 5. PATjLrs lib. 2. ad Sabinum.
COnditiouibus pupillus , et sine tutoris auctoritale pare- re (i4) potcst (i5). nec qutm moveri , quod expleta condilioue uecessarius licres aJiquando esse potest (i6j : nam hoc jure pciestatis fieri , nou conditionis expletse (17). 5> 1. Item scrvus vel j^//i/5/r//nz7/fl5 sine jussu patris vel domini coiiditionem impiere possuat : quia eo facto nemo JHaudaiur (18).
De orbitrio, 1. De conditione impossihili, 6. PoMPOKius lib. 3. ad Sabinum.
MLlfa testamento non committitur ab lierede vel lega- tario , vcl eo , qui ex ultima voluntate aliquid lu- cratur , qui alicujus arbitratu (19) monuinentum facere jussus sit , si is , cujus aibitrium (20) est , non vivat , vei adesse non possit , aut rei (21) arbitrari nolit.
5. 1. Si scrvos cerios (22) quis manumisisset , iieres esse jussus erat : quibusdam ex his anie mortuis , Ncra- tius rcspondit , dcfici eum condiiione 5 nec aestimabat parcri posset conditioni necne : Scd Seivius respondit , cum ita esset scriptum , iS"/ jf //a et mater niea vivent (^3), altera jam mortua (24) , non defici conditione : idem est et apud Labeonem scriplum : SaJjinus qucque et Cassius quasi impossibiles eas conditiones in testamento positas , pro non scriptis esse : quae sententia admitlenda est.
De coi ditione guce in non faciendo consistit^ et de cau- tione Mutiana.
7. TjLpUAa's iJb. 18. ad Sabinum.
MUtiana? (2 5) cautionis (26) utilitas (27) eonsistit in conditionibus , quae in non (28) faciendo sunt con- ceplas : uiputa , Si in Capitolium (29) non ascenderit{Zo), si Stichum non manumiserit ^ et in similibus : et ita Ari- stoni , et Neratio , et Juliano visum est : qu«e sententia et constitulione Divi Pii comprobata est. jNec soJum in legatis placuit , verum in liereditatibus quoque idem re- mcdium admissum est.
5. 1. Unde si uxor maritum suum , cui dotem promi- serat , ita hercdem scripserit ex parte , Si dotem , quinn ei promisi ., neque (3i) petierit , neque exegerit : denun- ciare (Sz) eum posse coheredi, paratum se acceplo faccre dotem vel (33) cavere : et ita adire posse Jiercditatem. sed si ex asse sit instilutus maritus sub ea condilione, quo-
(i) Parcntit:is et lihcris.
(2) A libcrto.
(3) Id est, liLciie , l. 64. in fn. ivfr. ad SC. Trel>ett.
(4) Prseifrilus sc. a liLcito suo , ct sic rumpcns ejus testamen- lum. Pio teriia namquc liodie bonoruin possessioncm ab intestato hal)ct.
(5) i*cctj.ta bonorum posscssionc conlra tabiilas libcrti.
(6) Kon enim legalarii debent ca , quae dare jussi sunt scripto Lcrcdi , soii et uni scripto heiedi in hac spccie dare: sed pro por- ticne ea dare scripto I-.ercdip ct patrono defuncti, qui pro lcrtia tc- st^Hienfum dcfuncti rupit : pro ca namque paite lieres cst.
(7) Fingamus relictum lcgatariis aUquid sub hac conditione, si icripiis heredilus decem dedissent.
(8) Quamvis non scripto hercdi, sed tantum bonorum possesso- ri : et mcrilo. nam qucm scquunlur coaimoda , eum sequi debcnt et onera. Socin.
(9) Ea quae teslator voluit scriptis hcredibus a legatariis dari.
(10) Ut co pacto patronus bonorum posscssor, ct scripti hercdcs voJuiitati defuncli pareant : atque ita conditio heredi scripto adjecta in bonorum possessore obtlncat. Socin.
(11) Id est , finito penitus quinquennio. adde l. 42. infr. de veib. ollig. adde de particula tum l. penult. supr. de test. tut.
(12) Conditio Iisec negativa num dicitur implcta , quam primijni exj lor^him est cam impleri non posse ? Minimc : utcunque enim cojiditio ha-c dcGciat ante diem , exspcclandus est tamen dics,pro- pttr dictionem , tum , quae cxticmitatem temporis dcmonstrat.
(i3) Tum articulus significat extremum tcmpua. adde /. in sub' stititt. 3i. supr. de vulgaii. l. 1. §. lectissime. 34- itfr. de wi ct vi armata. l. in illa stipulat. 8./. hocjure. 10. injr. de verb. oblig. h uxori usumfiuctum. 35. supr. de usu et usufr. leg.
(i4) f- 26. supr. de cond. inst.
(i5) Cur potest ? An quod condltioncm implet , ncque contra- hit vcre , vel quasi , ut pulat Baldus ? An quod ncque se obligat vel alicnat ? An potius , quod viam sibi tantum fccisse ad adeun- dum , videatur im|)kta conditione , non verc adiisst ?
(16) Talis est oLjcctio , Si pupillus id potest , potesl igitni: ob- ligari sine tutorc : nam adita hercditate obligalur : id autem non est ei pcrmissuin. /.11. supr. de auct. tut. 5. i. Jnst. de auct.tut.
(17) Id cst , coiiditione explcta , pro eo est , quasi pure ci here- ditas vel Itgatum iclictum sit. d. l. 26. in fn. Eo casu abstincre potcst. /. I. 2. C. si minor ab hered. hoc igitur jure polesfatis f icit : nec ita ccnsetur pupillus adire , ut neccssario ac perpcfuo illigetur hereditati. post conditioncm implelam , jure potcst ca adi- ta aljstinerc.
(18) Qu?e ncmini prajjudicant vel obsunt , citra solcranllatenj possunt lieri.Bald.
(i(j) /. 28. infr. h. t. adde /. 43. 44. /. ii3. Jnfr. de verb. oblig. /. 54. supT\' de leg. i .
(20) Addc /. 4o» 5* ^- "f''' ^' t. l. II. supi'. dc cond. caus. data.
(21) Aut oi. Hal.
(22) Explicationem bujus J. 1. vid. apud Anton. Merend. coH' trov. lib. 2. cap. 26. Ans.
(23) /. 45' iupr. de hered. inst. id cst , si snpervixcrint. hoec conditio est de futuro. vide Grass. ^. Inst. qu. 25. in fin.
(24) /. 8. 5- 7- supr. de cond. inst. /. b\. §. 2. supj: de leg. I.
(25) ^Matiana caulio a Mutio Scaevola inventa est. adde /. 77. infr. h. t.
(26) Coutio haec fit datis fidcjussoribus. /. cum sub hac. (j^^.Jnfr. h. t. Authent. cui relictum. C. de indicla viduit.
(27) Alias sine cautionc relicta conditionalitcr , nisi impleta con- ditione , peti non possunt.
(2S) id est , in conditionibus ncgativis , consistentibus in non faciendo. /. 3. Supr. h. t. vid. /. 7. Supr. si seiv, vind. addc JSovell. 22. cap. 44*
(29) /. 3. supr. de lcgat. 2.
(30) In iis famcn tantum , qua morle lcgatariorum finiuntnr, /. mulicri. Infr. h. t. non autcm in iis , qua vivo legatario implcr» possunt. /. avia. §. Mutiaiia. ct /. pater. J. socriis. l. hoc genus. Infr. h. t. Ratio vero diflcrcntiae cst , quia quae morte Icgatario- rum fmiuntur , hae sunt in sola volunlatc , et potestate legatario- rum : undc merito petunt kgalum , cum in corMm potestatc sit fa- cere , vel non. at ubi lcgatariis vivis existere possunt : non ]>cndet cx eorum voluntate ct potestate , sed ex casu aliqiio , et evenlu , qiii e.vpcctandus est. In lis tamen , quw vivo lcgatario possunt im- plcri , locum habet , si id volucrit testator. /. cum tale. lnfr. b. t. V. Coslam llb. 2. select. cap. 6. Mod.
(3f) Atqui solulo matrimonio dofcm restituere maritus debcl. Igitur non nccesse cst, id ci rcmitti. An dicemus roaritum, p^acto intcrposito dotcm hic hicrari oporfuisse , vel statuto ? Plerumque autem mulicres in dotc maritis solvcnda , mora:n ita admittunt. /. si donatur. 9. supr. d'. cond. ob causam. /. Julianus. ao. supr, de jure dolium.
(32) Cojiditionis implend» dcbitor , ipsc se offcrre , cumquc ad- iie cui implcnda cst conditio debet , ncqiie pctitionem opcriri. /. pen. 5. Priscus. 3. infr. h. t.
(33) Id est, et. uam ulruin<juc fieri oportet. Caau:
LIBER TRIGES
niam non (i) est , cui caveat , non impediri eum , quo minus adeat hereditatem. nam jure ipso videtur impleta conditio , eo (2) quod non est , quem possit de dote convenire ipse adeundo hereditatera.
Qui debet cum aliquo esse , non tenetur cum eo omni ntomento moniri. Bart.
8. PoMPoNius lib. 5. ad Sabinura.
^I quis ita legaverit , Dum uxor mea cum (3) filio l^ erit , hires meus ei tantum dato : si ea laiitans pa- tronum , de medio discessit , ut tamen consilium retine- ret habendi secum liberos , deberi ei legatum , Trebatius et Labeo aiunt : quia non omne momentum exigendum tit (4) , ut cum liberis sit , sed si eam mentem , et id propositum habeat, ne filium a semet dimittat , neve (5) per eam stet , quo minus cum ea filius educetur.
De condiiione liberorum.
9. UlpiAnus lib. 20. ad Sabinum.
SOlemus dicere eum qui in (6) tempus liberorum uxo- ri le2;at , de his non sensisse , quos (7) jam tunc uxor habuit , cum testaretur maritus (8).
De conditione nuptiarum. l. Sijam factum sit quod conditionis loco ponitur.
10. Idem lib. 23. ad Sabinum.
H^c conditio (9) , FilicB mece , cuni nupserit , lalls est , ut qui testatus est , impleri solummodo condi- tionem voluerit ; uon satis egerit , quando : et ideo , [et] ■i vivo testatore nupserit post testamentum factum , im- f^eta conditio videtur , praesertim cum conditio haec talis est ut semel impleri debeat. ♦}* Sed enim non omnes con- junctiones implent conditionem : puta enim nondum (10) nubilis aetatis in domum mariti deducla (11), non pa- ruit conditioni. sed et si ei conjuncta sit , cujus miptiis ei interdictum sit , idera dicemus. An tamen nubendo postea parere conditioni possit , quasi non nupserit , du- bitari potest? et si testator de primo nuptiali jugo sensit, puto defectam conditione : benigne tamen dicendum est , nondum impletam condilionem (12) defectam.
IMUSQUINTUS. 7
§. i. Si [sic] legatum sit , Si navis ex Asia venerit , et ignorante testatore navis venerit teslamenii facti tem- pore : dicendum , pro impleta haberi. •]- Et si cui sic legatum est , Cum pubes erii , siiuili modo hoc erit di- cendum.
1. De conditionibus promiscuis , vel non promiscuis. 11. Paulus hb. 4. ad Sabinum.
SI jam facta sint , quae conditionis loco ponuntur (iS), et sciat testator ; quae iterum fieri possunt (i4), ex- spectentur, ut fiant : si vero nesciat (x5) , prcesenti de- beantur.
5. 1. Item sciendum est , promiscuas (16) conditiones post mortem impleri oportere , si in hoc fiant , ut testa- mento pareatur : veluti , Si Capitolium ascenderit , et si- milia. non promiscuas , etiam (17) vivo testatore existere posse : veluti, si Titius consul factus fuerit.
Exemplum causce : ejus distinctio a poena. 12. Ulpianus hb. 24. ad Sabinum.
SI ita legatum sit , Quoniam {iS) /fHus major ex arca mea decem suslulit^ heres minor filius decem e medio sumito : debetur legatum : quia idcirco relictum est , ut conditio filiorum exaequaretur. et sane Iiaec causa est : nam causa in praeteritum , poena (19) in futurum (20) con- fertur.
De conditione dandi, i3. Paulus lib. 5. ad Sabinum.
SI fundus alicui legatus fuerit , -5* pupillo vel furioso pe- cuniam dedisset : videtur (21) explesse conditionem , curatori vel tutori dando.
De conditione per tertium impedita pro impleta habenda. 14. PoMPONius lib. 8. ad Sabinum. rrf Itius, si staiuas (22) in municipio posuerii, heres esto: J- si paratus est ponerc , sed locus a municipibus ei non datur (28) : Sabinus, Proculus, heredem eum fore (24)5 et in legato idem juris esse dicuut.
De conditione nuptiarum. *
i5. Ulpianus lib. 35. ad Sabinum.
C^^Ui fuerit sub hac conditione legalum (25), si in fa- A milia nupsissci : videiur impleta condilio statim at-
(\) Imo est : caveri enim oportet venientibus ab intestato. /. is^ cUi. 18. infr. h. t.
(2) Pro facto habetur , quod non potest fieri, /. 6. supr. h. t. i. 20. siipr. de cond. instit.
(3) /. 3o. 5- 5. supr. de legat. 3.
(4) Ifl cnim impobsiblle est : hinc colligitur , Ad probandam contir.uam possessionem ct habitationem , necesse non esse singula tcmporum momenta probare.
(5) /. 10. /. i3. supr. de annuis.
(6) /. 5i. in fin. supr. de lei'. 2.
(7) /.61. infr. h. t.
(8) Sed dc futuris. Imo , etiam ad antca natos id refcrtur. arg. /. 24- ■*"/""• de pact. dotal.
(9) Vide Leonin. emendat. lib. 7. c. i5. Ans. Adde Cujac. Ub. i3. obs. 4o. et Eman. Costam lib. 1. select. c. 12, S. L.
(10) /.4- supr. de ritu. l. 68. supr. de jur. dot. l. 3o. infr. quando dies ieg. Inst. de nupt.
(11) De in domuin dcductione dixi ad /. i5. infr. h, t. (J2) Non defectam , Cujac. i3. obs. 40.
(i3) Puta navis ex Asia vencrit.
(i4) Hujusmodi conditio iterum evenire potcst ; hujus conditio- nis cst rcitfiatio ; ideoque reditus alter navis ex Asia exspcctandus est. Quod si taiis conditio sit , quae iterari non possit , qui scicns eam adjicit, vcUe non prsesumitur, ut ejus evcntus cxspectetur. Nec enim in dubio voluntas testatoris ad ea quK sunt iinpossibilia ex- tcndi debet.
(|5) /. 45. in fin, supr, de legat, 2.
(16) Promiscua; conditioncs , potcstativrc. Casuales , sunt non promiscuae. cur ifa dicuntur ? An quia potcstativse sunt in facili ; casuales, in difficih? ut promiscuae sint tyj^fosTs , et promptse? An vero promiscuae dicuntur , quod nulla vcre sit potestativa quae et non possit csse non potestativa , /. 3. /. 4- 5- i- supr. de liercd. inst. casualis non possit esse potestativa. Mixta vero dicatur, cujus eventus partim pendet cx casu , vcluti , Si Titio re<^erso ab hosti- hus decem dedcrit. vidc Cujuc. \\, observat. 2.
(17) /. 2. supr. h. t.
(18) Causa deraonstratur his vocibus , quoniani , ut hic. quia | /. 17. §. 1. infr. h. t. ct simiiibus.
(19) Vide /. 19. infr. h, t,
(20) Poena solet imponi facturis vel non facturis aliquid.
(21) Conditio collata in personam domini, vel pupilli, potcst in persona ejus adniinistratoris implcri : ct merito , quia is reprsesen- tat pcrsonam dominl vel pupilli. Bald.
(22) Statuae poneudi» interdum lcgabantur. dixi ad /.7. supr. de anniiis.
(23) Nec enim cuiquam in loco publico citraconsensumpublicum i<l permittitur. Talis conditio partim pendet a legatario , partitn ab aliis , quoriun ijnpedimentum si intervencrit , pro impleta rcspectu legatarii habebitur.
(24) Ncc eiiim jicr cum stat. /. 23. in fn. supr. de cond. inst.
(25) Aut stipulanti proniissum. /.21. siipr. de jure doliuin. quas cst cjiisdem libri. Goth. ViJe in Iwiic /. i5. J^anu. Aurpach. lil^- i, epist, cap. i\. Ans.
S DIGESTORUM
que ducta (i) est uxor , quamvis nondum in cubiculum uiariti venerit. Kiwtias cnim non concubitus , sed consen-
uiariti venerit. Kvpt sus {2.)facit (3).
el ex iesta-
De his qucc extra teslamentuin incurrunt , mcnio oriuntur.
i6. Gajus bb. 1. de testamentis ad Edictum Praetoris.
IN liis (4) , quae extra teslamentum incurrerent (5) , possunt res (6) ex bono et ajquo (7) interpretatio- nem capere. Ea vero , qua^ ex ipso teslamento orirentur , necesse est secundum scripti (8) juris rationem expcdiri.
De falsa demonslratione legatum non vilianie. 2. De faisa tausa. 3. De causa coi.diiioncditer concepia. 4» De dModo.
ir. Ide3i lib. 2. de legalis ad Edictum Prsetoris.
Dlmonslraiio falsa est, veluti si ita scriptum sit, Ser- vuju Siichuin , ijueni de Tiiio emi : Fundum Tuscu- lanuni qui mihi a Seio donatus esi. nam si constat , de quo hcmine , de quo fuado senserit testator : ad rem non pertinet (9) , si is , quem emisse significavit , donatus tsset: aut, quem donalum sibi esse sigiiificaverat , emerit.,
^. 1. Igilur et si iia servus legatus sit , Stichum co- cuni , Siiclum suioreni Tiiio lego : bcet neque cocus , neque sulor sit , ad Itgaianum pertniebit , si de eo sen- sisse ttstalorem conveniat. nam et si in persona legatarii desiguanda aliquid erratum fuerit , constat autem , cui le- gare voluerit , perinde valet lcgalum , ac si nullus error intPivenerit (loj.
§. 2. Quod autem juris est in falsa demonstratione , hcc vel magis est iu falsa causa (ii), veluti ila : Tiiio finidum do.)quia negoiia mea curani. iiexn yFundum Ti-
tius filius meus prcccipko , quia frater ejus [ ipse ] ex ar^ ca tot aureos sumpsit. licet enim frater hujus pecuniam ex arca non sumpsit , utile legatum est.
5. 3. At si conditionaliter (12) concepta sit causa , vel- uti hoc modo , Titio , si negolia mea curavit , fundum do : Titius filius meus , sifrater ejus cenium ex arca sumpsit , fundum prwcipiio : ita utile erit legatum , si et ille negotia curavit , et hujus frater centum ex arca sumpsit.
5. 4- Quod si cui in hoc legatum sit, ut ex eo aliquid faceret , vehiti monumentum testatori , vel opus aut epu- lum municipibus faceret , vel ex eo ut partera alii resti- tueret : sub modo (i3) legalum videlur.
De cautione Muciana. 18. Idem lib. 18. ad Edictum provinciale.
IS , cui sub conditione non faciendi aliquid relictum tst, ei scilicet cavere debet Muciana (i4) cautione, ad quem jure civili deficiente conditioue hcc legatum , eave here- ditas pertincre potest.
De voluntate defuncti. 1 . De scriptura , si heres non erit, vel quidquid mihi Ephesi oportet dari.
Conditio , quoi tacite inest , si exprimatur , legatum conditioncde non facit , nisi testator aliter voluerit. Ex Bart.
19. IlLPTAKrs lib. 5. Disputationum.
IN conditionibus primum locum voluntas (i5) defuncli obtinet, eaque regit conditiones (16), denique et in ea conditione (17), sifilia mea cum Titio nupta erit , pla- cuit , non semper inortis tempus observari , sed voluntate palrociuante tardius (18) produci.
5. 1 . Haec scriptura , si primus heres crit , damnas
(1) Quid ? uxor 5 quando Yiro ducta censetur ? ducta liio ccrte intcUigitur , etiam antcquam iu mariti cubiculum vcncrit , multo luagis anttquam maritus ctim ca concubuerit. Quid ? num ductara inlelligimus , in mariti hortos deductam , in separala tamen dia;la habitanltm antequam aqua et igni dic nuptiarum sit accepta , ut l. C6. ^. I. siipr. cle dcnat. inter vir. An vero in mariti domum ceducttm? vid. /. 5. 6. 7. supr. de rilu. ut sit sensus: In mulie- rc domum dcducla non concubituro, sed consensum facerc nuptias: ne alioqui si nudus constnsus id faciat , ctiam cum castrato , et puclla , ncnduni viripotcnlc , et mulicrc aicla vulva nuptias csse «iicamus. vid. Holtcmann. 4- ohs. 26. Quseras cxinde , Nura suffi- ciat osculum ci a marito datum , ut ducta censeatur , arg. l. 16. C. de nu])t. ? Kum quse in ^maritum \^x vcrba de futuro cbnsen- sit? kn ca taiitum , qua; pcr vcrba dc prcescnti ducta cst ? Alteru- tro casu , ni;m constnsus nudus citra copulam sufficit , ut ducta intelligatur ? ]Xam hi omncs gradus diligentcr distingucndi sunt : Conscnsus pcr verba de fuiuro , pcr verba de prsesenti, osculum , in liortos mariti , in dcmum , in cubiculum dcductio, aquse et ignis mtcrventusfolim ( hodie sacra , et Ecclcsiastica , et publica benedi- ttio ) , postrcmo , ipse concubitus. Si quidem binc definiri vidco zb Andrea Gailio 2. ohscrv. 80. stalutum de lucro dotis conceptum in casum non existentium libcrorum , locum etiam in desponsata bal ere. Ductam ego planc putaverim , si verbis de praesenti ducta fucrit , licet ncque in domum mariti deducta sit , ucque cum co concubucrit: sed praeslat hanc rcm totam ex ipsa antiquitate dedu- tcre. A^etus mos Komanis fuit, in marili domum novas nuptas tra- ductndi , ut hinc rolligilur, et /. 10. su])r. h. t. l. 5. ^. lo.supr. irmmcdau. l. q. supr. dc sporisal. l. 68. /. 69. §. 3. supr. dc ju- re dct. l. 32. |. 27. /. pen. supr. de donat. inUv virum. l. 2. ^. I. iupr. de his , quce ut indigtns. i. 17. in fin. infi: de rcb.auct. judicis possid. Tacit. lib. 12. Sqncc. 4- controvers. August. 6. de citit. 9. Vcspere autcm domum u.xores trant^fcrebantur tadis ac fa- cihus pra?cuntibus. Noctu enim nubebanf. I''estus. Eara ob causam in Catulli Epithalamio noctcm imminerc pucri ct pucllre monrnt. Porro vclata: deduccbantur. Tertul. libro dc velandis virginiius. Dcus, qui huic solenni dcductiohi praeerat , Doniiducus dicchatin-. Marcian. Capella2. PhHolo^ice, Doinus ipsius postc» inuugcbanU.r,
unde uxoris sive unxoris nomcn. Donatus iVi Terent.^. Isidor. ult. Ex hoc more promanavit id , quod praecise dicimus , uxorem du- cere , subintelltcla voce domum : plenc vcro ac pcrfccte dicimus , uxorcm dnmum ducere. Plaut. Aulularia duobus locis. Terent. Hcyra duobus locis , Phormione. quo et modo Graeci , uytfS^ut yvpx~Koi. dicunt. Ljsias in oratione de Eratosthenis ccede. Pollux 3. Hinc innubcre vcteribus cst transire : Nonius. quippe nubent« in domum mariti transihant. Hujusmodi deductio sic in nuptiis ex- acta , mulicr ut absens absenti per literas nubere non posset , /. 5. supr. de ritu. l. 69. 5- 3. supr. dc jur. dot. etsi vir absens ducc- re potcrat. Paul. 2. scnteut. 20. adde Brisson. i. select. 18.
(2) Maritalis affeclio. l. 32. §. i3. supr. de don. int, vir. ASo. infr. dc reg. jur.
(3) Id Cit , consensu dislinguuntur nuptiae a concubinatu , /. 4- supr. de ccncub. solo consensu , ctiam sine tahulis et scriptura.
(4) Id est , in re dubia. Goth. vide Nicol. VaU. de reb. dub. Iruct. 14. Ans.
(5) Incurrunt. Hal.
(6) Tcstamenta arbitrio viri boni interprctari nos oportct. vidt Mantic. 3. de conject. 2.
(7) .ffquum ct honum nos deducit ad humaniorem intcrprcta- tionem. /. 10. infn. supr. de rebus dub.
(8) Adde /. 69. supr. de legat. 3.
(9) Id est, nou nocet. /. 33. itifr. h t. /. 8. ^. a. infr. de B. P. secund. tab.
(10) Intcrvenisset. Hal. Goth. intervcniret. Floi-ent. S. L.
(11) Ntc cnim falsa causa legato obcst. /. 73. 5» 6. infr. h. I. 5; 3i. Inst. de legat.
(12) d. §. 3i. i^rrs. sed conditionaliter. Insl. dc legat. (i3) Vidc /. 1. C. de his , qucE sub modo.
(14^ Vide /. 7. supr. h. t.
(i5) Vid. Manlio. 3. de conjcct. ultimar. uoluntat. 3. (i()) Et discernitur a poena. /. ult. supr. de his , qua poena. tt causa /. 12. supr. h. t.
(17) Vide /. 6. C. dc uistit.
(18) XJt ita sufliciat , quod quandoque fucut nu^ta ant« morli* sua; tcnipus.
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
65/0 clure , pro conditione non est accipienda (i). magis enim demonstravit lestator , quando legatum debeatur , quam conditionem inseruit : nisi forte hoc animo fuerat testalor , ut faceret conditionem. Proinde nec illud dicen- dum erit facere conditionem, QuicUjidd mihi Ephesi oporlct dari , hoc do., lego. Sed si sic leget, Si primus mild he- res non eril , damnas esto secundus dare , et primus lie- res exlitit : legatum non debebifur. si primus adierit cum secundo, non extitisse conditionem, nequaquam ambigen- dura est.
§. 2. Si patronus contra tabulas (2) bonorum posses- sione accepta debitam portionem occupet 5 legata , qua» sic (3) data sunt , Si paironus heres (4) non erit ^ non debet colieres patroni pra^stare (5).
5. 3. Si a primo ila legatum est , Si seciindus heres non erit , viginli Tdio dalo ; simili modo , a secundo , eidem Tilio ita legatum est , Si prinins heres non erit ; et ambo heredcs exliterint : legati condilio deficiet. si al- ter iieres exlitit , alter heres non extitit ; legatum debebi- tur (6).
De condiiione turpi , velud jurisjurandi , remittenda.
20
. Marcellus apud Julianum lib. 27. Digestorum Kotal.
^TOn dnbitamus, quin turpes (7) condiliones remitten- ^ As\ sunt. quo in numero plerumque [ sunt ] etiam jurisjurandi.
21. JuLiANTJs lib. 3i. Digestorum.
MIThum (8) interest , conditio facti (9) an juris es- set. Nam hujusmodi (loj conditiones , Si nafis ea? Asia vencril ^ Si Titius Consul fuctus erit ,^ quamvis im- pletae essent (11) , impedient (12) heredem circa adeun- dam hereditaiem, quandiu ignoraret (i3) eas impletas es- se. Qua^ vero ex (14) jure venient , m his niliil amplius exigendum , quam ut impletae sint (i5). veluti si quis se filiumfamdias Cxistimat (i6) , cum sil paterfamilias , po- terit ad(iuirere hereditalem. quare et ex parte lieres scri-
ptus, qui ignorat, an tabula: tcslamenti apsrtae sint, ad- ire heredilalem poterit.
De conditione non nubendi. 11. Idem lib. 35. Digestorum.
QUotiens sub conditione mulieri (17) legatur , Si non (18) mipserit , et ejusdera fidei commissum sit , ut TUio rcstituat , si nuhai : coinmode statuitur et si nupserit, legalum eam petere posse (19), et nou esse co- geudam fideiconimissum praestare.
De conditione dandi heredibus. 23. Idem hb. 43. Digestorum.
QlJi daobus heredibus decem dare jussus est^ [^stj fun- dum sibi habere , verius esl , ut conditiones scinde- re (20) non possit : ne etiam Ipgatum scindatur. Igi- tur quamvis alteri quinque (21) dederit , nuUam partem fundi vindicabit , nisi alteri qiioque adeurai hereditatem reliqua quinque numeraverit , aul illo omitlente heredi- tatem , ei , qui solus adierit hereditaiem , tota decem de- derit.
De condilione implenda. 24. Idem lib. 55. Digestorum.
JUre civili recepium est , quotiens (22) p^r eum , cu- jus interest conditionem impleri (^3) , fit , quo miniss impleatur : ut pt^rinde liabeatur , ac si impleta con iitio fnisset. -j- Quod pleri({ue et ad legala et ad iieredum in- sliliitlones perduxerunt (24). "];• Quibus (23) exemplis sti- pulaliones quoque committi quidam rocte piilaverunt, cum per promissorem factum esset , quo miaus slipulator con- ditioui pareret.
De conditione liberorum. 25. Idem lib. 69. Digestorum. /^Um vir uxori, Quandoque (26) llheros hahehit., fun- vJ dum legat : si mulier divorlio ficto lilieros ex alio procreaveril, deinde soluto secundo matrimonio, ad prio- rem maritum redierit, non intelligitur expleta conditio (27), quod lestatorem verisimile (28) non est de liis liberis saa- sisse , qui se vivo ex alio (29) suscepti fuissent.
(i) Nam qiije tacite insunt,actum conditionalemnon faciunt. «yociVt.
(2) Suhaud. liberti.
(3) Id ost , sub bac conditione.
("l) ^erbum, fwres , vciificatur etiam in herede Praetorio. Si- cin. vid. /. 117. infr. de reg. jur. l. i. /. 2. supr. dc yossessoria ftercd. petit. l. 2. infr. de bonor. possess.
(.'>) Quia SHCcedens contra tabulas dicitur ctiam beres. Bald.
(0) Atquc ita conditio , si heres erit , dicitur purificata , pro quacunque )>arte sit heres : ideoque masculis existcntibus hcrcdihriS, tamdiu foeini iae excluduntur, quamdiu rcpcritur mascuhis cx miui- ma parte heres.
(7) Z. i4- supr. de cond. inst.
(8) Conditiones aliae facti , aiiEe juris.
(9) Facli scil.
(10) Facli conditio dicltur , quaj a tcstatore exprimitnr , nec a legc su])int(:Iligitur : juris , quae a lcgc subintcUigitur. Soc.
(11) Impletse sunt. Hal.
(12) Imo , non impedient. /.21. in fm. supr. de adquir. uel omitt. hered.
(i3) Ignoraverit. Hal. adde ;. 2. supj: h. t.
(i4) Conditio juris est , quae ex jure vcnit.
(i5) In couditiouibus juris , snflicit sola veritas existcntife condi- lionis : in conditionihus fucti praeter cxisteDtiam conditionis requi- ritur scientia hcredis. Socin.
(iG) l. 96. supr. de adquir. i>el omilt. hered.
(17) Indetinite. quid , si uxori ? si nupscrit , cotrenda erit resti- tuerc. /. i^i.supr. de legaU 3, vid. Robert. 1. animad. i. 2. 3. Tid. Anton. Morcator. 1. notat. i. 2. 3. nraescrtim 3. Tota.llh
(18) Vide Tiraq. 18. priuilegio pix cvisce.
(19) IIoc videtiir abrogatuin Non. 22. cap. 44- Uuam enim et. duabus conditionibus cogitur uxor legataria cligere, aut nuptii? ah- stinere, si legatum haherc velit : aut si nuptias eligit, legatj carere.
(20) Dandi conditio , ut quaevis aUa , non dividitur : pro parte impleri non potest. /. 56. infr. h. t.
(21) /. 74- §. 1. supr. de adqu. vel omitt. hered.
(22) /. 81. iii fin. infr. h. t. l. 5o. in fin. supr. de covtrah empt. l. 20. in fin. l. 38. supr. locati. l. 32. §. i. supr. dg usu- m. /. 23. in fin. supr. de condit. instit. 1. 5o. in fn. l. 85. in
fin. Infr. de verb. oblig. l. i. §. i3. Infr. de extraord. cogii. l 161. infr. de leg. jur. l. i. C. de inst. et suhst. l. i. C . <le hif, qua: sub modo. Goth. vide Leonin. emendat. lib. 4- c- 20. n. i. Ans. /.ddc Ant. Augustin. lib. 4- emzndat. c. 17. Zas. Ub. 2. sir.- gul. intell. c. 25. S. L. ^
(23) Non implcri. vide Hottoman. 4- obs.^i.
(24) V. Molinaeus ad consuetudines Parisienscs tit. i. 5- 3. g^. 2. n. 21. Mod.
(25) Argumentum ab ultima voluutate ad contractus observa. dixi /. L\6. Supr. de pnct.
(2G) Vid. TJipian. i5. i>ers. Prat.
(27) Cur ita ? lcgatum factum a mcirito uxori in tompTis libsro- rura , intelligitur de liheris comraunibns ex se non ex alio marito susceptis. Verbum liberorum, in dubio intelligitw de liberis profe- rentis sive loquentis raariti.
(28) Vide /. 114. infi\ de rrg. jur.
(29) Vidc quae scripsi ad /• 4- ^- q^^^ndo dies legat.
D I G E S
Dc tonditiune Jurisjuvandi , mt dandi facimdive. i . J)e jurc auirstcndi.
26. Idem lib. 82. Digestorum.
H^c scripUiia (1) , Si vigimi dcdcrit , aut juraverit se aVquid facluruni , uuam couditionem exprimit liabcalem duas (2) parlcs. quare , [ si ] quicunque iiercs scriptus crit sub couditione (3) si junaerit se decem da~ turum , aut nionumenUnn fadurum : quamvis verbis edi- cli ad liercditatcm vel legaluni admittalur , tamea com- }>(.lliiur facere id quod lacturum se jurare jussus est , so- io (4) jurejurando remisso.
§. 1. Cuni eadem res alteri piire , alteri sub conditio- ne icgalur , aut cum aller pure, aller sub conditioue Iie- rcs scripius cst : pais lcgali vel lieredilatis deficiente con- ditioue adorescit (5) etiam lieredi (6) ejus cui pure Itga- tum vcl Iiercditas data est 3 si tamen lierediias ejus adita iuerit. ,
De testalore qui jussit monumentum ad cujusdatii ex~ emplum sii>i fieri.
27. Alfenus Varus lib. 5. Digestorum.
IN lcstameuio quidam scripserat , Ut sihi monumentum iid (7) exempluin ejus , quod in via Salaria (8) esset Pullii Septimii Demcirii (9) ., Jierct : nisi factum essct , hercdes niagna pccunia inultare : et cum id monumentum PuLlii Septimii Demetrii nullum (10) reperiebatur , sed Piiblii Srplimii Dama? crat , ad quod exemplum suspica- bstur eiim , qui lestamentum fecerat , monumenlum sibi fieri voluisse : Qua:-rebant lieredes , cujusmodi monumen- tum se facere oporieret: et si ob eam rem nulliim monu- meutum fecissent , quia non reperirent ad quod exemplum facerent , ninn poena tencrentur ? Ilespondit , si intellige- retur , quod monumcntum demonstrare voluisset is , qui testamentum fecisset : lametsi in scriptura (11) non tum essct , '^ tameu ad id , quod ille se demoastrare animo sensisset , fieri debere, sin autem volunlas ejus ignorare- tur , poBnam quidem nujlam vim liabere j quoniam ad quod excmplum fieri jussisset , id nusquam extaret : mo- numenti-m tamen (12) omnimodo secuudum substautiam el dignitalem defuncti extruere debere.
* Al. nomcn dccssct.
T O R U IM
De condilione si illius arbitralu nupserit. 1. Dc sp.cie nuo! in locuiii ctllerius succcssit.
28. Paultjs lib. 2. EpiLomarum Alfeni Digestorum.
Fllia3 (i3) siiaj ita quis lcgavit , Si Auia filla mea arbilratu Luvil Titii nupscrit , e.i tot hcres meus da- to. Titio ante testatorem morluo , Attia nupseiat. Oua;re- batur , an legatum ei deberetur ? Respondit, deberi^(i4). §.1. Attia luxor mea op!aio{i5) Fliilargyrum puerum., Agatheam ancillam , (]ni inci erunt cuin moriar. h qui testamentmn fiicit , Agallieam , quam testamenli lemporc liabuit , vendidit : et postea ancillas emit : ex Jiis uni Agalheaa nomen imposuit. Quaesitum est , an hcec legaia videretur ? Respondit , Isgatam vidori (i6).
De conditione^ si in Capitolium ascenderit. 29. JuLiANUS lib. 1. ad Urseium Ferocem.
HiEc conditio , si in Capitolium asccnderit (17), sic recipienda est , [si] cum primum potuerit Capito- lium ascendere (18),
De jure accrescendi. 3o. Idem lib. 1. ex Minicio.
SI separatim mihi totus fundus pure; tihi sub conditio- ne legatus fuerit (19), et tu decesseris antecpam con- ditio extiterit: non (20) habebo necessitatem implere con- ditionem , ulpote cum etiam si conditio defecerit , pars quam vindicatmus eras , mi adcrescat (21). De conditione iinplenda. 3i. Africanus lib. 2. (22) Quresiionum.
IN testamenlo ita erat scriptum , Siichus ct Pamphila liberi sunto : et si (28) in mUrimoniuin coierint , he- res ineus his centuni dare danv-as esto: Sticlius (mle aper- tas (24) tabulos decessit : Respondit , partin Sliclii defe- ctam (25) esse : sed et Pamphiiam defoctam conditione videri , ideoque partem ejus apud heredem rcmansuram (26). Sed etsi uterque viveret, et Slichus nollct (27) eam uxo- rem ducere , cum mulier i^arala esset nubero 5 illi qui- dem legatum deberetur , Stichi autein portio inutilis fie- bat. Nam cum uni ita legatum sil , Titio si Seiani uxo- rem duxerit , heres meus cculum dato : si quidem Seia moriatur , defectus conditioue intelligitur : at si ipse de- cedat , nihil ad hei'edem suum cum Iransmittere , quia morte ejus conditio defecisso inlclligitur : utroque aulem vivente , si quidem ipse nolit uxorem ducere , quia ipsius facto conditio defecit, uihil ex legaio consequituri niulic-
(1) Sic legit Cujac. 5. obs. i. in fm. Haec scriplura , si jura- verit se \>igmti daturuin , aut aliquid facturuin.
(2) Addc /, 23. $. I. supr. de recept. qui aibitr. Cur ita? Ubi duae conditiones alLcrnatiyc ponuiitur , videliu- una esse condilio , quaE! duas paitcs habeat.
(3) /. 8. 5. 4- *"P'". de cond. inst.
(4) Conditio jurisjurandi licct rcmittatur , id tanien quod in ju- ramcnlo coutinelur , impleri dcbet, Socin.
(5) /. 7. supr. de reb. dub.
(6) Jus adcrcscendi tiansniiltitur ad hcrcdes. /, 9. infr. de suis. Cur? adcrcscit porliom , non pcrsona:, /, 33. infm. supr. de usu-
fi: ct quemadmod. '
(7) Inscriptioncs monunicntorum fidcm facerc hinc collieunt. di- XI /. 6. mfm. supr. /. G. C. de rclig.
(8) Salana via Romx dicla , quod per cam Sabini sai a mari deferebant. vid. Fcst, Sularii ct Salariuin.
(9) Dcmetiii nomcn pro .Dama sumitur per parallagcu : ut Cra- tini pro.Cratisti, /. 54. iiifr. de maiaim. tcstam.
(10) Authcnlico desinentu , id uudc cxemplum sumi oportct,cssc dcsmit, Castrcns, m l. omnia privilcgia. 35. C. de cviscvv.
(ti) Vule /. 6, C. de rcligios.
(12) Fonna pcr tcslalorom exprossa si non repcritur , arbitrio boni viri dcclaranda fucrit . Socin.
(i3) Mora tcrlu jicm uccet ci , qui quid faccrc cjus coiisilio da-
mnatus cst. /, 79.. ^. 4- infr. h. t. l. 3. C. comm. de legat. (i4) Yidc Cujac. in haiic /. 17. observ. 22. (iS) Optionis lcgatum.
(16) Quoties rei empt.-B idem nomcu qiiod habebat res legata, et postea alicnata , imponitur , indicium cst testatorcm vcllc rcm ita de novo emptam substitui , et esse loco prioris,
(17) Vidc Emanucl, Costa lib. 2, select. cap. 4. Molinajus acl /, \. $. si stipulanti. niim. 9. de vcib. vblig. Mod.
(18) Post mortcm tcstatoris sciHcet. /. i, in fin. supr. h. t. Cou- ditio potcstativa facilis statim , ut jiotcst , iinplcnda cst.
(19) Kc suinus conjuncti : ncc vidctur pleuc rcccssum a meo le- gato : conditio scqucutis exspectanda est. /. 7. supr. dc adim. vel transfcr.
(20) Jus non dccresccndi procedit sine onerc.
(21) Id cst , ad me in solidum pertiiut jurc non dccrcsccndi. Bald. ct sic ^ in conjunctis rc , habet locum jus adcrcscendi , id cst , non dccrcscendi. Socin. Adcresccudi , inquaia sine oucre.
(22) Vide Cujac. 2. ad African.
(23) 5. Harmen, 10, J, 45.
(24) Vide Ulpian. 24. j.Si./.^-C de cond.inscrt.l.\o\.inJr.h.t. (2.5) /. 59. infr. h. t.
(26) Cnr ? conditio pendens cx facto duorum , si casu , non fa- cio unius , deficit, non habchir pro inipleta, ^27) /. i. C. dc niit. ct sulitit.l. I. C. de his ^ ^,^£b sub modo.
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
rc autem noJenie uubere , cum ipse paralus esset , lega- lum ei debelur.
De rationihiis redclendis. 32. 1d£M lib. 9. Qusestionum.
QUamvis rationcs (1) rcdilcrc , nihil aliud sit, quam reliqua solvere : tameu si et stalulilieri ct lieredis culpa , sine fraude (2) tamen servi miuus solulum sit, et bona fide redditas esse rationes existimalum fuerii, liberum fore ? et nisi ita' observetur , neminem , qui sub conditione ita maiuimissus esset , unquam ad libertatem perveulurum , si jier imprudculiam (3) miuus solulum esset. -^- licec ila accipieuda ait, si quaudo is , qui ratio- nes reddere jussus sit , per ali([uem errorem (4) siue do- lo (5) malo ita ratioucs edidcrit, ut domiuus quoque cir- ca computaliouem erraret.
De falsn demomtrationc. 1 . Si iniev plures de nomine conlrov'ersia sit. 1. Dc jurc aurcorvm annulorum. 3. De condiiione . Si mea erit , ^. Vcl si mei erunt. 33. Warciakcs lib. 6. Institutionum.
FAlsa (6) deinoustratio ueque legalario (7) neque fi- deicommissario nocct , neque lieredi (8) instjluto ; veluii si fiairein dixerit , vel sororem , vel nepotem , vel quodlibet aliud : et hoc ita juris civilis ralioue (9) , et Goustituiiouibus Divorum Severi et Anlouiui cautum est.
5- 1 • Sed si conlroversia sit de nomine iuler phires , qui probaverit sensisse de se defuuclum , ille ad/ni(tetur.
Jy. 2. Sed si ciii quasi liberlo , id est , iuter libertos , legatum fneril (10), non idciico L galum amillit , quia postea anuulos ab Imperatore acceperit : nam honor (11) fjus auctus est , nou conditio mutata : et ita Divi Seve- rus et Anioninus rescrips runt.
5- 3. Si quis legaverit rem ita, si mortis tempore ejus erit, nec luuc ejus invenitur: nec a;stimatio (12) ejus le- gali videbilur.
S- 4-. Qi"<l ergo , si quis ita scripserit , Slichum et Pav}p1iilum Titio clo , lcgo , si mei erunt cum moriar , et uuum ex his alienaverit (i3) , au vel alter possil a le- gatario vindicari ? Placet vindicari : nam hunc (j^) ser-
monem , licct plurahs sit , pi'o eo oporlet accipi , atque si separalim dixisset , Slichum si meus erit , cum moriar.
De demonslratioue per expressionem qualiiatum rei de- monslratce. i. Discrimen demonstrationis el conditionis. 34. FLOREiNTisus lib. 11. lustitutionum.
NOminatim (i5) alicui legatur ila , Lucio Titio : an (i6)per demousirationeiu (ly) corporis , vel artifi- cii , vel ofHcii , nel necessitudiuis , vel adfinitaiis , nihil inicrest : nam demonstrado plcrumque vice (18) nominis fungiiur : nec iuierest (19) faisa an vera sit , si certum sit, quera testator demonsiraverit.
^. 1. lutcr demonstrationem et conditionem hoc inter- est , quod demonstratio (20) plerumque factam rem o- steudit , couditio futuram.
De levissima lihertatis conditione. 35. PoMPOjvius lib. siugulari ReguJarum.
LEvissima (21) hbertalis couditio ea inlelhgenda est , quse ad fibertatem perducit (22),quamvis uaiura gra- vior et durior sit (2 3).
De reJicto in honorem Consulatus. 1 . De tempore fidei- commissi restituendi.
36. Marcellus lih. singulari Responsorum.
PUbhus Ma3vius lcslamenlo suo iia cavit: Quisquis mi~ hi hercs hercdesquc crunt do , lego , fideiqae coruni committo , uti dent Gaio Seio sororis rhcce filio in hono- rem Consulaius qundringenta : vivo (a^) Maevio Seius Gonsul desiguatus (25) esl , et munus (26) edidit : deinde ex Calend. Januar. (27) Consuialuni ingressus est , alque ita JMajvius decessil : Quaero , au quadringenta Seio de- bcantur? Marcellus respondit , deberi.
§. 1 . Titia codicillis de prajdiis , qure tesfamento Se- plitioe reliquerat , ita cavil : ^ ie pcto , Scpiitia , ui filio meo , CU771 annorum sedccim esset (a-.)) , eadcm prcvdia restiiuercs (29) ; quod si filius meus scdccim annos imple- ccrii , peio , uii reddas (3o) ea , restiiuas Puhlio Mcecio et Gaio Coruello. Qua;ro , cum Septitia decesserit, dein- de fihus quintumdecimum aunum agens defunctus sitran
CO /. Si. infr. h. t.
(2) Impleta conditio rationum reddcndarum dicitur , si bona fide rationes sunt rcdditae , licet in calodo tit erratum. Bald,
(3) /. 74< supr. cle adquiv. vel omitt. hered.
(4) Adde l. 37. in fin. supr^ de excus. tut.
{p") Cur ? bona iide" quod factum est , pcenam non meretur. v. Cujac. 9. ad Afric. in hanc leg.
(6) Falsa deraonstratio non nocet. /. 17. supr. h. t. l. 34- /. 4o. 5- 4- infm. infr. eod. l. 75. ^- '• infin. l. jo8. ^. S.sup?\ r/e lcgcu.^ 1. /. 35. 5- 2. in fm. l. 102. 5- l- ^upr. dc legnt. 3. /. i._ §. 8. supr. dc date prceleg. l. 10. circa fin. supr. de aurn. /• 23. verb. qnod si sic. supr. de liberaUon. l. 28. supr. d^ rcb. dub. l. 2. /. ult. C. dc falsa causa adject. $. 3o. Instit. de lc- gatis.
(7) Imo legatario nocct : nam falsa dcmonstratio legati non fa- cit legatum. /. 72. §. 7. infr. h. t.
(8) \ ide /. 48. in fin. supr. de hered. instit,
(9) De juris ct conslitutionum difTercntia vidc Cujaciura 7. ohscrv. 19,
(10) /. I. infv. de jure aur. nnnul.
(11) Annulorura aureorum jure honor augetur , conditio non niutatur, vide qure scripsi ad /. 3. infr. de bonis liber. et l. ult. C. dc jur. aur. annulor.
(12) iEstimalio lcgati quando dcLeatur , vid.TMantic. 8. de con- jecutris. 8. 9.
(i3) /. 2. infin, supr. dc cond. inst.
(i4) PluraUtas diveisos effectus rcspiciens , suas in singularilates restituilur , ut hic. secus si communcm eficetum rtspicit. /. 8. S. 3. supr. de pigncratia. vide /. 148. infr. de reg. juv.
(i5) Si nominatim. Hal. Goth. vide Cujac. lib. 2. obsen-.cap.i. (iC) /. go. supr. de legat. 3.
(17) Tiieophil. Inst. de exhered. liber. vers. nominalim.
(18) /..6. in fin. supr. de rei i>indic. l. 6. supr. de reb. dub.
(19) /. 33. supr. h. t.
(20) Adde /. 12. supr. h. t. l, 6. supr, de legat, l. I. 2. supr. de hib- quce pcen.
(21) Potest enira libcrtas sub pluribus conditionibus dari. /. 45. infr. de manum. testam.
(22) Facilius sc. /. 5. infr. dn manum. test.
(28) Demus institntnm sub his condilionibus , vel si decem de- dcrit ., vel si cozlum digilo tetigeril: postcrior , quo gravior et m;(- gis impossibilis , faciiius deducit ad liberialem : facilius , inquam , quia hal)ctnr pro non adjecla. /. 3. supr. eod.
(24) /.91. circa fman supr. h. t.
(■25) Consules alio tcrapore desipinabantur : alio magislratum 111- grcditbantur. adde /. 20. §. 6. supr. de hered. prt.
(26) Munera gladialoria etiam Consulcs edebant , tamot.si peira- ro: vcnalioncs ssepe. Cicero 2. O/ficinrum: Magnificcnlissima Pom- peji munera secundo Consulatu. Sueton. in Ncrone cap. 4- ^ ^o- milius praeturae consnlatusque honore venationcs ct in vico et ia onmibus urbis rcgionibus dedit. Munus etiam gladialoiium , scd tanta ssevitia , ut necesse fnerit Auguslo clam frustra monilum co- tircerc. adde JSovell. io5. cap. i.
(27) Consules ex Calendis Januariis Consulatum inibaKl. (■28) Fortc , essit , id est , erit.
(29) At. restituas. Hal.
(30) Substitnere a legatario et fidcicommissario possumus. /, 77. infr. h t. vide /, 9. C. de fdeicomm.-
DIGESTORUIM
repiOPsciitotur fiJciccmmissuni , quiiUodccimo anno implo- 10 : ct (i) liercdes Scplilia? restiiuere id PuMio Mscvio et Gaio Cornelio dcbeant? JMarcellus rcspcndit, Seplitiam jus , quod in liis proediis habuisset, lieredi suo reliquisse: i.'lcniin videri contra voli.ntatem lestatricis reprsesentatio- ucm (?) lidcicommissi desiderari , ut aniplins ad sul)sti- tulos pervenial , quam ad pucrnjn pervenire , vel a Se- ptitia , vcl ab liercdibus poluisset . et vcrba quidem vi- denlur repraesentare fideicommissum : sed non (3) est ve- risimile , ut maturius voluerit testatrix ad substitutos id transCerre.
-f- Ncc quicquam mutat , quod Septitia ante decessil : nam cisi puer viveret, ncn prius Septitias heredes, quam Septilia possent conveniri.
De legato ut fnariutnuiatur.
37. Paulus lib, singuJari ad leg. Fusiam Caniniara.
SI quis eum , quem ipse mannmitlere non poterat (4), logaverit ita , ut eum legatarius manumittcret : etsi a lcgalo non repellatur (5) , non est compellendus , ut ma- numiitat , quoniam totiens secundum volnntalem testato- ris facere compellitur , quotiens (6) contra legem nihil sit iiiturum : idque Keralius scripsit : et tamen a legato non esse eum repellcndum : quoniam (j) magis legatarium ali- quod commcdum testator in hoc servo quam heredem ha- bere voluisset.
De quaniitate non adscripta in testamento. 38. Idem lib. singulari de jure Codicillorum*
SI ita scripsero , quanlum codiciUis Titio legavero : li- cet codicillis legatum explicetur, tamen ex testamen- to (8) valet : solaque quantilas in codicillo delata est : nam et apud veteres legata talia fuere , quantum ei per epistolam (9) scripsero : quantum ex illa actione tletraxe- ro , licres dato.
Ad quos refertur conditio. i. De foro. 89. Javolekus lib. 1. ex Posterioribus Labeonis.
QUae conditio ad genus personarum , non ad certas et notas personas pertineat , eam existimamus totias esse testamenti , et ad omnes (10) heredes institutos perlinere : at quae conditio ad certas personas accommo- data fuerit , eam referre debemus ad eum duntaxat (11) gradum , quo hse personge institutae fuerunt.
5. 1. Cum iia in testamenio scriplum erat , ut aliquid
in foro Jiat , ncque adscriptum erat , in quo foro : La- beo ait , si (12) non appareat quid mortuns senserit , in cjus municipii foro facicndum,in (i3) quo (i^) is, qui te- siamentura fccerit, domicilium haLuerit: quam sententiam ego quoque probo.
De conditione implenda. i. De impensis. 2. De coH' ditione lcgatis generaliter et ex intervaUo adjecta. 3, De eo , quod dominus serco de.het. 4- De faha demunstratio- ne. 5. De legato ad monumentum cedificandam.
4o. Idem lib. 2. ex Posterioribus Labeonis.
QUibus diebus vicinus tuus te via publica , cnm ad parendum conditioni ire velles, ire prohibuerit, nec per (i5) te staret , cjuo minus agendo ob calummas eum summoveas : hi dies conditioni non imputabuntur.
5. 1. Quidam ita lcgaverat 3 Si Publius Cornelius im- pensam (16), quam in fundam Seianum feci , heredi meo dederit , tum heres meus Publio Conudio Jundum Seia^' num dato. Cascellius aiebat , etiam pretium fundi dari debere. Ofilius impensae verbo negat pretiura significa- ri (17) : sed eps duntaxat sumptus (18) , quos in eum , posteacjuam emptus esset,fccil. Idem Cinna scx-ibit, adjecto eo, quod non deductis fructibus impensarum ratio haberi debeat : et [hoc] magis verum puto.
5. 1. Quidam Titio centum legaverat , deinde infra ita jusserat , Ouas pecunicts cuique legavi , eas heres meus , */ mater mea moriiur^ dato : mortuo patrcfamilias Titius vixerat , et viva matrefamilias decesserat. Mortua matre heredibus Titii legatum deberi Ofilius rcspondit : quoniam non sub conditione esset legalum , sed anle lc^gatum pu- re (19), deinde dies solvendi adjecta. vid';amus ( inquit Labeo ) ne id falsum sit : quia uiliil (20) intersit utrum ila scribatUr, quas pecunias cuique lcgavi ., eas hcrcs me- us , si matcr mea moritur , dato ; an ita (21) , nisi (22) niater mea moritur , ne (23) daio : ulroLi(jue (24) euim sub conditione [ vel ] datum vel ademptum esse legatum. Labeonis responsum probo.
§. 3. Dominus servo am^eos quinque sic legaverat: He- res meus Sticho servo mco , quem testamento liberum esse jussi , aurcos quinque , quos in tahulis debeo , dato. Jsi- hil servo legatum esse, Namusa Servium respondisse scri- bit : quia dominus servo uihil debere potuisset. Ego puto,
(i) Et an beredes. Hal. ad.le /. 40. §. T. infr. ad SC.Trrbell. (a) Rcpiaesentatio fidcicommissi.
(3) Potest tamen maturari. :, 62. S- i. infr. ad SC. Trehell.
(4) Pcr legem Fusiara Can dam , ut ex inscriptione hiijus le- gis colligitur. de qiia vide tit. inst. de L. Fnsia Caninia. et Ul- pian. t. I. 5. 24. ct l. un. C. de L. Fiis. Can. toll.
(5) Et sic , Falsus modus nou vitiat , licet vitietur.
(6) Vide /. 16. .-;upr. Je usu el usufr.
(7) Onus injuactum si deficit , cedit lucro ejns , cni erat injun- ctum ; et sic m re kgata , legatarius censetur magis dikctus quam heres, Sccin.
(8) /.77. supr. de hered. inst. l. 10. supr. de condit. inst. L I. C. de codicill.
(9) Testatoris voluntafem interprctari possumus cx ejus cpistola et memonali mauu scnpto , si id voluorit , ditm tamen ex com- paratione hterarum , vei aliis lcgitimis conjocturis constet , schcdu- lam, qua de agitur , manu tcstatoris scriptam cssc. facit /. Theo- pnmp. 14. supr. de dotc. Plane cxecutores non tcnentur sequi vo- luntatom scnplara in epislola , nisi veritas episto1<e quinqnc tcstibus comj robetur , cuni po.-sit esse supposititia. .^lciat. 9. cons. 107.- Hum. 12. de test;.mcnlo holographo vid. Novell. 2. Theodos. de testamentis.
(10) Quia yerhum heres , comprehendit omnes gradus hcreduin. /. I. supr. de uulg.
(n) Cur ila? collige ex /. 27. 5. 4. in fm. supr. de pact.
(12) Vide /. 95. /. 11 5. infr. dc verh. ollig.
(i3) Locus in testamentis interdum sul)intclligitur,ut ccce , tesla- tor jussit fieri rera quampiam loco non adscripto , in ca civitatc id fiet in qua teslator domicilium habet , lU hic. ct /. 49- C. de Episcop.
(14) l. ult. C de sacros. Ecclcs.
(i5) Vide /. 23. supr. de cond. in.-st.
(i6) Fundi legatarius sub hac conditionc , si impensas in eo fa- ctas lestituerit , hercdi solas im]icnsas rcstituit,noii fundi pretium: fructus tamcn perceptos non lucratur.
(17) Merito: nam pretium rei non est in rcm, sed propter rera habcridam et acquir''ndam impensa. Socin.
(i8) Vide /. 9. C. de cvictionilms.
(19) Eadem rcs cum lcgatur uni purc , et alteri sub condilionc , lcgatum prius extinguitur . /. 89. infi: h. t.
(20) Conditio utroquc hoc casu constituitur , dato , si mater meu moritnr ; et , nisi mater mea moritur , ne dalo.
(21) Oratio conditionalis hahet a coutrario seusu iraplicitam nc- gativam. Baldus.
(22) Nisi condtti»nera facit. adde /. 3. supr. dc in dicm addict.
(23) Adde /. 09. in fin. Infr. de manumiss. test. adde Alciat. 5. paradox. 4>
(24) Conditio quacunque paile tcstaracMiti adjecta, lcgatuip con- ditionale reddit. JSald.
LIBER TRIGES
secundum mentem testatoris naturale (i) magis quam ci- vile debitnm spectandum esse : ot eo jure utimur.
J. 4- Q"' dotalem fundum nuUum habebat , ita (2) lcgaverat: Fundmn CorncUammt^ quern illa milii doti de- dit , d heres dato. [ Labeo , ] OfUiiis , Trebatius , re- spondorunt, fundum nihilo minus legatum (3) csse, quia cum fuudus Cornelianus in rerum natura sit , deaionslra- lio fulsa legatura non perimit (4)>
^. 5. Thcrmus Minor , quorum arbitratu (5) monu- mentum sihi fieri vellet , testamento scripserat : deinde ita legaverat , Luciis , Publiis , Corneliis ad monutnen- tum meuni (cdi/icandum mille heres meus (6) dato . Tre- batius respondit , pro eo habendum , ac si ita legatum esset , si satisdedissent se ita id monumentiun ex ea pecu- nia facluros. Labeo Trebatii sententiam probat: quia ha;c naens lesiautis fuisset , ut ea pecunia in mouumentum con- sumeretur. Idem et ego et Procuhis probaums. Effectus conditionis. 41. Ulpiawus lib. 34- ad Edictum.
LEgata sub condilione relicta non statim , sed cum (7) conditio extiteiit , deberi incjpiunt : ideoqae interim delegari non poterupt.
De condilione , si in potestafe manserit. 42. Africakvs lib. 2. (8) Quaestionum.
Flliofamilias legatum est sub hac conditioue , si in po- testate pairis mansisset : magis palri legalum videri ait, et patrem suo nomine legatum petere. -h Idem juris e&se , et si servo (9) similiter legetur. Arguraenlum rei est , qucd etsi cibaria servis Tiili legentur , proculdubio domiai est , non servorum legatum.
De honorum possessione contra talulas. 1 . De le^e Fcd- cidia. 2. De partis capacitate. 3. De lege Falcidia. 43. Patjlus lib. 8. ad Plautium.
PLautius : Rogatus est heres (10) a liberto (11) testa- tore , ut percepti (12) sibi decem (i3) , totam hcre- ditalem revenderet (i4) : postea patronus (i5) defuncti bonorum possessionem contra tabulas petierat , et par- tem (16) heredilatis , quae debebatur , abstulerat (17). Procu- lus , Cassius , fideicommissariura pro rata quod solvit re-
IMUSQUINTUS. j3
petere (18) debere ajunt (19). Paulus : hoc jure ntimtir : nam quemadniodura praestatione fideicommissorum et lega- toruni heres exonerutur (20) per Praetorem , ila etiam i- pse partem consequi debet.
5. 1. Diversum est , si Falcidia inlerveniat et minnat legatum : nam his casibus nihil rcpetetur : quia in soli- dum conditioni paretur (21).
§. 2. Item scjnditur jus dandi , si is cui legatum est , non potest partcm hereditatis sibi relictam, toiam caperer nam verius est, partem eum prxstare debere , partem il- los , qui auferunt ab eo , quod plus relictum est , quam a lege concedilur.
§. 3. Neratius Hbro primo B.esponsorum scribit , ex duobus scriptis heredibus , si unus rogatus sil tibi heredi- tatem restituere , tu Tilio certam summara dare , et be- neficio legis Falcidiae in restituendo heres utatur : quanla minus tibi pr?estiterit , tanto (22) minus te Titio prgesta* re , nou esse iniquum.
Cui dandum esl , ut impleatur conclitio. 4- De Sena^ tusconsidto Trehellicmo. 6. De controversia hereditatis. 7. De Senatusconsidto TrebelUano. 8. An coaditio dancU r^- cipiat cUvisionem.
44- Idem lib. 9. ad Plautium.
OUi (23) heredi dare jussus est servo alieno inslituto , non domino dare debet. nam et si alio herede m- siituto, jussiis est servo Titii dare , ipsi servo daturr quia auoi Jfacti (24) sunt , non (^5) transeunt ad domi- num (26). quemadmodum si mihi aut servo Titii stipula- tus sira : non Titio , sed servo ejus dari potest. et haec vera sunt.
$. 1. Sed cum heredi dare jussus est , videamus, ne domino dandum sit : et conse((uens est et hic servo dari.
5. 2. Csrte statuliber , quin domino dare debeat , noja est dubium.
5. 3. Contra , qui domino debet dare (27) , non im- plet conditionem dando servo ejus , nisi [ si ] dommus consenserit : nemo enim in tali specie condilionem , nC" sciente me vel nolente , iraplere potest.
5. 4. Cum hereditas ex Trebeliiano SenatusconsuIlo re-
(j) l. 83. infr. de sohit l. 32. infr. dc rfg. jur. et sic, quo- t;ci veiba lcstatoris noii posss.imt verificari , id est , accipi proprie ( puta dc vcro dc))ito tt exigibili , quale cst civile ) vcrificantur , ct accipicnda sunt impj-oprie de debito naturali. Socinus.
(2) Ita rclictum valct ut lcgatum non ut dos , /.21. infin. infr. de ucrbor. obligat. hinc coUige , per tcstainentum et ultimam w)iifcssionem non probari rem dotalem esse. /. 28. C. penult. supr. de libcrat. lcg. l. 21. infin. infr. de vcrb. obUg.
(3) /. 33. supr. h. t.
^^\ L' '.^U^- '• *"P''' «^^ '«^^a^- J- '• 21. supr. de lesat. 2. /. 72. 5. 6. mfr. h. t.
(5) Adde /.6. supr. h. t. l. 11. supr. de condict. caiusa data.
(t>) Si saiisdederint se monumentum jedificaturos.
Stl ?,?"'''^'o Icgatum snspendit. l. 5. $• a. infr. quando dies.
(8) Vide Cujacium 2. ad Afric. fol. 22. . (9) Inferpretes lioc ad monachos cxtendunt : sunt enim praepo- silis ct Abbatibus suis servorum loco . Bart. ad /. 8. supr. de transact. '
(10) Pufa PJautius patronns.
(11) Puta Titio.
(12) Al. Ut perccptis sibi decem. (i3) Puta a Caio.
(i4) Vendciet. Hal. /
(iJ) Pra;triit„s scilicet a 8uo liberlo.
(16) Puta tertiam.
(17) Eidem Caio.
(18) A Plautio.
(19) Diminuta re sicut diminuitur onus : ita re aucla augetu^. Socinus.
(20) A Caio fideicommissario.
(21) Falcidia introducta favore heredis ia damnum ejus non re- torquenda, Bald. /. 6. C. de legib.
(22) Fideicommissarius , cui per fideicommissum aliquid reUctum est ea lcge , ut Titio aUquid det , tautum detrahit ex legatis quas prsestare debet , quanturn heres ei detraxit per Palcidiam. /. 32. $. 4. itfr. ad hg. Falcid. l. 63. §. 12. infr. ad SC. TrebeU.
(23) Legatarius scilicet.
(24) Facti qnaB sunt ad dominum non transennt. /. 24. infr. de adqu. vel amitt. possess. adde /.21. supr. de adintcnd. vel transf 5. 2. Inst. de stipulat. sen-or. l. 38. §. 6. infr. de verb. obUgat.
(^,')) In ejus persona debet impleri conditio , in cujus persoiia est formata , non in persona alterius. Bald.
(26) Conditio dehet impleri in forma specifica. vide Doct. ad l. GaUiLs. 5. ct quid si tantum. 2. opposU. Bart. de Uher. et post- hum. uhi Fortunius Garzia num. 178. Dcciura ad /. 3. C, de inst. et subsl. ct ad rubr. extr. de probat. num. iS^- cum scq. eC cons. II. num. 19. Cravettam ad l. cum fdio. de iegat. i, 2. part. num. 166. usquc ad num. 171. Coslam. lib. 2. select. cap. 8. Mo!in«um denique tract. de divid. et iadivid. in princ. num. 12. Mod.
(27) Dare drtmino jussus , coiiditioncm non implet dando ejus servo. Qaae in facto cousistuat, ea per seryum doraino aon adqwi' runtur.
i4
DIGESTORUIM
stitula est , heredi (i) tlandiim est , ut imploatur con- ditio : nec (2) hoc restiiueiidum est ex causa lideicom- luisii.
§. 5. Sed ciun suspectam adiit et restituit : et dubita- fur , au ei auferendum sit ? et benignius est , et iu hoc casu uihil (3) ei auferri.
5. 6. Si autem me herede instituto , controversia milii fiat hereditatis , si cavil legatarius , evicla hereditate red- <h legatum : et (4) ipsi cavendum est , reddi (5) quod dedit.
^. 7. Sed si jussus sis mihi decem dare , et accipere Jieredilatem ex Senatusconsullo : decem tibi ex causa li- deicommissi non restiluam.
^. 8. Si duorum (6) servo legatura sit sub conditione daiidi : non posse per paites condilioni pareri (7) qui- t3am aiunt , sed semel dandam pecuniam. sed ego con- Ira (8) pulo (9).
^. 9. Si pors rei legatte usucapta (10) sit , an in soli- dum parcndum sit? Dubiio : et potest dici, pro parte (xi) ^^arendum ex seuientia teslatoris.
§. 10. Plautius
ex heredibus fundum legavi , si
eentum heredibus dedisset : Deducet suam parlem heredi tariam (12) : et reliquam summam heredibus pro porlio- Tie (i3) eorum dabit. At si heres ex parle ita institulus esset , si heredibns dece/n dedisset : non aliter esset he- res , quam si tota decem coheredibus dedissel (i^)- luia ijon ante ad hereditafem admitlerelur , quam si omnem summam dedisset. Kam cum et servus teslamento liber , et ex parte Iieres i(a scriptus esset , si heredibus deieiu dedisset : consiitit non (i5) alitcr eum liberum lieredem- t[ue futurum , quam si tota decem coheredibus dedisset. Paulus : lioe jure utimnr.
De acccptilatione. 45. Idem lib. i6. ad Plautium.
JUlianus ait , si heredi lcgatarius , ciii sub conditione legalum erat , si heredi decern dederit , id (iuod ei
deberet heres accepto tulisset(i6): non quidera videri con- ditioni paruisse quasi dederit 5 sed quasi per heredem stet quo minus pareat , posse petere legatum , quasi extiterit conditio.
Quando dies conditionis cedit.
46. Idem lib. 3. ad Vitellium.
SI in (17) diem ( exempli gralia ) centesimura impera- tum est statulibero , ut pecuniam solveret (i8), neque initium lemporis ejus , quod futurum esset , adscriptum est :adita(i9) hereditate cedere dies incipit. quia (20) ab- surdum (21) visum est, ante diem praelerire,quam is exi- sleret , quem oportet accipere. et lioc in omnibus qui heredi dare jussi sunt , dicendum est : igitur et legaiario ex adita hereditate ad pavendum conditioni lenipus com- pulabitur.
De conditione expressa , qu(S mn e.rpressa inesset. 47. Marcellus lib. i4- Digestorum.
SErvo libertatem ita dedit , ///e , si nieus erit (22), li- ber tsto : legatum vel liereditatem sine conditione ei dedit : deinde eum alienavit : Debebilur domino ejus Je- gatum vel liereditas , et jussu ejus adiri poterit. nam id expressit , si meus erit , in libertate danda : quo futurum erat ut impediretur libertas , etiam si id expressum nou esset. sa;penumevo tamen mutatur rei effectus: quanquam (^i) id exprcsserit te^tator, quod etsi nou fecisset , inesset tumeu.
De reliclo , cum ad annum illura pervenisset. 48. Idem lib. i5. Digesloruin.
NOn putabam diem fideicommissi venisse, cum sextum decimum (24) annum ingressus fuisset , cui erat re- liclum, cum ad annum sextum deci/num jterienisset: e\ ita eliam Aurelius (^5) Imperator Aulouinus ad appellalio- nem ex Germania (26) judicavit.
(i) Birccto scllicel. Nam conditlo dandi heredi intclligitur dc dirccto iicrcde , non utili , puta fideicommissario. Et nicrito : nam ytrba qua; directo et utiliter intciligi possunt , accipienda suut po- iius de eo quod directum est , quam quod obiiqnum. Snciii. Jla implenda est conditio licrcdi , scu cjus commodo , licct aiii bcrcdi- latem restituat ex fideicommisso. Quid , si ci al)lata est hercditas , tit indigno ? Quid , si bercditatcm vcndidit? Idcm. Bart. Quid, si ininor rcstitutua in integrum nudo nominc heres sit ? Bartolus (bi- liitat. Imola negat dandum esse minori. iu /. qui liberis. 8. ^.hax ^erbci. 1. supv. cle \'ulg.
(2) Conditionis implcndnB gratia quae dantur bcxedi , ca fidti- coiHmissario restituere hercs non debet.
(3) Cur nihil aufertur? An quod ridiculum sit, si incontinenti ai'ieraiur, ut putat Bald. ari^. 1. uU. C. de bon. qiice libcr.
(4) Cavct lcgatarius heredi de lcgato ci rcstituendo , si ipsi bc- ledi fuerit evicla hereditas : ita vicissim lcgatario cavet licres de co rcstituendo , cpiod ab eodem lcgatario accepit conditioncra implendi .scu implendae conditionis gratia.
(.5) Evincitur ubi legatum , datuin iraplendae conditionis eausa rccipitur. Bald.
(6) Et sic eommuni.
(7) A diversis dominis scilicet.
(8) Cur ? quoties uiius plures rcpraesentat , idcm juris cst dc xmo, qiiod de piuribus scparatis. facit /. ct Proculo. 20. supr. de icgat. 2.
(9) l^t mcrito , quia servus communis vicem dominorum sustinet. l. I. 5- 4- /'.'/'■• de stip. sen>.
(10) Sicul pcr aiienationcm voluntariam tcstaloris ccnsctur revo- catum lcgatum , /. 11.5. ra. siipr. de legat. 3. ita per alienatio- uem causatam ab usucapione. l. 28. infr. de verb, sign.
(n) Diminuto icgato ptr usucapionem diminuitur conditio.7?flr- tolui. Emoluuiaito lcgati pra;icriptione minuto, onus ci injmictum
minuitur. vide Bald,
(i'^) Hoc cnim casu est hercs , siciit alii.
(i3) Jussus dare iieredibus censetur jusbus dare pro hcrcd;iaii.i portioiic , non viriiitcr. Socinus.
(i4) Et merito, quia lipec conditio est adjccta institiitioni ; ideo- que non antc iieres csse poteril, quam implcta conditio fuciit.
(i5) Addc /. l5. in fin. supr. de slat. h»m.
(iG) Jussus dare acceptum ftrendo non paiot conditioni. Es^t enir.i aliud darc , aliud iiberare : qui dat, facit qnid accipicntis ; qu !.- beiat , nibil facit accipientis ; acceptilatlo iicet vim babcat solulio- nis , non tamen dicitur proprie solutio. Igitur non dicitur iinpicla dandi conditio per acccptilationem. Socinus. addc /. 49- i'if'- dc solut.
(17) Si intra. Hahand.
(18) Jiissns dare sirapliciter,intelligitur jussus darc hcrcdi.i^oc.i. (i<)) Tcmpus conditionis dandi bcredi nou incipit currcre ni^i po^t
aditain hcreditatem. Socin.
('10) Rcpctita conditio non censctur , quffi tacite inest : qiiia fni. stra tt inutiiiter esset expressa. vidc Manticam 10. d< conjsctur. G. nuin. '.>7.
(21) Dilatio temporis non prius potest baLerc finem q»iam pnu- cipium.
(22) Cum moriar scilicet.
(23) /. G5. 5. 1. supr. de leg. i. vidc qua notavi ad /.56.iu/7 . tnandati.
(24) Dccimum quHrtum. Cujac. ad /. 5. C. qui testam.
(^,')) Aliud autem jndicavit Impcrator Hadriauus. /. 74. $. i. infr. ad SC. Trebell. adde /. 49. supr. de legat. i./. 5. C. quan- do dies legat.
(26) Gcrraania Tmperio Romano subdita fuit. Appelbtiones cn.m ex Germania ad Impcratorem fuiisc , hic locu» iadicio est. addt /. 1 1 . supr. de evict.
LIBER TRIGES
Dc relicto in anuos decem. 49. CELSts lib. 22. ])igestoruin.
SI in ojmos clecem Iieres dare damnaltts , aut quis liber (sse jussus est (1) : novissimo (2) ejus temporis die legalurn debebitur , et liberlas obtingit.
De vatianihits reddendis. 5o. Ulpianus lib. 1. de officio Consulis.
SI cui libertas dala sit directo sub hac (3) conditione , si rationes reddidisset : arbitrum (4) a Consulibus Divus Pius dari pcrmisit his verbis : Adiii a vohis am- plissimi Consulcs (5) , arhitnim dahiint, qui cxcussis ra- tionihus, non tantum qum rcliquci sunt Epaphroditi , con- stituenl , t-erum cticmi quas rationes quwque instrumenta tvadcre , cut exhihere Dominis suis deheal : cujus senten- tica cum fuerit satisfactuni , non impedietur Epapliroditi lihertas.
IMUSQUINTUS. i^j
De conditione rationum rcddendarum, 53. luEM libro sing. de Evremalicis.
SI qnis servum liberum esse jusserit , si heredi ratiimes _ nddidisset (iB) , posteacpe (19) eum ratioues redde- re veiuerit , quasi puram lacturus libertaiem : competit ex testamento libertas.
De prorogaiione legatorum. 1. Si duohus legetur suh cojuliiione dandi.
54. Javolenus lib. 2. ex Cassio.
SI quis legata , quibus (20) dies apposila non esset , annua , bima , trima die dari jussit ; et ali- cum puhes esset^ pecuniam legavit: id quoque lega-
De plurihus condilionihus dcndi heredi.
5i. MoDESTiNUS lib. 5. Differentiarum.
SUb diversis conditionibus disjunctim positis liber esse jussus , eam conditiouem eligere polest , qure sibi le- vior (6) esse videbilur : legato vero eo modo relicto , legatarium novissimse conditioni parere oportet.
5. 1 . Heredi decem dare jussus , et liber csse , et he- redis (7) heredi (8) dando perveiiiet ad liLertatem. quod non simiHler in legalarii (9) pei-sona cu<stodiri , Publicius scribit.
De condilione exprcssa , i^el tacita. 52. Idem lib. 7. Differentiarum.
NOnnunqnam contingit, ut qusedam nominatim expres- sa officiant , quamvis omissa tacite inielligi potuis- sent nec essent obfutura. quod evenit , si alicui ita lega- lur : Titio decem do , lego , si Moivius CopitoUum (10) ascendcrit. nam quamvis in arbilrio Maevii sit, an Capi- lolium ascendat et velit efficere ut Tilio legatum debea- tur : non lamen poterit aliis (11) verbis uliliter legari si Mcvcius voluerit , Titio decem do. nam in alienam (12) voluntaiem (i3) conferri (i4) legaium non (i5) potest. hi- de dictum est , expressa (i6) nocent (17) , non expresaa nou nocent.
lum annua , bima , trima die post pubertatem pra^staa- dum esse , in commentaviis Gaii scriptum est. quia magis conditio , quam dies legato adjecta esset. Contra ego sen- tio : quia tere dies ponitur ad proroganda ea , quae ad praasens tempus , non etiam quae in fulurum legata sunt , disjunctis. 1. De coiidiiione i^ies^iue pubertatis habet (21) alicjuam temporis demon- straliouem.
5. 1. Duobus eadem res , 5/ (22) heredi centum dedis- sent , legata est : si alter (^3) ex his quinquaginta dede- rit , partem legati consequetur ; et pars ejus , qui no« dederit, alteri cum sua couditioue adcrescit (24)' De comlitione clandi incapaci.
55. Idem lib. i3. Epistolarum.
MJ^lvius , cui fundus legatus est , 5/ Callimacho , cuni quo testameuti faclionem non habebat , ducenta de- disset : couditioni parere debet , et ducenta dare , ut ad eum legatus fundus perlineat ; licet (2 5) nummos non fa-. ciat accipientis. quid euim interest , utrum tali personae dare juljeatur , au aliquo loco pouere , vel (26) in mare dejicere? ueque euini ilhid quod ad talem persouam per- venturum est , testamenti nomine , sed (27) mortis cau- sa capiiur.
^n conditio dandi recipiat divisionem.
56. Idem lib. 14. Epistolarum.
Cui fuudus legatus est , si decem dederit , partem fun- di consequi uou potest , nisi totara pecuniam nume- rasset : dissimilis est causa , cum duobus eadem res sub couditione legata est. In hac enim quseslione statim a te- stamento, quo pluribus coudiiio apposita est , divisa quo- que in singulas pcrsonas videri potest : et ideo singuli
(0 Alias: Si intra annos decem. sed lectio Florentina melior ct verioi- cst : qu?e vcterilius intcrpretibus placuit , ct confirmatui ab Accursio /. si ila fuerit. $. ult. de manumiss. testam. Nam cui intra annos deccm libertas relicta cst , statim liber ficri potest : uon novissimo dcccnnii die, ut cum libertas in dcccm annos relicta estj unde constat humanum quid passos , viros csetcroqui maximos , Ba- ronem ct Haloandrum , qui to' intra hic mordicus retineri voluo. runt. Mod.
(2) Id est, ultimo. Imo statim. l.^.infin. infr. de manumiss. testam.
(3) /. 47*. §. 2. infr. dc fideic. libert.
(4) /. 53. in fn. supr. tle judiciis.
(5) Consules arbitros dabaut ad rationes manumissorum au- diendas.
(6) l. 35. supr. l. 87. infr. h. t.
(7) V. l. 94> in fin. infr. eod.
(8) Heredi etiam hcredis daudo fit liber is , qui jussus est hc- redi dare , ct ita liber csse. (y) /• 109. infr. eod.
(10) /. 68. supr. de hered. inst.
(1 1) Lcgatum exprcsse in alterius voluntatcm non potcst confcr- ri : tacite ct nou ita vcrbis apertis potcst.
(12) /, 32. /. C8. vers. atquin si quis. I. 70. supr. de hered. inst. l. 64. supr. de legat, i, Vid, Cujac. a. olfs, a, extianei, vd
heredis. /. Senalus. 43. §. legatum. 2. Sup7\ de leg. I. l. fidci' commissa libertas. 46. Iifr. de fideic. libert.
(i3) Meram et profusam.
04) Expressim.
(i5) Imo potest. /. 43. 5* ^* *"P''« de legat, i.
(16) /. 68. supr. de hered. inst.
(17) Ubi scil. ratione cxpressi occurrit aliqua ratio vitiandl actus. Bcdd. vide /. 195. iiifr. da rcg. jur.
(i8) /. 3. 5- 9- siipr. de adimend. vcl transf.
(19) Sicut legata possunt adimi , ita ct conditiones : nec tamen per amotam conditionem vidctur id remolum , cui^ conditio crat adjuncta ; sed purificatur. Bald.
(30) /. 3o. supr. de legcU. 1.
(21) Dies inccrta intcrpcllat pro homine, ex quo dics est. Bald..
(22) Id cst , sub hac condilione.
(23) /. i5. supr. de statu homin.
(24) Adcrescit cum onere suo pars deficiens.
(25) Dandi vcrbum hic irapropric: ita sumitur /. 167. infr. de regul. jiir. • 1 i
(26) Atqui conditio in mare projiciendi scrvari non dcbet. /. qiiidam. 27. supr. dc cond. inst. Aliud in pccunia j aliud in ho- minis rcliquiis.
(27) Adde /. 8. infr. de mort. caus.
DIGESTORUM
cum (i) S! a parte el oondilloni parerc , ol l(^t,aluni ca- pere pos?uut. n^m (juanivis suninia universse conditionis sit adscripta , enunieratione (2) personaruui potest videri esse divisa : in eo vero , quod uni sub condilioue legatum est, scindi ex accideuti conditio nou debet: et omuis uu- merus (3) eorutn , qni iu locum ejus substiluuutur , pro singiilari persona esl liabendus.
Dc operis. 57. PoMPoNius lib. 9. ad Quintmn Mucium,
QUcesitum est, an si jussns fucrit servas (juinquc operas extraneo clarc , id liber siL , coudilio talis sit roci- pienda : ut quemadmoduu» circa pecuuire dationem dicitur , ita et circa pra;slationem operarum dicamus? Sed hoc jure utimur , ut quemadmoduai diclum est , si pecuniam ex peculio suo det exlraueo , admitli eum ad libertatem ; ita et si operam praestilerit , uecesse sil eum admitti ad libertatem. itaque [et] in proposito sapienter faciet heres , si injpedierit (4) eum , quo miims prasstet et operas : hac enim ratione servus perveniet quidem ad operis ejiis extraueus non De eonditione nupliaruni^ SS, Idem lib. 10. ex variis leclionibus.
SI ancillpe alienac , cwn ea nupsisset , legatum sit , Pro- cnlus ait , utile legatum esse : quia possit (5) raanu- missa nubere.
An morte , i. El media , 2 . Vel maxima capilis di^ viinuiione legatum e.vtingui/ur.
Sg. Ulpianus lib. i3. ad legem Juliam (6) et Papiam.
INterciditlegatum , si ea persona decesserit (7) , cui le- gaium est sub conditione.
§. 1 . Quid ergo , si non decesserit (8) , sed in civi- tate esse desierit? pula alicui legatum , si Consul fuerit , et is iu insulam deportalus (9) est : numquid nou iu- terim extiuguitur legatum , quia restilui in (10) civitale potest ? quod probabilius (11) esse arbitror.
§. 2. Non (12) idem crit dicendura, si ea poena in eum statota fuerit , quae irrogat servitulem : quia servi- lus (i3) morii adsimiluiur (i^)-
Difisio conditionum. 1. De fisco. 60. Paulus [ lib. 7. ad leg, Juliara et Papiani ],
/iVytirfo(i5)consistentes condidones varielateni habent, et quasi tripartitam recipiunt divisionem , ut quid delur., V,t quidfiat .^ ut quid ohtingat (iG) : vel relro (17), ne
defiir , ne fiat , rie ohtlngat : gx his dandi faciendiquc condiliones in personas collocauiur (iS) , aul ipsorum , quibus quid relinquitur , aut alioruai 5 terlia species iu eventu ponelur.
§. 1. Fiscus iisdem (19) couditionibus parere debet , quibus persona , a qua ad ipsum , quod rehctum est , pervenit : sicut etiam cum suo ouere hoc ipsum vindicat. De condilione in tempus liberorum.
61. Ulpianus [lib, 8, ad leg, Juham et Papiam ].
SI vir uxori ad tempus liberorum legaverit , dubitarl potest , an de his duntaxat filiis sensisset testator , qui post mortem ejus uati fuissent , an [et] de his , qui ri- vo (20) eo ab eo suscepti fuissent post(2i) testamentum fa- clum, cum maneuie malrimonio decessisset : verum a^quum est proflcere (22) , sive vivo marito , sive post morteoi luiicantur.
1. De conditione dandi et non solidi capacilaie.
62. Terentius Clemens lib, 4' ad legem
Juham et Papiam.
SEd si lioc speciahter expressit lestator , etiam si ex alio post morlem suam liberos procreaverit , nihilo minus eam ad legatum admitti.
5. 1. Cuidam non (23) solidiun capienti , amplius legi concessse portionis rehcta est, si heredi aliquid dedisset. Quffiritur, an id quod conditionis irnplenda; causa dederat, consequi ex causa legati possit, quasi uon capiat, id quod deroget ? au vero id extra sit , nec ideo magis ex bonis testatoris amphus capiat , quam capturus essct , si sine conditioue legalum esset ? Et Juhauus rectissime scribit , tanto (^4) amphus eum capturum , quantum conditionis implendae causa dare eum oportet : nec interesse, heredi , an extraneo dare jussus sit , quia couiputatione facta , qua; semper in persona ejus introducerelur , non ampiiu« legi concessae portionis ad eum subsidoret.
§. 2, Cum vir uxori , Si (2 5) a liheris ne (26) nupse^ rit , in anuos singulos aliquid legavit , quid juris sit ? JuUanus respondil,posse (27) mulierem nubere et legaluin capere, quod si ita scriptum esset , Si a liheris impuhe' rihus ne nupserit , legem locum non habere : quia magis cura hberorum , quam viduilas iujungeretur.
63. Gajus [ hb. 3. ad leg. Juham et Papiam ].
CUm ita legatnm sit , Si Titio wm nupserit , vel ita , Si neque Tilio , neque Seio , neque Manno nupserit , et deuique si plures personse comprcliousse faerinl : niagis
(1) Pro sua. Hal L 44. 5. 8. m fm. mpr. h. t. I. 11. f i, /, i3, 5- 2, irifr. de inanuiniss. tcstam. l. 3o. supr. de usu ct usuft: legat.
(2) Ennraeratio pcrsonariim vim tlivisionis portionnm liabet.
(3) Numerus omnis , qui unius iu locum substituitur, pro una persona liabclur. Bald.
(4) L 23. in Jin. Supr. de cond. inst.
(o) Conditio dicitur esse possibilis , quse etiam stalu miitato ppssibilis est, Batcl.
(6) An lex Julia ct Papia sunt una lex vcl duae? negat Robcr- tus I. animadi'. 1, ait Anton. Mercat. i. notat. i. in pr. ct fin. adde l. 43, l. 44- supr. de ritu.
(7) l. 3i. supr, h. t. l. 69, inft\ eod. l. 69. $. 6. sfftpr. de hered, instit. l. 65. 5« i« supr. de legat, i. /. 11. "5. 6. supi\ de iegat, 3.
<8) Naturaliter,
(9) Deportatione legatarii non extinguitur ci lcgatum, sed sus- pcnditur tantum.
(jo) /. 104. infr. h. t.
(11) Deportatio bunc in modum niorti non comparatur : idqiie cohibcndorum caducoram et legls I^piae caiiSla. yidc Cujac. ad /. 121. 5- 2, infr, de verh. oblig.
(12) Dcportatio servitutcm non irrogat.
(i3) Et manuinissio. /, 92, inft\ de solut.
(i4) Assiinilatur, Hal. adde l. 3. in fui. snpr. dr caplt. minut. /, 32. §. 6. supr. de don. inter fir. l. 209. iiifr. de reg. jur.
(i5) Qui facit, dat : dat , qui facit, vid. /,"218. infr. dc i-crb. signif
(iG) Al. contingat. ca ponitur in cvcntu.
(17) Id cst , c convcrso , ut /. \o. §■ "^- infr. d- adjuir vcl amitt. poss. l. i\. ^, 2, in fin. infr. de fdejust.
(18) Couferuntur,
(19) /. 9. supr. de SC. Silan. l. 2. §. 1. supr. de alim. l. 6. infr. de fwe fisci,
(20) V, qnae scripsi ad /, 4- ^- quando dics legat.
(21) /. 9, Supr. h. t.
(22) /.91. infin. iifr. h. t.
(23) /. 2. C. de naiuralib. liheris.
(24) Usque ad concurrcntem quantilatem oneris cum relicto, rliam non capax capit : quia non vidctur haberc cx causa lucrativa. Bidd.
(20) /. 72. 5. 5. Infr. h, t,
(■y.Qi) Al. non.
(27) Ilodic iion potest. Novell, 11. c. 44«
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
placuit , cullibet eorum si nupserit , amissuram legatum , nec videri tali (i) conditione , viduitatem (2) iujua- ctam , cum alii cuilibet satis commode possit nubere.
5, i. Videamus , et si ila leg?.tum sit , Si Titio nu- pserit. et quidem si lioneste (3^ Titio possit nubere , du- bium non erit , quin , nisi (4) paruerit condilioni , ex- dudatur a legato : si vero indignus sit nupiiis ejus iste Titius , dicendum est , posse eam beneficio legis cuilibet nubere. quae enim Titio nubere jubetur , cajteris (5) omnibus nubere prohibetur : itaque si Titius indignus sit, tale est , quale (6) si generaliter scriptum esset , si non nupserit. imo , si verum amamus , durior haec conditio est , quam illa , Si non nupserit : nam et caeteris omni- bus nubere prohibetur ; et Titio , cui inhouesie nuptura sit , [cum] nubere jubetur.
64. Terentius Clemens lib. 5. ad legem Juliam et Papiam.
HOc modo legato dato , Si Lucio Titio non nupserii : non (7) esse legi (8) locum , Julianus aiebat. §. 1. Quod si ita scriptum esset , Si Aridce non nu- pserit : interesse , an fraus legi facla esset. nam si ea es- set , quse alicubi (9) nuptias non facile possit invenire , interprelandum , ipso (lo) jure rescindi , quod fraudan- dae legis gratia esset adscriptum : legem enim utilem Rei- publicae , sobolis (11) scilicet procreandte causa latam , adjuvandam interpretatione.
Si heres pejidente legcUi conditione decesserit. 65. Paulds lib. 62. ad Edicium.
LEgato sub conditione relicto , si heres , a quo sub conditione legatum est , pendeuie conditione moria- tur (12) , heredem suum obhgatum relinquit. De manumissione staiuliberi. 66. MoDESTiNUS lib. 10. Responsorum.
HEres staiuhberum , cui in eventum conditionis fidei- commissum restituere rogatus erat , manumisit (i3). Quaero, an fideicommissum ei prsestare debeat? Herennius Modeslinus respondit , Quanquam statuliberum heres ma- nuraiserit , tamen fldeicoramissum , quod sub iisdem con- ditionibus relictura ei debet , ita praestare cogitur, si con- ditiones inipletas esse prgestabit (i4)) ^"t per eum stetit , quominus impleantur.
c
De cautione Mutiana et translatione conditionali. 67. Javolenus lib. n. Epistolarum. Um sub Jiac condiiione fundus alicui legatus esset J Si ( 1 5) senmni non nianumiserit , et , Si manumise- rit^ Jegatum fundi ad Maevium translatum esset , legata- rius de non liberando satisdedit , et legatum accepit , el postea liberavit : Quaero , an aliquid M«vio detur ? Re. spondit , si cui ita legatum erit , -5"/ serf^um non mrinu- misent , satisdatione interposita , accipere ab herede (16) Jegalum poterit : et si postea servum manumiserit , cora- missa stipulalione , heredi vel fundum , vel quanti ea res est , restituet 5 eoque casu heres ei , cui ex sequenti con- ditione legatum debuerit , restituet.
De conditione nuptiarum. 68. Idem Jib. 2. ex Cassio.
SI ita legalum esset, Cum nusperit: si nupta fuerit, et hoc testator scisset, alterum malrimonium erit exspe- ctandum (17)5 nihilque intererit (18), utrum vivo tasta- tore , an post mortem ea iterum nupserit. De legato , si voluerit. 69. Gajus lib. i3. ad legem Juliam et Papiam.
SI ita expressum erit , Titio , si (19) voluerit , do, le- go : apud Labeonem Pi-oculus nolat , non aliter ad Iieredem legatarii pertinere , quam si ipse legatarius vo- luerit (20) ad se pertinere : quia conditio personas injun- cta videtur.
De conditione emancipationis . 70. Papinianus lib. 16. Qua^stionum. Uos )nater filios sub conditione emancipationis ex par- -/tibus heredes instituit , eisque plurium rerum prtece- ptiones pure dedil 5 hereditatem adierunt : palrejn a le- gatorum commodo illa quoque ratio debet summovere , quod emancipando (21) filios, obsecutus voluntati , supre- mum judicium uxoris sua? cuslodiri voluit.
Dc fundo enicndo. 1. De matrimonio. 2. De jure li- hertatis. 3. De clote.
71. Idem lib. 19. Quaestionum.
Tltio centum , ita (22) ut fundum emat ., legata sunt : non (23) esse cogeadum Titium cavere (24) Sextus Cjecilius existiniat : quoniam ad ipsum duntaxat emolu- mentum legati rediret. -[- Sed si filio, fratris alumno mi- nus induslrio prospectura esse voluit , interesse heredis , credendum est (2 5) : atque ideo cautionem interpoaeu-
d;
(i) Viduitatem perpetuam inducens conditio rcmittitur. Bal<i.
(2) l. 64. Infr. h. t.
(3) /. 2. C. de instit. et substit.
(4) /. 71. 5. I. infr. h. t.
(5) /. 12. 5« 4^' <Supr. de instructo. l. 6. 5- *• Infr. de jura patronatus.
(6) /. 14. Supr. de legat. 3. hinc Bald, uxori carere marito melius est , quam maltim maritum habere.
(7) /. 63. Supr. h. t.
(8) Julire ct Papiae , ut indicat hujus legis inscriptio. Goth. vi- de Brisson. /. 3. sciect. cap. 3. Ales. ab Alexandr. gcniat. dier. lib. 4- cap. 8. S. L.
(9) Actiis quoties geri , nisi certo loco interdicto , non potcstj, actus inttrdictus inttUigitur. Bald.
(10) Ipso jurc rcsciuditur , quod fraudandae legis causa factum est.
(11) /. 1. Supr. solut. matrim.hcx. reip, utiiis, extendenda est. Bald.
(12) Legatum conditionale non perit , hcet gravatus moriatur pcndente coaditionc. Bald.
(i3) Antc coiijitionis eventum. (i4) Praetendcrit , Hal. constituit, alii. (i5) /. 73. infr. h. t.
(16) Ltgatarius in quem translatio poen» causa fit , capere de manu heredis . non dc manu primi legatarii debet. Bald, Tom.m.
(17) Verha condltionalia , in dubio intcUiguntur de fnlaro, Bald.
(18) /. 91. infn. infr. l. 2. supr. h. t.
(19) Lcgatum valet in arbitrium Icgatarii coUata conditionc , ut hic. Au et stipulatio in voluntatem stipulatoris ? Ita ceuset Cujac. ad /. 17. infr. de vcrb. oblig.
(20) Id est , dcclaraverit : et sic legatum collatum in voluntatem legatarii, ante declaratioaom nou transmillitur. Bald.
(21) Adde /. 4o' Supr. h. t.
(22) Et sic sub raodo.
(23) Adde /. 92. infr. h. t. l. i5. C. de fideicomm.
(24) Se empturum.
(25) Rccte : omnino enim ejus interest voluntatem testatoris tue- ri, et implcndam curare, aut quod ea gratia legatario datiua erat, secimdum voluntatem testatoris revoc;u'e. In quo perspicne com- moJum heredis agitur: ita non potest dici stipulatio haec nuUa es- sc, juxta /. stipukuio. J. alteri. Jnfr. dc verb. oblig. idcm autcm continetur hac cautione, quod Muciana. /. here.s.Infr. h. t. In li- bertate lamen relicta cessat haec cautio , et ofiicio judicis compcl- lendus est libertus testoris jussioni parerc. /. Mcevia. Infr. de ma- numiss. testam. Casterum huc faciunt , qnse tradit Crotils ad l. fi. liusfam. §. di\^i. d- leg. i. cnl. 9. n. 2<S. et 3o. Ruin. cons. 42. lib. 1. et in rnibr. sol. matr. n. 6. ct seq. Cotta in i>erb. Ttslatjr L-^Saiido. Emanuel Costa lib. 2. seloct. cap. 6. et 20. Mod.
i8
DIGESTORUM
dani , ul et fuiidus compiirclui , ao posica (i) non alie- iiarelur.
y 1. Tilio Cfnlum rclicla sunt iia , lU Mccviam iiro- nm , r/i/a- vidiia cst , ducat : condilio (2) non reniillc- lur : et idco ncc caulio remillenda est. Iluic senlenlia; jion reria-altu-, quod si quis pecuniam promillat, si Mae- viam nxorem non ducat , Pra?lor aclionem denegat, aliud est eiiim eligendi malrimonii po^ncc (3) metu liberta- tcm (4) aujeiri^ aliud ad mairimonium (5) certa lege in- ntari.
§. 2. Tilio centum rclicla sunt iia , ut a monwnenlo mco (6) non re<.edat , vcl lui in illa dvitaie domicilium huhcat : polcsi dici , noa (7) esse locum caulioni , per quam jus libertatis inliii)giiur . Scd in defuncli libertis (8) alio juro utiinur.
§-o. Titio genero meo heres meus dotis Scice filia^ mece tiomine centum dato : legati quidem emolumentum ad Se- iam, qiiffi dotem habere incipit, pertinebil. sed quia non tanium mulieri , sed Tilio quoque , cui pecuniam legavit, consullum vidctur , prope est , ul ipse legatarius inlclli- gatur , et legaium petere debeat.
f Si post divortium genero pccuniam lieres solvcrit , wque liberabuur : quoniam in doletn solutio convertitur. f Constante aulem raatrimonio , eiiam probibente mulie- re , Titio recte soivelur : hoc enim et mulieris inter- est (9) , ut tncipiat esse dolata : nam el si quis ipsam quo- que petittonem habere responderit , eaque pecuniam pe- lat , ncqne dolis fieri vcllt , non dubie doli summovcbi- tur excejHtone. f Ante nuptias vcro Tilio vel muliere (letunctts logatum apud hcredem manet. Quod si nolil eaiTi nxorem ducere , causa legati , quod ad mulieris persc- iiam attinel , satisfactum inieUigetur : sed Titio lcgatum pelenli nocebit exceptio doli. Sabinus autem e^istimabat , tiupta mulicre Titio , sine cautione legatum deberi , quo- luam pecunia dotis (lo) efficerelur: sed cum ante nuptias. quia purum legatum esl , peti potest , cautio , MuUeri jjecunmm reddi , nccossaria erit. f Quod si maritus vitio suo causa ceciderit , neque solvendo sit : numquid adver- sus heredem mulieri , qua? nihil deliquit , succurri dcbeat ob eam pecuniam quae doti fUerat deslinata ? Sed quo- niam ambo legati petiiionem habuerunt , salvam habebit,
soluta
pecuma vuo , mulier aclionera.
Be conditione, si a libcris non discesserit. 1. De eau- iione fdcicommissi non petenda , Z. Et ralione non exi-
(0 Oimiisqui cavctde modo implendo , tenetur cavcre dc mo- <lo implelo conservaiido , ut si quid coutra fccerit, aut conlra vc- ment , rem restifuat. Baldns.
C-^) /. 63. Supr. h. t. Modus hic anpcllalur conditlo, ut /.108.
•f^; , '• ^A- ^- "^' ''" ' 7"'^ sub modo. C3) l- 2. C. dc mutilU,. stip.
U; DcLent enim matrimonia cssc libera. /. i34. infr. dc verb. obtig. ^ -'
in v' i"^^'"^'^^'""- '■<« «^* «■« Florcntin.
W . V. /. 44. infr. de manumiss. testnm. Paoto qiiis non po- rcst .iringi au domiciUum uno tantum in loco liahcndiim.7?.//,/. Ma- i>unussi cunt ct habituU q„o l„bct , /. ,2. C. dc oper.s lihrvt. v. ^ujac 14 obs. 27. an subdifo liceat palriam miitarc , vide Papon,
!ls p ■ -^- ^'^- *^ ^^"'•^' ^^- naturaliti fol. /jfia.
t; t^ossit cx boc loco vidcri, iniquas c4' institntioncs, qnibiis |.arci.lcs cei^l, loci incolatum scu domiciUum libe.is injunsnnt.
W /• j8. m fin. supr. dc aUmev.tis. coiidltionc infrii.ci libcr- las ingcnui non polcst , Jiberti polest.
(y; /• I. svpr. solut. matr.
(10) /. 2. C. ne fidcjussorrs dot.
(11) Et male. i>ersic. sed di^pticuit. infr. h. t.
VV l. 0. C. de inst. et subst. adde /."«V. C. de intt. et subst.
genda. 4- Dc conditione , si arhitratu illius nupsTit , 5. Fel d non nupserit. 6. De falsa causa. 7. De condilio- ne fulsa vel deficiente. 8. De fcdsa denionstratione. 72. Idem lib. 18. QuaJbtionuin.
(^Um tale legalum esset relictum , Titia} , si a liberis J non discesscrit : negaverunt (n) eam recte cavere , quia vel mortuis liberis legati conditio possit exislere . sed displicuit senientia : non enim voto (12) inatris opponi !am ominosa noa interponendee caulionis iuterpretatio debiut.
§. 1. Et cum patronus liberto certam pecuniam legas- sct , si a liberis [ejusj non discessisset , permisit Impera- lor velut (i3) .Mucianam (i4) cautionem oHerri; fuit enim periculosum ac triste , lijjcrtum conjunctum patroni libe- ris eorundem morlem exspcctare,
§. 2. Titius (i5) heredem institutum rogavit post mor- tem suam hereditaiem reslituere , si fideicommissi cautio non fuisset petita : Mucianae cautionis exemplum ante con- stitutionem remissae cautionis locum habere non poluit , quouiam vivo eo (16) , cui relictum tst , impleri condi- lio potuit.
5. 3. Quid ergo , si ita scriplum sit , Peto post mor- tem tuam resiituas hereditatem , ita ne satis fideicommissi pclatur ., neve (17) raiio exigaiur : sine dubio per hujus- modi verba nou interponendae c[uidem cautionis conditio videbitm' adscripta , ratioui vero 11011 exigenda^ rrfodus adhibitus , scilicet ut culpa , non etiam dolus (18) remis- sus intelligatur : idque ia ejus persona , qui negolia gcs- sit , cuique rationis reddendjB uecessitas fuevat teslamento rcniissa , rescriptum est.
§. 4- Si arhitratu Tiiii Seia nupserit , heres tneus ei fundutn dato : vivo Titio , etiam (19) sine arbitrio Titii e.im nubentem logatum accipere, res[X)iidendum est: eam- que legis sentenliarn videri , ne quod omiiino nupliis (20) impediinentum inferatur. •f- Sed si Titius vivo (21) testa- tore decedat , licet conditio defioit , quia tainen suspensa quoque pro nihilo foret , mulieri succunelur.
§. 5. Mcevio} , si non nupscrit , fimdum cum morietur, IciO : potest dici , et si nupserit , cani confestim ad lcHa- tum admitti (22). Nou idem probalur , si (^3) certus dies incertusve alius legato fuerit adscriptus.
§. 6. Falsam causcim legato non (2^) obesse verius cst: quia ratio Icgandi legato non coiianet. sed plerunque do- li exceptio locuai habebit , si probetur alias legaturus non fuisse.
*
(i3) Id est , ad oxemphmi Mucianaa comparata. de bac particii- la vid qnae s:ripsi ad /. i. J- 2. infr. de supeijicicb. (i4) Dc Muciaua cautione scripsi ad ISiov. 22. c. 43. (i5) Vido Cujac. in bunc %. i^- obscrv. 37.
(16) l. loi. 5' P^'^- "?^'- "• ^-
(17) Tostator polcst reinitterc beredi necessilatcm conricicndi in- venlarii : ca taincn reiuissionc d )ius ininimc conlinclur , alias be- res ridoicommissario universali tenelur ratiouoiu rtdderc : cl cam ob catisam invcntarium facere. Bald.
(iS) V. /. 9. supr. de Ub^rnt.
(19) Condiiio nuptiarum in consilium vel aibifrium altcrins col- lala iion tonet . quamvis dos possit conJTcrri in arbilriuin aitcriu». Batd.
(■20) v. /. 4. 5- »• *"/"■• ^^ "^"'
(31) /. 28. supr. h. t.
(J2) V. Now. 22. C. 44-
(9.3) CondificJ expressa vcl tacifa non nubendi ivjiciliir.non alia susponsio. /. G>. in fin. supr. h. t.
(2f) Falsa causa legatuiu. uou vitiat , nisi dc vduiilalc testatoris diicatur , /. 17. 5. 2. supr. h. t. 5« 3i. Jnstit. de teg,it. cj ibi Tlieoph. ubi dixi.
LISER TRIGESIMUSQUINTUS.
'9
J. ". Falsam conditionem Cassius et Caelius Sabinus im- possibilem (i) esse dixerunt : veluli , Pamphilus, si quoci Titio debeo solverit , liber esto : si modo nihil Titio fuit debitum. quod si post teslameutum factum testator pecu- niam exsolvit , defecisse (2) conditionem intelligi.
§. 8. Falsam legati demonstrationem non facere lega- tum , Sabinus respondit : veluli si quis , cum Titio nihil . legasset , ita scriptum reliquerit , ex centum qucB Titio legavi , quinquoginta heres Seio dato : idque sumpsit ex 1. defuncti volunlate : quia non animo legandi , sed dimi- nuendi legatum , quod falso datum existimaret , ita scri- beret. "Y Propter falsam tamen demonstrationem legaii non plus Seius .adsequetur , quam si vere demonstralum fuisset.
De legato diiohus suh contrariis conditionibus , et cau- tione Muciana.
73. Idem iib. 19. Quaestionum.
Tllio fundus , si in Asiam non venerit : idera , si per- venerit , Sempronio legaius est : cum in omnibus conditionibus , quae morle legatariorum finiuntur , rece- ptura est , ut Muciana (3) cautio interponatur : heres caulionem a Tiiio accepit et fundum ei dedit : si postea in Asiam pervenerit , Sempronio heres quod (4) cx sti- pulatu cautionis inierpositae consequi potest , utili actione praestare cogitur ; sed si cautio medio tempore defecerit , quae sollicite (5) fuerat exacta , non de suo praestabit lie- res,sod quia nihil ei potest objici, satis erit actiones pra^- siari: si tamen , Titius cum in Asiam venisset , Sempro- i)iu3 prius quam legatum accipiat , decesserit, heredi ejus deberetur , quod defunctus petere potuit.
De jure accrescendi. 74' Idem lib. 3-2. Qusestionum
Mriieri et Titio ususfructus , si (6) 7ion nupserif (7) muiier , relictus (8) est ; si mulier nupserit (9) , quamdm Titius et vivit et in eodem slatu (10) erit (11), partem (12) ususfructus habebit (i3). tantum enim bene- hcio legis ex legato concessum esse mulieri intelligendum est,quautum haberet, si (i4) conditioni paruisset : nec(i5), si Tilius , qui conditione defectus (16) est , legatum repu- diet , ea res mulieri prodieril (17).
D
De die incerlo. 75. Idf.m hb. 34- Quaestionum. Irs incerlus (18) condilionem (19) ia testameuto (20) liicit.
De conditione , si sine liberis decesserit. 76. Idem hb. 6. Piesponsorum.
Fldeicommissum a filiis reliclum , si quis ex his sine liberis diem suum obierit ■, adoptionis (21) commento non excluditur.
De repetilione conditionis vel libertatis. 1. De cautione 3Iuciana , 7.. Et legato alicui., si muher non nupserit. 3. De tutoribus Jussis sub condilione ad rem gerendnm acce- dere. De rendssione cautionis legaloruni vel Jideicommis- sorum.
77. Idem [ lib. 7. Picsponsorum ].
AVia, quae nepotem sub conditione emancipationis pro parte lieredem instituerat , ita postea codiciUis scri- psit ; Hoc amplius nepoti meo , quam quod euin heredem institui., lego prcndia illa ; condilionem eraancipationis re- petitam (22) videri placet , quamvis avia nullam (23) iu legalis , ut in hereditate subslitulionem fecisset. Nam et cum servus pure quidem liber , heres autem sub conii- tione scriptus , et si heres non exliterit , legatum accipe- re jussus est ; in legato repetrtam videri Hberiatem (24) Uivus Pius fescripsit.
5. 1. Muciana cautio locum non habet , si (25) per aliam conditionem actio Jegati differri possit.
5- 2. Titio , si niulier non nupserit , hcres centum dct- to : quam pecunram eidem mulieri Titius restiluere roga- lus est : si nupserit mulier, die legati cedente , fideicom- missum petet : remoto autem fideicommisso , legatarius exemplum Mucianre cautionis non habebit.
§. 3. Patcr exheredatae filioe tutores dcdit , eosque , si mater ejus , impubere fi!ia constiluta , vita decessisset, ad rem gerendam accedere jussit : cum uxori mandatum es- set, ut moriens fllicc communi decies (26) restiiueret^ non sub conditione iulores videbuntur dati , nec si quid aliud inierea puella quajsisset , ejus adminJstratione prohiberi : cautio vero fideicommissi matri remissa. Quocunque indi-
(i) Falsa et irtipossibilis conditio aeqtiipoUent. Bald.
(2) Et sic valebit favore libertatis. Accurs,
(3) /. 7. supr. h. t.
(4) /■ 79- 5- 2. infr. h. t.
^S) S-tis est etiam quod crediderit ei velut boao viro. Gloss. hic. vide Tir iquell. <:/e poEtiis causce. 5i.
(6) Ei, ita sub conditione viduitatis.
(7) Id est , sub bac conditione.
(8) Conjnnctim scil.
(9) QuKi itur , num ususfructus et mulicri et Titio debeatur ? Responsio : Pars mtdicri tantum dcbetur , infr. h. t. in lun!). tantum. in |<«rte aitera Titius conditione deficit , nec mulieri ad- crescit. in fin. infr. h. t.
(jo) Matrimonii.
(i i) Ipsa mvilicr scil.
(12) Quasi diccret, post nuptias a muliere contractas contra vo- Jiintatein testatoris , mulier ipsa partcm tantura ususfructus conse- quitur., Titiu; ipse conrlilione defcctus est, noa tamen ei pars Ti- tu adcrescit. in fin. infr. h. t.
(i3) Atque ita mulier admittitur ad legatum contra voluntatem testatoris , idque jure speciali et favore matrimonii.
(i4) Si non nupsissel-
(i5) Adcrcscendi jus non habct , qui ad Icgatura jure spcciali ronlra vohmtatera defuncti admittitnr. Bart. Bald. Socin. /. 3. 5. 3. /. 5. 5- 5. infr. de legcu. prastand. secus si uoix jure spcciaU
admittitcr. /. i.supr. dc usufr. flccmc.Hsec tamen regula displicet Alciato. 8. paradnx. 8.
(16) Cur ? viduitatis conditio remlttitur in hac specle muUfri : non antem Titio. /. i. C. de indicta viduitate.
(17) Ad qiiem igitur rcditura est portio Titii conditione defecti? utiqiie ad proprietnrinm. Casus hic valde singularis est , ut m quo jus adcrcscendi non sit inter re et verbis conjunctos.
(i8) Dies incerlus est , cum ita scribitur , Heres mcus cum mo- rietur dato. /. i. §. 2. supr. h. t,
(19) Dies incertus appellatur conditio. /. 3o. J.^- infin. supr. de kgnt. I. /. 38. §. i6.infr. de verb. oblig. Goth. Adde/.^.^Si. /. 22. iiifr. Quando dies legatoT. S. L.
(20) Et contractlbus , /. 56. in fin. supr. de cond. indeh. in qua argumento huju» legi3,lcgendum esse opinor , co/iduioms , non condictinnis
(21) /. 5i. infin, supr. de legat. 2.
(22) Repetita in legatis conditio vidctur, inslitutioni heredis ad jecta. /. 82. /. 108. infr. h. t. l. 18. sup7'. de cond. inst. l. 83. in fin. supr. dc legat. 2.
(23) Vid. /. 3o. supr. h. t.
(24) Vid. Ci-jac. 8. obs. 36. infn.
(2.4) Unum impedimentum removere non sufficit , ubi plura re- movenda sunt. Castrens.
(26) Centena , scil. dotis ; videtur haec fuisse magna quantilas , ut dixi ad /, 6, infin. Supr. de usuris.
30
DIGESTORUM
cio (i) voluntatls cautio legatorum vel lldeicoinmissoram romitlti (2) potest. Itarjue si cauiionis iion pelendcv con- dilio 1( gato vfl lideiconimisso iJia-scribatur , condilionem ea res uon iaciet : nou enim dellciet , si quis caveri desi- deravcrit (3) , onere cautionis non secuto : quod adver- sus invitum hodie jure Publico sequi uou polest , post- quam remitii posse cautionem placuit.
J)e condilione implenda. 1. De condilionihus disjunctivis.
;;8. Idem [ lib. g. Responsorum ].
CUm pupillus aut tutor ejus condilionem in pcrsonam pupilli coUatam impedit , tam legati , quam liber- lalis , jure (4) communi , conditio impleta (5) esse vi- detur. •
5. i. Disjunctivo (6) modo conditionibus adscriptis , alteram (7) defecisse non oberit , altera vel postea im- pleta. Jsec iulerest , in potestate fuerint accipieulis coudi- liones , an in eventum coUatae.
De legaio , cum morietur legatarius , 1. Vel heres. 2. De cautione Muciana. Z. De usufructu. 4- De nuptiis.
79. Idem [ lib, 1. Definitionum ]. TTEres meus , cum (8) morieiur Tilius , cenlum ei JlI dato : purum (9) lcgalum esl , quia non conditio- ne , sed mora suspenditur : non potest enim conditio non exsistere.
§. i. Heres mcus cum ipse (10) morietur , ccntum Ti" tio dato: legatum sub (11) conditione relictum est : quam- vis enim lieredem moriturum cerlum sit, tainen incertum est , an legalario vivo dies legati non cedat , et non est certum ad eum legatum perveuturum.
§. 2. Qui post Mucianam (12) cautionem iuteii:>osilam legatum accepit , si contra cautiontm aliquid lecerit , sti- pulatione commissa etiam fructus (i3) lieredi restituet : lioc enim legatarius et in exordio cavere cogitur.
§. 3. Quamvis ususfruclus , cum morielur legatarius , inutiliter legetur : tamen cautionis Muciauae remedium , usufructu quoque sub conditionem alicujus non faciendi legato locum habet.
§. 4- Quod in fraudem legis (i4) ad impediendas nu- ptias scriptum est , nullam (i5) vim habet : veluti , Ti- tio patri centum , si filia , quam habet is m potestate , non nupserit , heres dalo : vel filiofamilias ^ si paier ^us uxorcm non duxerit , heres dato.
De conditione et modo.
80. Sc.EvOLA lib. 8. Qusesiionum.
EAs causas , quae protinus (i6) agentem repellunt (17), I iu fideicommissis non (18) pro conditionalibus ob- servari oportet (19) : eas vero , quae habent moram cum ' sumpiu (20) , adiuitlemus cautione oblata : nec enim pa- ; rcm dicemus eum , cui ita datum sit , si monvmcntum fecerif ; et eum , cui datum est , ut monumenlum fa~ ciat (21J. ;
De rationibus reddendis. De conditione implenda.
81. Patjlus lib. 21. Qua;Stionum.
JLlius Paulus Numphidio. Quassisti , si ita in testamen- to cauium esset : Stichus si rationes reddiderit , cum contulernali sua liber esto : eisiiue decem heres dato : an Sticho morluo (22), antequam rationes redderet, vd pa- riatore (^3) , vel reliqua liabenie, libeia esset mulier, et au de legato idem accipiamus ? Libertate data , 5/ raiiones reddiderit , hanc couditionem rationum reddeudarum , ut jussus videatur reliqua reddere , si qua habet , cum fide actus sui : quae si (24) nulla suut , pure accepisse liber- tatem videbuntur : et si post adilam liereditatem decessit , competeale libertale etiam legatum eos secutum est : quod si, cum adliuc reJiqua haberet, decessit, sub eadem con- ditione et contubernahs ejus hbertatem accepisse videtur , et defecta [ videbilur ] condiiione. Sed non inelegauter ilhid dicetur , Sliclium quidem sub condilione manumi&- sum , contubernaltm autem ejus pure : et illam (25) con- junctionem non ad conjungendam condilionem , Sid ad ntcessitudinem demonstrandam pertinere.
5. 1 . Tunc demum pro (26) impleta habetur coudilio, cum pcr eum (27) slat , qui si impleta esset , debiturus erat.
De rationibus reddendis.
82. CallistrAtcs lib. 2. Quaestionum.
("^Um servus ita liber esse jussus sit , si raiiones (28) J reddiderit, eique fundum lieres dare damnas sit: vi- dcamus , ulrum condilio libertati praeposita sit , au vcro et legato. et quidem si libertati soli accipiamus praeposi- tam, nullus tractatus amplius superest : nam legaium pu- rum invenitur-, et ideo inulile lit : quod si conclitio etiam legato iusita sit , quod quidam rccte putant , simul cum libertale dies quoque legati utiliter cedit. Quid ergo oou-
(i) Dlxi ad l. 2. C. familia. et ad /. 2. infm. C. lU ifi pos- sess. leg.
(2) L 7. C. ut in posscss. Irg.
(3) /. 12. wfr. ut legat. nomin.
(4) Jus commune oj>ponitur juri singulari , /. 23. 5» 3. infr. de fideicomm. lib. quae huic lcgi conjungenda est. Jus coQunuuc est rcgula juris. /. 3. 5- lo- «'!/'•■ de statuliberis.
(5) /. 23. iii Jin. supr. de cond. inst.
(6) /. 5. in fin. supr. dc cond. inst. ^. 1\. Jnst. de hered. instit.
(7) Vid. /. no. 5. 3. Infr. de reg. iur.
(8) Lcgatuni in tcmpus niortis collaluin , iix inomcnttun vitx polius , quaju niortis coIIaUmi vidctur.
(9) Non lamcn debctur aut praestatur praesonti die.
(10) Paul. 3. sent. G. 5. 6. /. 9. C. de hered. inst. (u) /. 4- "?/'■• quando dies legat.
(lu) Vid. Cujac. 14. obscri>. 32. (i3) Nou. 22. c. 44. 5. 2. infin.
(i4) Subaudi , Julioe Misccllae. dc qii.i dixi ad /. i. /. a. /. 3. C. de ind^cta viduitatc. et lcge Julia MisccUa toUenda. (i5) Dixi ad Noyetl. aa. cap. 43.
(16) Statim , confcstim • veluti si lcgatum sit sub conditionc , qu;B vei tum vel jam aiitea falsa sit. Dyn. Bart.
(17) Qualcs sunt cae , quae ad praescns tcmpus coUatze.
(18) Id est , legatum peti illis casibus nou polest , ctiam oblata cautionc.
(19) Sunt cnim continuo vcrx Tel falsw. /. i3. supr. de reh.dub. l. 10. infin. supr. de cond. inst. l. 110. in fn. infr. de verb.otl-
(20) Morara conjunclam. vid. Forner. i. select. uh. malc.
(21) Non faciat. Ilal.
(22) /. ^o. infn. infr. de statuliberis.
(•>3) Parialor , icliquator est , Graecis, a\o;T«r«« , id cst , pa- riator, rcliqualori opponitur; vide Cnjac. ad Jfric. fol. 2i6.aliud cst a parario, dc quo Scneca 2. de Clemeniia. et 3. vidc Brissou. in vcrbo , pariu facere.
(24) Dixi ad /. 3i. 5. I. infr. de statutib.
(■j5) Vide Mauticam 10. de conject. 5. //. i.5. in fn.
(2(>) Pro impiela conditiocst, qua mora advcisaiii non implctnr.
(27) Implcla ci couditio intclligilur , pcr qucm stat ut nc im- plcatur. vidc /. 24. sitpr. h. t. .
(•>.8) /. III. infr. h. t. vid. /. 5. inO: de staudihe. l. 89- "^ fn. infr. da verb, si§n. vide quse nolayi ad /. 8. supr. fanidi<i.
LIBER TRIGES
j tinetur his (i) verbls , si rationes reddiderit F Quid^m
I hoc aiunt , si reliqua reddiderit : quasi nihil (2) intersit ,
I utrum sub hac conditione 5/ reliqua , vel si hac , [ si ']
\ rationcs reddiderit. Sed nos neque (3) condilionem me-
' ram putamus esse , quae in dalione exsistit , neque me-
! ram condilionem, quae in lacto sit ; sed eam condiliouem,
quae ex mixtura quadam consistit. nam non (4) utique ,
S ille in ioUe (5) reLqua obtulerit, liber erit: uon enim
j testator hoc sensit : se<l ilhid ut raliones reddat , quomo-
1 do seivus reddere solet (6) , id est , legendas oilerre ra-
tiones primum , deinde computandas , ut explorari possit,
iraputaliones probe , an iraprobe referantur, accepta recle
rekta , an non recte. Ita enim incipil (7) quidera res a
lacto,pervenit autem ad pecuniam. Inest liis verbis cliain,
heredes notilia iustrui rationum , ut sciant , quid in qua-
qiie ralione scriptum sit : nam quod ipse vivus faclurus
erat, ab heredibus suis fieri jussisse intelligitur : iHe au-
tem utique nou sic solebat servo suo , ostendenti reli^iua ,
rationes subscribere : sed ila ut legerct (8) , examinaret ,
exciperet. Itaque cum servo sub hac conditione testamen-
to libertas dalur, Si rationes reddiderit , non hanc solam
habet significationem , si cautiones instrumentaque omnia
acUiS sui exhibuerit heredi : sed et si (9) reliqua solverit.
De filio testatoris herede scripto sulf conditione'
83. Paulus lib. 12. Kesponsorum.
LUcius Titius ita testamentum fecit , Aurelius Claudius naius ex illa muliere ^ si {\o) filiuni meum se esse judici probavcrit ^ hcres mihi esto. Pauhis respondit , fi- Jium , de quo qusereretur , non sub ea conditione instltu- tum videri , quae (11) in potestate (12.) ejus est (i3) , et ideo lestamenlum nullius esse momenli (i^)»
De conditio/ie.j si cum fiUo meo morati fuerint. 84- Idem lib. i4' Responsorum.
/Llis liherlis cdimentorum nomine., si cum filio meo mo~ rati fuerint , nienstruos denarios centenos et vestiaria diiri volo: liberti in obsequio fuerunt , quamdiu adolesceiis ad mihliam promoveretur : qua causa effectum est , ut quibusdam Roma? rehctis proficisceretur , et apud (i5) castia defunctus est. Quaesitum est , an ab heredibus ejus alimenta debeantur. Paulus respondit , conditionem qui- dem in persona libertorum , qui cum filio defuncti mo- rali suut aut per eos non stetit , quo miuus morarentur ,
IMUSQUINTUS. 21
mortuo filio testatovis defeci<;se non (16) videri : sed si lestator propter filii utihtatem his , qui cum eo morati fuissent , ahraeuta praeslari voluit, contra voluntalem de- functi petentes audiri non oportere.
De verhis , cum illi petierint. Legatum alicui., cuju petierit, non cst conditionale. Ex Barl. 85. Sc^voLA lib. 3. Responsorum.
I^Ilia heredis instiluti liberos liabentis filii iidei comrai- . sit , uti rera ejus universam restitueret filiis ejus , Ijberisve eorum , cum (17) ipsi petissent , slne ulJa juiis caviilalione : Quaero , an his verbis , cum illi a te petie- riiit , conditio fideicommisso adscripta videatur? Uespou- dit , nou videri.
J
De lihertale sub conditione et legato relictis servo, 86. M^ciAjSUS lib. 3. Fideicommissorum. Ulianus nostcr , eu
qui deceni dare , ct ita lioer
csse jussus esset : si a vivente manumissus esset , non aliter legatum , quod ei cum libertate datuni esset , ha- biturum , quam si conditioni libertatis paiuisset. Item in emptorem, si alienaius essel. Sed id tunc (18) locum ha- bet , cum omnimodo simul cum liberlate legatum adqui- ri potuit , iicet legato imposita non sit , vciuti cum in teinpus libertatis legatum collatum esset. -f Cum vero ii- berias sub conditione , legatum auiem praesenti die datum. est : in hoc quaestio est , an constiterit (19) legatum ? eienim nec Catonianae (20) senlentiae locum in proposito esse , quia elsi statim [testator decessisset , non tamen omnimo- do inutile esset legatum , cum posset conditio libertaiis aule (21) aditam hereditalem impleri , et legatum mauu- 7nisso deberi : nisi forte necessarius (22) Ixeres extitisset : tuiic enira omnimodo inulile erit legatum juie ipso : quia sub conditione accepevit libertatera.
De priore et posteriore scriptura. 87. Valens lib. 1. Fideicommissorura.
QUod iraditum est , in Icgatis novissimam (23) , in libertatibus levissimam (24) condit;onem spectaii- dam esse :
88. Gajtjs [ lib. 1. Fideicommissorum |. ( TD est , quae ipsi servo commodior sil ) ;
(0 /. 32. l. 81. snpr. h. t. l. III. Infr. h. U l. 3i. Infr. de statuliber.
(2) Raliones rcdderc, et rcliqna solvere , conditio eadem, uthic. et /. 8. 5- 5, supr. dc liber. legata.
(3) Rationum reddendarum conditio mixta ex facieiido et dando; Quid ita ? incipit a faciendo , desinit in pccuniae dationtm , ut ittfr. h. t.
(4) Rationes rcddere non videtur , qui chartas in quibus con- scriptae sunt rationes , tradit , qui edit rationes tantum , nisi et re- liqua solvat: et e contra nou vidctur rationes reddere, qui tantum oficrt iu folle.
(5) In sacculo , /. 3. 5- 6. infr. de statuliber. ut ille Juvcnalis vcrsus , Si reddat velerem cum tota cerugine follem : hinc depo- iiere sacculum. adde /. i. 5- ^6. /. 29. siipr. depositi. in sacculo solverc. /. 25. 5- >■ in fin. supr. de usufr. et quemadm. atque ita Bartolus infcelligendam ait esse /. 19. C. de usuris. in qua agitnr dc oblatione et consignatione pecuniae ad evitandas usaras facienda.
(6) Argumentum a solitis et consuetudine.
(7) Raiionum reddendarum conditio incipit a facto , et pcrvcnit deinde ad ptcuniam : hoc est , incipit a computatione et dispun- ctione rationura., et desinit iu pccaniaB»dationcm.
(8) Rationcs rcddens pati adversarium debct , legecc , cxaminare, exciptre.
(9) Imo non cogitur reliqua solverc. /. 37. irfr. de fidcicomm. libdtt. /. 5. C. an servus ex suo facto.
(10) Piol>citio filiationis , conditio non cst potestativa. adde /.t4..
C. de prohat. l. 6. supr. dc his , qut sunt sui. vid. Menoch. 2. de arbit. 1. casu 88. n. 49-
(ti) -Addc Augustin. S. confesuotmm. 5. 6.
(i2) Qui sub tali conditione instituit , non jnre testatur , /. 4. supr. de hered. inst. l. 4. C. de instilut. adde Menoch. 2. arbitr. 1. cam 88. n. 8. 9. 10.
(r3) tltcunque tamen non probetur , lex eum defxnit essc filiiirn testatoris , qui ex eo cjusque uxore natus est. /. 6. supr. de his , qui sunt sui. /. 5. in Jin. supr. de in jus nocando. Prsesumitur filiug , tametsi directe noii probetur.
(i4) Hiac colligimus , Non sufficere praesumptionem legis , ubi probatio formaliter requiritur , Alciat. tr. prcBsumpt. fol. 6o3.
(i5) Id est , in castris.
(16) /. I. C. de legat.
(17) /. 48. infr. de verb. obh
(18) /. 66. supr. h. t.
(19) Vide 5. 32. Inst. de legat.
(20) /. i3. supr. de optione.
(21) /. wi. 5' 6. C. de caducis.
(22) /. 91. |, 1. supr. de legat. 1,
(23) /. 88. /. 89. itfr. h. t. l. 8. in Jin. supr. de testam. tut. l. 16. supr. de vulg. /. 6. /.7. in fin. supr. de adimend. l. 12. 5- ult. supr. de legat. i. /. 3. C. de codicillis. l. 19. C. de fi- deicomm. i-^"
(24) Vitl. /. 35. supr. h. t.
33,
D I G E S T O R U M
89. Valeks Iil>. 1. Fideicommissrrtim.
NOn ad ea duntaxat pcrlinet , qu.T saei^ii/s siib diversis condilionibus , srd etiam , quae primo pure (i) , deinJe sub conditione dantur (2). Itaque quod heres pii- re daro jussus est , quodve pure logalum est , ciun id ex (3) intervallo sub conditione legalum est , posterius valet. Si prius sub condilioun , deinde (4) pure legatum est : pra^sens debelur. Quod si pure logatum , ex conii- nenti hcres sub conditioue damnalus aut rogatus est dare: perinde est, ac si juncta subjccta scriptura idcm legalum essel, vel ut prarsens vindicari , si hoc voluerit legatarius, vel cum conditio exstilerit , ab herede peti posset : nisi commemoratione (5) superioris legati posterius scriptum fiierit , velut , Stichufn . quem Uli legcvi , herrs meus ci-, si illucl facium erit , dalo : tunc enlm revocandi animo prysens lcgatum, et sub conditione dandi ita scripsisse vi- d^ilur : et si antc conditionem rem vindicet , doli exce- ptio locum habere poterit.
90. Gajus lib. 1. Fideicommissorum.
PEr fideicommissum varie data libertate non levissima spectanda est , sed novissima : quia posterior volun- tas (6) potior haberi debet : cui consonat eiiam rescri- ptuin Divi Antonini.
Divisio condiliomim,
91. M^ciAKUS lib. 1. Fideicomraissorum.
COnditionum , f|uoe in futr.rum conferuntur, triplex (7) naiura est , ut quaedam ad id tempus , quo testator vivat , quaedara ad id , quod post mortem ejus futurum sit , qusedam ad alterutrnm pertineant : tempus autem vel certum vel inflnitum comprehendatur : qua^ omnia ncn rainus in fideicommissis , qu.Tsm in inslilutionibus ac le- gatis incidere solent : Ut haec conditio , Titice , si mihi Viupserit ^ non d,ubie , nisi vivente testatore ; illa aufem , Si ad exsequias funeris mei vcnvril , nisi post mortera implcri non possit : illa vero , Si filio meo nupserit , vel vivente (8) vel morluo (9) testalore impleri possit . Et prinia quidem ac tertia ex relalis conditionibiis , infnu- tum tempus habent : quandoque enim nupserit , impleiur couditio , secuiicia ad certiim tempus adscripta est. De emancipatione.
92. UlpiAnos lib. 5. Fideicommissorum.
SI cui legalum faerit relictum , isfjue rogatus sit liberns suos emancipare : an cogi debeat manumillere ? Et retineo me dixisse , defici eos a petitione fideicommissi ; neque enim Prator fideicommissarius (10) eos ad liberta- tem tuetur , ut servos. Papinianum quoque libro nono respousorum scribere referebam , non (11) esse cogendnm emancipare filios suos. Arbitror tamen extra (12) ordiuem debere constilui , eum , qui adgnovit [id] quod sibi reli-
(0 l- ^o, (|, 2. supr. h. t. l, 7. supr. de edimend.
(2) Vide Dccium com. ii3. col. fin. cons. 190. col. pcn. H Ult. ct ad l. singularia. supr. num. \(y. u cert. petnt. uln et Ale- Kandrum consiile num. 9. in fin. lasonem ad l. qui his idcm vnm. 5. cdf.n.dei^erbor.oblig.Cxi^halamcons. 296. num. 3o. /jt.a.Mod.
(3) Nou conjuncla scriptura.
(4) l- 52. in fjn. /. 81. 5. 7. A i iS. $. pcnvU. supr. de leg. I. l. uk. infn.'infr. de futcicomm. libert.
Qi) Novatio inducitur 'conimemoratione prioris oWigationis. vidc /. 47 c/e verb. obl.
(6) /. 5. infin. infr. de mamtmiss. test.
(7) Adde l. 16. supr. de injust.
(8) /. 36. /. 6£. /. 68. supr. h. t. l. 7. C. de institution.
(9) ^- I9. 'u;;r. h. t.
(10) Fideicoinmissarius Prator , qui de fideicommissis co8[noscc- Jiat; de q.io dix: ad Ulp. 25. 5. la. >- . ..'
(u) Eniaiiciparc filios, agnito legato , legatarius non cogihir, nt fnc, Don cogilur , inquam, jUre ordinario, sco secuudum Tulgarem
ctnm est hac contemplatione, ut liberos suos emanciparet cogendum (i3) emancipare : neque eniiu debet circumvel niri trslantium voluntas ; sic ddnde hoc accipiendum qu^^madmodum si sub conditione liberorum eraaucipando-. rum ei fuisset legatum , vel ita rehctum , ut eos emanci- paret. ^ Cui rei consecjuens est quod Divus Severus re- scripsit : nam cum qusedam mulier nepotes suos heredes instituisset , et ipsum filiuni coheredera flliis suis dedisset, 5 eosque invicem subslituisset , rogassetque filium, ut filios emanciparet , non autem rogasset , ut hereditatem eis re- stitueret , ex auctoritate D. Severi emancipare eos com- ' pulsus est , hiscpe restituere hereditalem : et adjectum est, [ulj si tardius id faceret , quasi ex mora usuras praesta-. turum : videri (i^) enim eum , qui moram faceret emaa« cipationi , moram reslituiioni fideicommissi eam facere. 93. PapiniAnus lib. 8. P>.esponsorum.
MAter (i5) filio suo coheredes sine uUa conditione filias ipsius dedit , ac peliit , ut ftlias suas emanci* paret (16) , ita ut curatores a Pra;tore acciperent : filii \ videri fidei commisisse placuit , ut eas sui juris constitu-' ' tas , ad hereditatem aviae pervenire paterelur : uec ad rem pertinere , si portionem filiarum jure substitutionis quae- sisspt.
Difjferentia statuliberi et legntarii in conditione dandi ■. heredi , 1 . Fel non heredi.
94. Hermogenianus lib. 1 . Juris epitomarum.
CUm ita datur libertas , si Titio , qui noa est heres , | decem. dederil : certa (17) persona domonstratur , ac propterea in personam ejus tantum conditio impleri po- test : sane si cum cesserit di^^s, pecuniam conditioni com- prehensam statuliber habuerit , jure constituto (18) nulh dando consequitur liberlatem. -f Diversa causa est leeaia- rii, in cujus persona placuit conditionein deCcere,^i an- tequam dederit legatarius pecuniam, Titius raorialur.
5- 1. Ex his verbis , si heredi , vel si heredi Titio de- cem dederit , liber csto : non tantum liTi^di . sed cliam heixdis (19) heredi dando , pervenit ad liberlate.m. al si nullus heredi successerit , jure constituto , nulii dando ad libertatem perveniet.
De translatione le^ati suh eadem conditione svmend^. 95. Idem [ lib. 4- Jui''S epitomarum ].
LEgafum sub condilione rehctum , et ad alium trans- latura , si non conditio persona; (9.0) cohaereat , sub (21) eadem condiiione translatum videfur.
De verbo desinere. i, Dc nuptiis et Uheriate. 96. Paulus [ lib. 1. ad ISeraliura ].
Tltio ususfructus servi legatus est , et , si ad eum per- tinere desisset , libertas servo data esl ; Titius vivj
formulam juris. /, 114. 5- S. Supr. dc legat. t. quia patna pofe- stas inaestinKibilis est , et sancta : sed jure extraordinario , scu au- ctoritate Piincipis. dixi d. y 6- vidc /. 4- C. de emmLipationib. adde Paul. 4- ^ent. i3. 5. i.
(12) Cui opponitur vulgaris forma juris. /. ii3. 5- 3. in fin. i, 114. §■ 8. su{)r. de legat. I.
(i3) Irao, non est cogendus. /. ii^- S- ^- "'/""• ^^ ^'S- ••
(i4) Moram qui in prascedenti comraittit, eandem »n coasequea- ti commiltcre vidctur. Castr.
(i5) Patcr lilio. Haloand.
(16) /. 70. supr. h. t.
(17) CoDditio dandi certae person» , pcrscnam non cgrcditur. Castrens. adde /. 95. infn^h. t.
(18) Id cst , constitutionibus: qnse scRpe, et plunmum , aul nul- la . .iiii !cvi rationc discrepant a jure communi.
(19) /. 5i. 5. I. supr. h. t. (?.o) Primi icgafarii.
(ai) /. a4. supr. de adimendis.
IIBER TRIGES
itestiitore deces$lt : l)b(r'!»s non (j) valet : quia (2) con- dilio nec initiiim accepit. Paulus : Eigo et si viveret Ti- lius et capero non potest , idem dicendum est : desisse (3) ciiim iion vidctur , quod nec incipit.
j §.1. Servi usiisfruclus mulieri , quoad vidua esset ^ le- galus : id(m servus , 5^' ea (4) nupsisset , liber esse jussus fest : si mulier nupserit, liber erit (5): quia potior est le- gato libortns (6).
Ve coniHlionc jurisjurandi municipibus imposita per qitos implenda.
97. IpEM [ lib. 2. ad Neratium ].
MIJnicipi])us , si jurassent (7) , legatum est : hsec con- dilio non est impossibilis. Paulus : Quemadmodum ergo pareri polesl? per eos itaque jurabunt (8), per quos (9) jnunicipii res geruntur.
De re legatarii ipsi legata.
98. Idem [ lib. 3. ad Neratium ].
T^/IEa res sub (10) conditione legari mihi potest : quia ifX in hnjusmodi lcgalis non testamcnli facti tempus , si'd conditionis expletse spectari oporlet.
De conditione , (jucn tacite inest. 99. Papinianus [ lib. 18. Quaestionum ].
COnditioucs cxtrinsecus (1 1) non ex testamento (12) ve- nien-les , id est , qua» tacite (r3) inesse (i4) viden- tur , nou (i5) faciunt lcgata conditionalia. De nuptiis. ico. Idem [ lib. 7. Responsoi-um ].
I^Iliae , 67 non nupserit , ducenta , si nupserit , centum legavit : nupslt mulier: ducenta , non etiam cenlum residua pctat: ridicuhim (16) est enim, eandem et ut vi- duam et ut uuptam admitti.
De liheris. 2. De verbis ^ et voluntate. De verbo, Tu- lela. 3. De conditione , si in matrimonio perseveraverit. 4. De rnens!ruis cel annuis relictis.
101. Idem [ lib. 8. Responsorum ].
PAter Sevcrianam Proculam vEho Phihppo cognato nupliis testameuto designavit (17) 5 eidem filiae pra3-
IMUSQUINTUS. 23
dium , si MUo PhiUppo nupsisset , verbis fldeicommissi r lic^uit : ouod si non nupsisset , idcin pracdium Piiilippo dari vohiit : nondvun viripolens puella diem suu.m obiit. Respondi , cum in (18) conditiouibus testamentorum vo- limfatem potius , quam verba cousiderari oparteat , Mllo Philippo fideicommissum ita datum videri , si ei Procula defuncli filia nubere nohiisset (19)5 quare cum ea prius , quam viripotens fleret , vita decesserit , conditionem exli- tisse non videri (20).
§. 1. Ita fideicommisso dato , P^olo restituas si sine //- beris deccdas: condilio deGcit ex voluntate, vel uao (21) filio superslile rehcto.
§. 2. Condilionum verba , quae testamento prsescribun- tur , pro (22) voluntale considerantur : et ideo , cum tu- tores testamento dali , quoniam interea puer adcleverat (28), id egerint , ut curatores ipsi constitaerentur , conditio fi- deicommissi talis praescripta , Si tutclam in annum octa- vum decimum (24) gesserint ., defecisse non videbitur.
§. 3. Socrus nurtri fKleicommissum ita rehquerat , si cum fiUo meo in matrimonio perseverai^erit : divoriio sine culpa viri post mortem socrus faclo, defecisse conditionera respondi , nec ante diem fideicommissi cedere quam mori cooperit nupta vel marilus j et ideo nec Mucianam cau- tionem locum habere 5 quia (26) morte viri condiUo pos- sil existere.
5. 4. Fideicommissa menstrua et annua sub ea condi- tione hberto rehcat , Quamdiu res patroni fdice gesserit ., etsi prjestari neccss^ est , fiha prohibente res suas admini- strari : tamen vohmfaiem fiha mutante , conditioacm re- sumunt , quoniam plura sunt.
De conditione subaudita si sine Uberis decesserit.
102. Idem (26) [ lib. 9. Responsonun ].
CUm avus fihum ac nepotem ex ahero fiho heredes instiluisset , a nepote petiit : ut si {i-j) intrn annum tingesimum moreretur , hereditatem patruo suo restitueret : nepos hberis rehclis, iulra ataiem :>uprascriptam vila de-
(i) /. 19. Supr quemadm. scnnt.
(2) Iiiterdinii tamen quod non coppit , deficerc dicitur. /. 3. 5- I. supv. usufr. qiiemadm. caveat.
(3) Privatio piiesiipponit lialiitiitn. Ita dcsinere non potcst, qnod ucc incepit , ut hic. vide l. 20S. irtfr. de reg. fur. dixi l 43. ^. y. supr. de adiluio.
(4) /. 14. supr.de legat. 2.
(5) /. ult. infr. de statulih.
(6) Lihcrtas potior est legato alteri facto , ut in Iiac specie servi ususfrnctns legatus cst raulieri , quoad vidua esset., si ea TUipsisset, libcr esse jussus est is sen^us. Favcndum est ]iotius libcrtati servi , quam nuptiis Jegatariae : ad hunc modtim Icgato piam causara po- tiorcm essc tradunt. de quo vide Tiraqucll. i's. prii^ilrgio pice cau- aiK. Ubi etiam notat , Conditionem impedicntem matrimonium i-c- jici, nisi vocata sit pia causa , deficiente conditione : quippc \w- jusmodi conditionc non imjlcfa piam causara succcdere. Hrec il!e; tametsi ex bac Jegc colbgi possit luatrimonii libertate potiorcm csse JPaDuraissionem .'ervi.
(7) /. 112. suyr. de lcgat. i.
(8) Ijiio non coguntur jurarc : juramenti conditio rcmittitur. /. 2<5. iu Jin. pr. supr. h. t.
(9) Ptr coo, quibus summa ReipublicBe comraissa est, /. il^.infr. nd muuicip. jicr majordu partcm. /. 160. §. i. infr. de reg. jur.
(10) /.41. '^. 2. .<.upr. dc legat. i. non purc , ^. lo. Inst. de Icgatis. ct ibidcm Theoph. ubi dixi. addc /. i3. C. dc legat.
(1 1) Ex i^atiiia roi lcgntje.
(12) Kon cs. voluntate lestaloris.
(i3) Conditionum tacifariim varia excmpla vide apud Oldendorp. i/i Topicis. loco ab auctoritatc , scu prajudiciis.
C'4) i- '• 5- "''• *"/"■• ^- ^' ^'6. 5- '• "*/'• fjuando dics lcg.
(i5) Imo faciunt. vide /. i. in Jin. supr. h. t.
(16) De exccptione contrarietatis , vide Oldendorp. cap. 26. de cxceptionib. per cam adversarius rcj^ellitur coutraria proiJonens, Goth. Yide Covarruv. Ub. 2. var. resolut. cap. 19. Ant. Aug. Ub. 1. emendat. cap. 2. S. I/.
(17) Destinavit. vid. /. 36. /. 66. supr. de ritu. Goth. Adi De- ciura cons. 273. col. 2. ad fin. ct seq. Cagnolum ad i. 3. da reg. jur. Forcatulum in Necyomant. jur. dial. 3o. n. 7. Bcrcng. Fer- nan. ad l. fin. num. 65. C. de posthum. hered. instit. Dccmra iterum cons. 191. Lancel. Polit. in tract. substit. sub rubr. de vulgar. num. 6. Antonium Augustinum. lib. i. em?nd. cap. i. Gomcsiiim. ('«;■. resol. {om. 1. cap. 3. Gilbertum Regiiuu Iib. i. «VavTfcipxyay cap. 22. Mod.
(18) /. 19. supr. h. t.
(19) Immatura viro , non dicitur nolle nnbere, ut quse nubcre etiam volcns , non possit. NoUe dicimm- , cujus contrarium possu- mus. vi<le /. 3. /. /|. infr. de regulis.
(20) Ut no!uisse non'videatur, qni velle non potuit. Bart.
(21) /. 6. 5. 2. C. ad SC. Trcbcll. /. i^S. /. J^O- ^"f'-- ^*^ i^ci-b. sigrnf.
(22) /. 7. in fin. siipr. dc supellectile.
(23) Et finita futcla cjus cssct.
(24) Tutclam libcrorum ad aunum usquc decnnum octavum pa- rcns coriim potcst cxtcndere.
(25) /. 72. §. -i. supr. h. t.
(2G) Vide Bartbdl. Socin. in bac legem , quam ad na iseam us- que rciietiit. .
(27) Rogati restitucre liberl altcri hcrcditatem , uitcUigiintur ro- g,.(i le.stitucrc sub bac conditiouc , si sinc libcris ipsi dcc.^swrint , ut bic. addc /. 6. C. de inslitut. l. 3o. C. de fideicoinm.
a4
DIGESTORUM
cesait : Fideicommissi conditioncm , conjectura (i) pie- latis , respoiidi defecisse (2) , quod minus scnptum , quam diclum lueral , inveniretur.
De cautione legali non exii^enda. io3. Paulus [ lib. 14. Quseslionum ].
SI ita legaluni sit, Titio post decem annos dato ^ si sa- tis ab hcrsde non excgerit , et Tiliiis intra decimum aunum deccsserit, ad heredem smim transmittat legalum: quia moriente co conditio extilit (3).
Quo tempore testamenti factio spectatur. 104. Idem [ lib. 14. Responsorum ],
EUm j qui post apertum (4) testamentum deporta- tus (5) , et restitulus est , fideicommissum petere posse, cujus conditio postea exstitit, quam Civitatem Ro- mauam recipiat.
De jure heredis in re legata sub conditione. lo5. PoMPOJVius [ lib. 5. Epistolarum ].
SI fundum a testatore sub conditione legatum heres alii pendente condiiione legavit , post existentem condi' tionem , quce priori testamento pra^posita fuerat , neque proprietas a priori (6) legatario recedit , nec locum re- ligiosum in eo fundo heres facere , nec servitutem impo- ncre poterit : sed et imposita servitus (7) finietur exsi- stente conditione,
De conditione , si illi non nupserit. io6. JuliAnus [ lib. 25. Digestorum ].
HOc genus legati, Si Titio non mipserit^ perinde ha- bendum est , ac si post mortem Titii legatum fuis- *et , et ideo nec Muciana (8) satisdatione interposita ca- pere legatum potest : sed et alii nubendo , nihilominus legatum consequitur.
Utruni sit legatum purum , an conditionale. 107. Gajus [ iibro singulari de Casibus ].
ALiquando aocidit , ut sub conditione (9) datum le- gatum purum intelhgatur (10) : veluti (11) quod sub eadem (12) conditione relictum est , sub qua etiam heres alius institulus est : item quod sub liac conditione
reUctum est , si hereditalem adierit. Ex diverso quoque puruni datum legatum conditionale videtur : veluli quod sub condilione ademptum est : quia sid> conlraria (i3) couditione datum inteUigitur.
De tacita repetitione. 108. Sc^voLA [ hb. 19. Digestorum ].
Llbertis omnibus legavit domum: et haec verba adjecit, iit (i4) in ea hahitent Uberti., ne (rS) de nomine (16) exeat , et ut ad unum , (]ui novissimus exstiterit , perve- niat ^ et eo amplius (17) eisdem libertis meis dari volo fundum Sosianum. Qusesitum est , an conditio (18) ad- posita , ne de (19) nomine exiret ^ ad sequens quoque le- gatum pertineret? Respondit pertinere.
De rogato restituere hereditatem acceptis centum
nummis.
109. Idem lib. 20. Digestorum.
ATestatore rogatus , ut acceptis (20) centum nummis restilueret hereditatem Titice coheredi suce , adita he- reditate decessit , similiter et Titia , antequam daret cen- tum : Quaesitum est , an heres Titiae , ofFerendo centum ex fideicommisso (21) , partem (22) Weditatis consequi possit ? Respondit , heredem conditioni parere (23) non posse. Claudius: magno (2^) ingenio de jure aperto (aS) respondit , cum potest dubitari , an in proposito condi- tio essel.
De pecunia data a statulibero. 110. PoMPONius lib. 9^ Epistolarum.
ETiam si invitis heredibus ex peculio statuliber pecu- niam Titio det , liber quidem flr ; scd Titius , qui invitis heredibus sciens accepit, pro possessore videtur eam pecuniam possidere , ut avocare (26) eam hi , qui inviti fuerunt , possint.
De rationibus reddendis- m. Idem lib. 11. F.pislolarum. *
QTJi sub conditione rationum reddendarum (27) libvr csse jussus est , docere (28) debet , constare fldera omnibus , quee ab eo gesta sunt^ ut neque (29) sub-
(1) IScc enim pr.Tesumitur avus voluisse cogcre ncpolcm, ul rc- stitueret potius hercditatem extraneo, quam piopriis liberis, l. 3o. C. de fidcic. l. 8. C. de donationib. de qua prffisumptione vide Alciat. I. prwsumpt. 9. vid. /. 3o. C. de fideicomm.
(2) Ideoque iiepos non rcstituet hereditatcm patrno , scd lihoris •pi-opriis: hinc colligc, liheros in conditione positos intclligi ad he- reditatem vocari. /. loi. ^.i.supr.h.t.H^^.devulgnri.l.d.C.dc in- slitutionib. l. 3o. C. de fideicomm. l. 22. //;//•. ad SC. Treb. et excludere extraneos. Magna liic tamen qua^stio occurrit : An nc- pos eo casu cogatur nioriens univcrsam hcredllatcm filiis suis relin- querc , denegata ci facultate cjus dirainucnd;e. vid. Ilotom. i3. i7- ftistr. et Jul. Clar. 3. sent. §. testamentum. q. 77. Goth. Vidc Censur. Forens. Ub. 2. c. 7. n. 18. S. L.
(3) Ccrtum est cnim eum , utpote mortuum , satisdationcm cxi- gere non possc.
(4) /-31. supr. h. t.
(5) /. 59. 5. I. in fin. supr. h. t. l. 5o. C. 4- supr. dc he- red. inst.
(6) /. 8r. supr. de leg. i. l. i5. supr. de reh. dub.
(7) y*'^' /: •'• infin. supr. quemadm. sewit.
(8) Conditio qiK-c potest irapleri vivo legatarlo , non implctur prs^stita cautione Muciana. Bart.
(9) Conditiouem. Fior. ut l. m. infr. h. t.
(10) lixpressio corura , quae tacile nisunt , nihil opcratur. Bart. /. 19- $■ i. supr. h. t. l. 3. supr. de leg. i. /. 21. in fin. l. 32. 5. I. iiijr. quando dies legat.
(n) /. 21. 5. I. infr. quando dies legat. V
(12) Eandcm condiiioncra. Fhr.
O') ^- 6. infr. quando dies leg. l. 10. supr. de adimend.
(itf) Ut parlicL-Ia modum facit.
('T') SinuUs pelilLo est in /. 94. svj-r. de Igat. 3. /. 85. ^. G.
supr. de leg. 2.
(16) Lihertos gentilitium nomcn patronorum tulissc , hinc colh- gitur : quod ctiam confirmatur /. 77. §. i5. supr. de leg. 2. I.i8. §. I. l. 94. supr. de legat. 3. Tertull lib. de rcsumct. carruj. Lactant. 2. Instit. 3. Hinc Spurii Camilli lihertus , Camillus, Plu- tarch. Problemat. ct Pompeii Magni lihertus , Pompeius Leneus , 25. Plin. 5. Sueton. lib. de claris Rhetoribus. Ciceronis iibertus , Laurea TuUius , 3i. Plin. i. CorncUi Lcntuli , Cornehus Alexan- der , a Suida. Quin patronorura originc libcrti ceusili, disi ad /. 6. in fn. infr. ad municip. AppcUationc ctiam familian continen- tur. /. ultim. C. de verh. sign. Et tauicn faniiliaria sepulchra li- bertis patcrnis negant liberi. /. 6. supr. de religiosis.
(17) Dictio , €0 amplius , uon solum lcgati , std et conditionis antcce<lontis rcpctitiva est. Jiart.
(18) Modus hic appellatur coiulitio , nt /. 71. 5- '• ^"/"*' '*• '•
(19) /. 77. /. 82. supr. h. t.
(20) Ahlativum absolutum faccre co^ditioncm , hinc coiligunt.
(21) Al, fideicoinmissi parteni.
(22) Quae potuisset restitui Titi,-o , si supcrstes ccntum obtulissct hercdi.
(23) /. 5i. infin. Supr. h. t. l. 104. §. i- supr. ck legat. 1.
(24) Scaevolam laudat Tiyphoniuus. (2.5) Al. aperte: al. non apcrto.
(2^) Adde /. 20. 5- »• i'ifi'- dc statuliber.
(27) /. 82. supr. h. i.
(28) Qucmadmodum autem prohahit se nihil subtraxisse ? hoc ipjo , quod suhtrasisse non prohatur. /. super ser^^is. C>. C. qui milit.
(29) Rationcs bona fide rcddi non vidontur,si quid cxpemi» faU so retulerit slatulibir , vel si qtjid sublraxcrit acccptis.
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
25
traxerit qiiid exhis, quae acceperit, neque expensum (i) ralionibus prKscripserit , qiiod noa dederat : sed et quod reliquura per contexlum scriplum est remanere apud eum, solvere debei : neque enim aliter liber esse potest , quara si hoc modo conditioni , sub qua data est Ubertas , satis- fecerit. Caeterum debitores , cmn quibus ipse coutraxerit , uon utique iu diem mortis domini sui fuisse idoneos (2) prastare cogendus est: sed eo tempore, quo his creditum est , ejus conditiouis fuisse , ut diJigens paterlamilias his crediturus fuerit.
An conditio faciendi , 1. ^el dandi , recipiat divisio- nem. 3. Ul>i rationes reddendcv. 112. Idem lib. 12. Epistolarum.
TAles conditiones , si momimentum ( puta ) fecerint , pluribus (3) propositcc , non (4) possunt nisi (5) in o?nnibus simul personis existere.
^. X. Item , si Sumphoro et Januario centum Tilius pmstiterit , fundum ei lego. Sumphoro morluo an lega- tum perisset ? sed hoc quoque sic puto interpretandum , ut si dum quisque eorum vivet , praestilisset. Sed benigna interpretatione dicendum , si non post moram Tilii Sum- phorus decessit , debere partem dimidiam Januario dan- tera , partem fundi dimidiam legatarium esse consecuturum.
§. 2. De illo quoque quaeritur , fundus quibusdam le- gatus est , si pecuniam certam in funus impensamque perferendi (6) corporis in aliam regionem dedissent : nam, nisi uterque dederit , neutri sit legatum : quoniam condi- tio Disi per utrumque expleri nou potest. Sed haec huijia- nius interpretari soleraus : ut cum duobus fundus legatus sii , si decem dedissent, et aheri dando partem , legatum qaoi|ue debeatur.
^. 3. Priscus respondit , statuHberum non (7) ufique ibi , ubi paterfamilias decessit , aut ubi ipse relicius sit , aut ubi (8) velit , rationes reddere debere : sed iuterim
(i) Quid ? qua tandem ratibne probaturus est , se veruin prae- acripsisse ? An haec persona ex earum numero est , quariim jura- mento slari debeat? arg. l. dims.']. infr. si cui plus quam per l. Falaid. l. si quis pro redent. 36. C. de donat.An tum dcraum , ajia probaverit virmn bonum tantum fecisse expensarum? arg. t. ult. C. de alimentis pupillo prcestandis.
(2) /.41. injin. infr. de fideic. lihertatib. Goth. Hinc conige cuni esse solvendo , qni fidcm habet , licet nuUum patrimonium , l. 112. infn, in/r. de verb. oblig. Ans. Adde l. 87. ^. i. su/Jt: de negot. gcst. l. 7. C. arhitr. tutel. Castr. Cyn. et Alberic. ad AutJi. novissimc. C. de administr. tutor. Vali. de reb. duh. tract. 20. n. 24. Hartm. pistor. Ub. i. q. 49- "• 29. Joan. Sande decis. Frisic. lih. 2. tit. 9. dcfm. i3. S. L.
(3) Vid. quae not. ad/. 6. 5- 2. supr. de excus. tut.
(4) lico , individua conditio potest per uuura impkri. /, pcn. C. h. t. Potcst per unum impleri , ut ei prosit , non aliis , nisi rontrai-i.i sit voluntas defuncti. -
(5) \ idc /. j3. Infr. de manumiss. testam. l. ^S. Supr. do he- red. instit.
(6) /. i»4. 5- 4- ^upr. de religiosis. vid. Plin. i. epist. "jS.
(7) Ralioncs rcddere statuliher debet , non ubi testator mortuus cst , non (d)i js ipse rtliclus sit, non dcniqne ubi velit , scd apud eum , cui rcddcre dcbct : quod totum judicis arbitrio relinquitur , qui id aestiraaturus est ex qualitate loci ctc.
(8) /. 4- ^- 5. /. 6. supr. de cdcnd.
(9) Circumstantiae personarum ct locorum efficiunt , ut aliud et aliud aEslimetur.
(10) Quoeritur , quando qnis res suas admiuistrare posse censea- tui? Ncgat lcx etiam post viccsimum annum id ccnscri. Ncmo di- ci potcst rcs siias administrarc antc vigcsimum quintum annum. •idde /. ult. C. dc his , qui venium cetat.
(u) Lih. 6. e. 49. 1. Inst.-2i. Noi>. I. i8.'Paiil. 3. sent. 8. *«;' **>.xf?/«' t{!\. Eclog. 3i. 5. Harmen. 9. Ulp.25.5i4et 5^7. ('2) Qi.ic et plehiscitura dici potest.
(»3) De quarta Falcidiae scripsit Hotoraanus vol. i. var. disp. Tom.Ul.
proflcisci ad eum , pubhcae causa aber ahud ex persona locoque sit ajstimandmn.
reddere dcbeat : utlque si is Rei- ut alias (9)
venssimum est autem
an!e(piam res suas administrare pos-
De condinone set , decessisset.
11 3. Paulus Imperialitim sententiarum in cogni- tionibus prohilarum ex hbris sex hbro secundo.
CUm fihus rogatas fuissct a patre , 5/ antequam rcs sw as administrare posset (10) , decessissct , hereditatem Titio restituere : et egiessus vigiuti anuos deeessisset : re- scriptum est, fideicommissum deberi.
T I T. II.
AD (11) LEGEM (12) FALCIDIAM (i3).
Verha legis. 1. Dc mortuis apud hnstes. 2. Si quis omissa causa testamenti ah intestato possideat hereditatem. 3. De jurisjurandi condiiione remissa. /\. De eo , quod legatum est , servo proprio , vel captivo vel posthumo , 5, Fel mufiicipibus ., vel Deo. 6. De re testatoris vel alieiia. 7. De corpore ., quantitate , jure. 8. De legato penoris , €t legato decem , si penus non dstnr.-^. De usufructu ct servi operis. lo. Dc dehito legato creditorl. x\. Si lc-^a- tarius possideat vohmlate heredis. 12. De cautione quanto amphus , quam per leg. Falcidiam ceperit , reddi. i3. De substilutione coheredis. il\. De jure ac rescendi. i5. De arrogatione coheredis. 16. De annuo legalo. in. De naturali dehito. 18. Si dehiior creditori successerit. ig. De inipensa fiineris et monumenti.
X. Paulus [ lib. sifigulari ad legem Falcidiara ].
T Ex Falcidia (i^) lata (i5) est , quae primo capite li-
JLj berara (16) legandi facuUatem dedit [ usque ad do-
drantem (17) ] his verbis : Qni civcs (18) Romani sunt .,
et oxtant ad huc titulum Duareni et Goveani commentarii ad ruhr. ct l. i.scripserunt eliam Alciatus et Ferretu? ad ruhr. snhim. Jo- annes Bolognetus tom. 2. rcpetit. prnetcr quos vide ct Alexandrtim ah Alexandro /. 6. Geniid. dier. cap. i5. Mod.
(14) Falcidia non a falce , ut quidam etiam sctale Harmonop. existimaruut , 5. llarmen. 9. sed a Falcldio Tribimo plobis fem- poribus Augusti adhuc triumviri. Gofnan. Goveanus tamcn refert Augiistum eam sanxisse. porro , ut donationibus lex Cincia : doti- bus Papia : Com. Tacit. manuinissionibus Cauinia : Inst. de L. Fus. Canin. ita lcgatis lex Furia primum , Inst. eod. uhi Theoph. Cic. pro Balho. deinde lex Voconia , ct ad cxtreraura lex Falcidia praescripsit modum , dodrantis sc. qui civilis modus dioitur a Corn. Tacito. Eadem Falcidia constitutioue D. Severi postea ampliata est ad donationcs causa niortis : Scnatusc. Pegasiano ( quod Vespasiani temporibus , iit Trebclliauum Neronis temporibus factum est ) ad fideicomraissa testaracnto rclicta : Constitutionc D. Pii , ad fidei- coinmissa ab intestato. vide Cujac. in paratitl. hic.
(i5) Cur lata est? Icx 12. tab. libcram polestatom legandi fecc- rat: deinde lex Furia,tJlp. in pr. ^.2.pius mille assibus legatariura vetabat capere : hinc eveniebat , ut multiplicato Icgatariorum nu- mero hcres nihil caperct ; postea lex Voconia vetabat queraquam plus alteri Icgare, quain ad hcredcm Icgantis pervenirct: hinc eve- niebat,ut pluribns legatariis cxistcntibus, nnus intordum aiirous ab herede pcrciperetur : spe tam cxigui lucclli fiebat , ut nuUus he. res adirc vcllct. Nc id esset, lata lex est Falcidia , ea quartam hc. reditatis peues hcredem essc voluit : quovis prohibito U'gare ultra dodrantein bonorum.
(16) Novell. I. in pr. No^). 22. cap. 2.
(17) Haec verba, usque ad dodrantcm vo^iu^\<~%i' quia finis do- drautis sccuiido capite , non hoc primo ca|)ile, dirigitur. Cujac. C. h. t. Hiec enini verba Haloander nou legit.
(18) Oranes Quirites hoc verbo compiehendimtur : alterura erat principium Icgis, quicunque Scnalor, qtia lege nec plebs nec equi- tes coiitinebantur. Cicer. pro Rahirio , ct pro Clucniio. vicl. Gq« Yeau. hic.
4
a6
DIGESTORUM
ffid corum post (i) hiific Irgeni rogalam (2) testamen- iimi (3) Jhccrc volct , ;// cam (^ypcaiivam (5) , cas- quc rcs cjuibusquc (6) dare (7) , Igare (8) voht , yj/s (9) potcslosquc csto , i/f (10) hac hge scqucnti licc- hit. Secunao capite niodum legalorum coiistituil liis vci- Lis : Quicunquc cicis Romanus post hanc legcm rogatam tcstamentum fuciet , is quantam cuique civi Romano pc- runiam jurc pullico (11) dare ., legarc volet , jus potc- stasquc esto : dum (12) ita dctur kgatum (i3), ne mi- nus , quam partem quarlam (i^) hercditatis (i5) , co tc- stamento hcredes capiant : eis (16) , quihus qidd ita da- ium, legaiiwive (i^j) erit , c.am pecuniam sine fraude (18) sua caperc hccto : isque (19) hcres , qui eam pecuniam ctare jussus damnatus erit , cam pecwiiam debeto dare , quam aamnaUis est.
§. 1. Lex Falcidia etiam ad cos (20) qul apud ho- stes (21) moriunlur , propler legem Corneliam pertinere Videtur : quod ea lex perinde eorum teslamenla confirmat, atque (22) si in civitate decessissent . propter quam fictio- Jiem (23) Jex Falcidia , et omnes testamentari^ pertinenl:* "i"^ (^4) tamen possint locum habere.
^V 2. Ad eos , qui omissa causa teslamenli , possident Jiereditatem , non pertinet lex Falcidia : sed per Edi- ctum (25) praetoris inducitur polestas legis.
.V 6. Idejuqueesl, si jurisjurandi conditio remissa (26) sit. y 4- Sed et si servo suo testalor data libertate legave-
ri^ ^^™ t"""f- '^'' ' ^"''^ *^^^^'' ' prKteritnm lcmpus respicit. l^<TPm ocf»° u^ flicitor , qu„m po]n.lus interrogabatur , juJjcretnc ZTJT' T '" *''^*^"'^' *I""'»^ «"«'-'-'gi^ ferebantLr, scripta
A7 N ' "" ''°^'"- Govcan. '
C-J; ^tc cmiu ahbi , quam in tcstamcnto lcgatura rellnquebatur. J- jo- ^'"'^- defideicomm. hered.
„;it? f^"'''" 1"^«=""^«'« 5 qtiasque rcs. Duar. disv. 58. fam pecu- niam , fcque rcs , «Vxx.x^,. Cujac. C. h. t. '
{o) l^ecuniffi verJio intellige rcs hercditarias patrimonii , vcl e.x-
.4;-.^r/;;"r"- ^''""'- ^- ''■ ^- ^^ ^^'^«'"- ^- ''• -^- ^^-
/1'^ n ^' 9"j]'"«?""q"c , sive marllms sivc foemlnis.
C7; l cr vindioaUonem.
(8) Per damnationem vel alium legandi modum.
l^lji- '• V 9- et II. 5. 14. " '
^(1^0) Hsec verJ.a, «f hac lege scquenti liceMt. vobiwn*i. Cujac.
„i'l'o r'?° t^-stamento , /. 3. supr. qui testam. scd quod i)er Jc- gos licet Jegarc. /. G7. infr. h. t. ^ l
(!2) /. 73 m/;7. /,0.; /j. /. et merito : ut por lcgem Faloidiam aehau possit beredUas; onerari vcl c.vhaurin V.on possit. Lo^ata 1 r^ '"' r*^''^.^"t' quae non excedunt dodrantem : onerant, q.u-e 3 50,"" 8'^"""°*'*^""" ^''"" «bsumunt. yid. Cujac. apud Paul.
^'/> n*''"V ^^Setur. Cujac. C. h. t. c. ,i ,V"? °'^"' ''"'^*^ '^*'- "''• -^"^0''- »8. An liberi fidcicommis- so gravati duas quartas detrahere posslnt jure civili , alibi dicam.
> AwV- ^i^' ""^^" J"'"^ 1'ereditatis haberc debet. /. 91. infr. h. t.
^ .N 1^^ '^'r'"' *^''^"'" capntlegislFalcidiac constiluit,i'.</«p.58.
(17) Datum lcgatum. Cujac. <?. h. t. ^
• ^ \P"'j Poena quadrupli legis FuriK. vid. Duar. 2. disp. Jo. nU ^t , ^""i'^''^'' dlminutioae cx legc Toconia. adde Cujac. 7.
(.9) Quarlum caput logis Fakidix addit Duarcn. i. disp. 58. quod Cujacio displicct. C. h. t. / • ^"-
\Jl^^lfr\'J''^ TV'"' •'^«tamcnta: lex enim Falcidia locum ha- ro\\ / « " '^'^'^"'^f "^- «^'^ >*lictls in huj.smodi testamentis. r { T,- ■ *'^'''*' "'''^ *^ contrarium. itifr. h. t. t\SS. V"^'*,'-""" ^*''' Cornelia cajitivumipsaiact hora captivila- tis dece sis:c /. ejns. 8. snpr. qui tostam. ^
«,i«;l • • ^"<^«*^tiva, privaliva, translaliva , veJativa, per-
3 Jr.,'.'r'7'"l''' 5''"n'^" ^ *"^ '^"if" ^oc'''"^ inlerpretes .Jocon- flum A..O •' "'■•^ "'^' clisputationcm Pyrrhi in tine Consuetudi- oum Aurehanensium,
(24) ^on euim kx CoincIIa cnplivonm tcslamcnta confhnial ,
rit ; quia difFertur in id tempus , quo liber futurus est ; iieni si ei , qui apud Iiostes est , aut ei , qui nonduin nalus est , datum sil aliquid , Iiaec lex locum habebit.
§• 5. Ad municipum (27) quoque legata , vel (28) etiam ca quae Deo (29) relinquuntur , lex Falcidia perti- net (3o).
5. 6. Non solum autem ad res proprias testaloris lega- tas , sed et alienas lex pertinet.
5. 7. Et omne quod ex bonis defuncti erogatur , re- fertur ad lianc legem : sive in corpore constet certo in- certove, sive pondere, numero, mensura valeat, aut etiam si jus legatum sit , ut ususfructus , aut quod iu nomini- bus (3i) est.
5. 8. Item si ita legatum sit , heres meus Seio penuni daio (32) ; si non dedcrit , cleceni (33) dato : quidam putant omnimodo in legato decem esse , penura autem njortis causa capi , nec in Falcidiam imputare id here- dem posse. Ego autem didici (34) , si in coiuinenli he- rcs penum solveril , videri hoc legatum esse , et in le» gem Falcidiam imputari (35) posse : et quod dlxi in (36) continenti , ita accipiendum , cum aliquo (3 7) spalio : quod si jam mora lacta solverit heres penum , tunc iiec legalum eum accepisse , nec in Falcidiam imputari (38) posse : jam enim transfusum legatura esse , et decem de- beri.
•]; Idemque erit , et si ab initio ita legalum datum sit,
qui tempore testamenti factionem testamenti non habuere. /. pater. 10. in jln. infr. de captiuis.
(2,5) Addc /. 6. supr. ii quis omissa caus.
(2G) /. 36. infin. pr. supr. de cvnd. et demonst.
(27) Al. municipium. /. 122. sup7'. de irg. 1.
(28) Non etiam ca . Cuj. Jnst. h. t. el apud 4. Paul. te?H. 3, 5. 2. et 10. obs. 34. reprehensu9 a Forneiio 2. scicct. a5. ct a Iloberto i. recept. lect. i5.
(29) Deo legare possunius. Porro apud veteres , Dii non omncs heredes poterant instltui. vld. IjJp. 22. 5- Deos. 6.
(30) Neque cnlm inlquum vlderi dcbct,si de legatis Deo relictis quarta detrahatiir , cum ipsls rebus Dil non indigeant , quas ipsi mortalibus ad usum vlta; tribuunt. Goi'ean. vorum hodic in lcgatis ad pias causas Falcidia locum non habet. JVofell. i3i. cap. 12. quod Intellige , si heres moram admitlit in reliclis ad pias causas pr.Tstandis.
(3i) In nominibus est , quod in tabulis debetur : quod quamvis nnstnun non sit ( qaia vindlcari non potest ) tatnen quia nobis dcbetur , recte noslrumi appellatur. Govcanus hac voce actiones in- telliglt.
(32) V. Anton. Rub. ad l. non solum. 5. morte. infr. de nox>. oper. nunc. num. 519. Jac. Nig. ad l. siinsulam. iri/r. dc verb. vhlig. num. t83. Socinus Juulor. ad l. ita stipulatus. dict. tit. de rerbor. ohlig. num. i48. Jacobus Menochius in tract. de arb. jud. lib. 2. cent. I. cas. 3o. tnim. i. Mod.
(33) /. ig. infr. qiiando dics legat. l. i. supr. de penu.
(34) A quo? forte a Juli.mo: fuit enim Juliani XJIpianus studio- sissimus.
(35) Id cst , ct ideo Iieres detrahet suam cx eo Falcidiam. Nota in hac lege vcrbnm imputandi sensu planc conlrario accmi , quam in toto hoc titulo , ubi inipularc ia Falcidiam , est aduumerarc Falcidiae.
(36) Ycrba hacc , in continetui , cx continenti,confestim, statim, illico , quamprimum , accipienda sunt cum aliquo ten>porIs Ijxa- iiicnto. /. I. /. i3. infr. de .solut. Goth. ^'erba in continenli quo- modo accijncnda siut ', vide Tcssaur. decis. 77. tntm. 3. Ans.
(37) Cum aliquo temperamonto , quod jiidicis arbitiio defiuilnr. /. io5. //;/;. dc so/ut. /. 5. 5. 1. itifr. de coUution.
(38) 1(1 ost , non dctr.-ihet ralioiie sux Falcldlae. Nain lcx Fal- cidia ad ca logafa pertinet, quce voluutale lestaloris erogantur.Quod aufcm niortis causa capitur a legatarlo ( quamvls de palrlmonio to.staforls orogclur ) ad legcm tanien ) alciiiiaia nou pcrlincl : id cnim sua voluntate hercsdiit, iil kgatl ouus defiigiat, siculi ostoc- dit /e.r ()3. irifr. h. t. In iis , quic caiis.i morlis capiuutur, admit- li l\dciflia non potcst. vid. tanien /. 5. C. ad'leg. I'a'cid. tt l. 2. C. de mort. caus. donat.
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
Si pemtm (i) non de^erit , dccetn dato: quia hio peuus non est legata : et penus si datur , mortis causa capitur ; quia deficit legati conditio-
§. 9. Si itsnsfructus iegatus sit , qui et dividi (2) po- test (3) , non sicut ceterae servitules individuae sunt : ve- teres (|uiderai sestiraandum tolum usumfructum putaliant , et ila constituendum quantum sit in legato. Sed Arislo a . veterum opinione recessit : ait enim , posse (4) quavtam partem ex eo , sicut ex corporibus retincri. idque Julia- nus recte probat. -j^ Sed operis sen>i legatis , cum ne- que (5) usus , neque ususfructus in eo logato esse videtur , necessaria est velerum sententia , ut sciamus , quantum est <ft legato : ([uia necessario ex omnilnis , quse sint facti , pars> decedere debet, nec pars operae inlelligi potest. Imo et in usufruclu , si quaeratur , quantum hic capiat , cui ususfruclus dalus est : quantum ad c.aterorum legalorum aestimationem , aut etiam hujus ipsius , ne dodrantem ex- cedat legatum , necessario ad veterum sentcniiam reverten- dum tst.
§. 10. Si qui^ creditori suo , quod debet , legaverit : aut inutile legatum e»it , si nullum conimodum in eo ver- sabitur ^ aul si propter repra^sentationis ( puta ) commo- dum utile erit , lex quoque Falcidia iu eo (6) commodo locum habobit.
5. 11. Si legatarius possessiouem nactus est, et non (7) potest avocari ei res , quia voluntate heredis errantis (8) nactus est possessionem : dabitur actio (g) heredi , ut id, quod supra dodrantem est , ofleratur (10).
§. 12. Interdum omnimodo necessarium est , solidum solvi legatario (11) interposita (12) stipidalione (i3) ,
Quanlo (14) amplius, quam pcr lcgem Falcidiam ceperit, rodcli : \eluti si ([Uip a papillo legata sint (i5), non ex- crdant modum \vv'i6 Falcidiie ; vcremur autem , ne impu- berc eo mortuo aiia legata iuveniautur , quas contributio- ne facla excedant dodrantem. -^- Idem dicitur, et si prin- cipaJi testamento qusdam sub conditioue legata sunt, quae an del-eantur , incertum est ; et ideo si heres sine judi- ce (iC) solvere paratus sit, prospiciet sibi per hanc stipu- lalionem.
5. i3. Id (17), quod ex substitutione coheredis ad co- heredem (18) pervenit, proficit legatariis (19). Is enim si- milis est heres ex parte purc , ex parte sub condilione heredi instituto : sed ea (20), quae ab eo(2i) legata sunt, si omiserit (22) hereditatem (28) ,non augebuntur, scilicet si ab eo (24.) nominatim (25) data sunt, non (26) Quis~ f/uis (27) nii/d lieres erit.
5- i4- Si (28) coheredis mei portio (29) exhausta sit(3o), mea integra , et illam vindicavero (3 1) , Cassius con- fundendas (32) esse partes exislimat (33) : Procuhis con- tia. in qua specie et Julianus Proculo (34) adsensit : quam sententiam probabiliorem esse puto.
•\- Sed et Divus Antoninus ju^licasse dicitur commiscen- das (35) esse utrasque partes in computatione legis Fal- cidias.
5. i5. Si coheredem meum (36) post.aditam (3^) he- reditalem adrogavero (38) ; non du])itabitur , quiu sepa- randge (3^) sint porliones , pcrinde atque si coheredi meo heres extitissem.
§. 16. Si in annos singuhs legatum sit Titio,quia mul- ta (4o) legata et conditionalia (4i) sunt , cautioui (4^)
(0 Vicie l. i35. 5. 2. infr. dc uerb. ohlig.
(^y Usdsfriictns dividuus est. /. 5. supr. de mufrnct. l. 19. supr. (le nsn. l. i^- supr. quihus modis ususrruct.\id. in hunc lo- cura Ilolom. 18. illustr. uLi notat , quemadmodum ususfructus di- vidi possit.
(3) Quamvis jus sit. et merito 5 huic enira jurl corpora sub- wnt , hoc est , fructus , qui dividi possunt.
(4) /. 8i. infr. h. t. t. 5. Supr. de usufr.
(5) Imo , usus. l. 5. supr. de oper. servor. (G) l. 5. infr. h. t.
(7) Cur non potest avocari posscssio ei , qui eam nacttis est ab eirante , cnm errore acta nil yaleaut ? /. i5. supr. de jurisdiet.
(8) In facto scilicet , seu non existiihantis Falcidiam sibi com- petere , cum csset ignarus patrimonii, Aliud plane crit , si sciens prudens lcgata promittat vcl solvat , /. 9. C. h. t. Nam si solve- rit igoorantia juris , comparatur ei qui donat. d. l. 9.
(9) Incerti condictio , non certi. /. 21. /. 22. infr. ad SC. Trebell. •'
(10) Anferattir.
(ii) Cur cnim cum rcmorctur incertitudo hercdis dubitantis , habitura sit necne locum Falcidia ?
(i:>.) Cur interponitur? ne sc. lapso facultatibus legatario , res heredi pereat , qui necessario solida legata solvit.
(i3) /. I. 5- 9- if^fr. si cui vlus quam per lesem. Cavet , qui dat fidejussorem. r i r & > -1
('4) '• '• 5' "• infr. si cui plus , quam per legem.
(15) Sensus est : ante secundarum tahularum apertioneirt ( quse lcgis consilio clausae raancut ) legata primis tabi.lis relicta interim solida solvunkir exacta cautione , Quanto amplins ; quae quidem cautio committitur apertis tabulis, si legata securdarum tabularum oum lcgatis primarum commixta dodrantcm excedant hereditatis te- statoris . Govean. ; 1 /. j. ^. ,. i,ifj.. tit. prox.
(16) Id est, aibitro, quem prator dare solct ad ineundara quau- titatcra palrimonii. /. ,.5. 6. infr. lit. prox.
(17) Vide ad hanc kgcm Ant.' Fabr. 4. conjcct. i3,
(18) Puta ad me ejus substilutum pcrvenit.
(19) Ut id, quod ad me ita pervcnit,augeat legata a mc relicta.
(20) Haec non de substitutionc iiitclligenda , scd dc iure accre- »««ndi.
(ai) Id est , a me.
(21) Id est , si omiscro : cteo casu portio raei cohercdis raihi taraen non snbstituto adcrcscit.
(23) Aditionem. Hal.
(24) Id est, a me.
(2J) Id est , nonune ejus expresso. /. 1. supr. de liheris.
(9,6) Id cst , non ita.
(•>7) Hfcc cniin verba sunt commuria : idcoque meus coheres , quamvis mibi non sit substitutus , legata a rae relicta, quasi a se relicta , solida prsestabit.
(28) Vide Cujac. 3. obs. 35. et i5. cap. 14.
(9,9) Nihil hic de substitutione pripouilur , scd de portione de- fccta adcrescente , non repudiata : quod colligitur cx vetbo vindi- cavcro , quod raox sequilur.
(3o) Utputa , quia uitra dodrantem legatum erat ah eo , legata eraut ab co tredecim , cura legatum duodecim tantum essct.
(3i) Ut ita legatariis integra trcdecini praestcm.
(32) Ut puta , quia ille partera vel repudiat , vel capere noa potest , et ea raibi acccdit , et ita onerata ejus portio meae Qoa oneratae accedit.
(33) Et male , infr. cod. scnsus est : Queraadmodum quod ex substitutione coheredis ad me pcrvenit , legata a rae rcUcta augct , 5- i3. supr. h. t. ita et accrcscens ejus portio meis proticit legata- riis : quia repudiante coherede ex parte utraque vidcor ab ixiitio institutus. Gouean.
(34) Imo Cassio, fuit enim Julianus Cassianus ; et ideo Cujacius monet bic legeadum esse, Cassio. vid. Cujac. 26. obs. 22. in Jin.
(35) Non commisjendas.Cu>c. 4- ohsen>. 35.
(36) Cujus partcm tcstator non gravavit , meara vero e\hausit.
(37) Aliud cst , si ante aditam , ^. i3. supr. h. t. et ila|, Quod cx arrogatione coheicdis ad me. pervenit , est , cum lcgatariis meis proficit : est , cum non proficit. Goveanus.
(38) Vidcor eo casu ejus universa bona acquisivisse.
(39) Ut ita non prosit legataciis, quibus a me legatum est, por- tio non gravala coheredis mei,
(40) /. 4« supr. de annuis. l. 10. infr. quando dics legat. (4i) Eorum enim dies non semcl , sed per singulos annos ccdit.
/. II. infj: quando dies leggLt. Et ca ratione in annuis Icgctis , ot stipulationibus aunuis ab initio cw-^uscunque anni computandum est tempus praescriptionis. /. 7. $. iilt.C. de prcescr. 3o. »'c/ ^o. unn. (42) /. 45. infin. infr. h. t.
38
D 1 G E S T 0 R U M
locns pst (i) , qtiae in Edicto proponitur , Qiianto am~ plhis accipit , reddi .
$. 17. Id , quod natiira (2) hcrcditati debetur, et pc- ti quidem non potcst , solutuui Vtro non repdilur (3) , non esse coniputanduni in hcredilato quidam putant (4) • Sed Julianus et ha^c ex eyentu augere patrinionium aut non augere existimat, et heredilario jurc id quoque capi: ideoque ct in restilutionem hereditatis vcnturum.
5- 18. Si dehilor (5) creditori heres cxistat , quamvis confusioue liberetur (6) , tamen locupletiorem heredita- tem percipcre videtur : ut computetur ei quod debet , guamvis aditione (7) confusum sit.
5. 19 De impensa monumenti nomine facta , qxiaeritur, an deduci dcbcat ? Et Sabinus ita deduceudum putat , si ueccssarium fuerit monumenlum (8) cxtruere. Marcellus consullus , an funeris (9) moimmenticpie impensa, quau- lare tcslator fiiri jussit, in asre aheno dcduci dcbeat, Re- spcndit, non amphus eo nomine, quam quod funeris cau- sa cor.sumptum est , deducendum : nam cjus quod in ex- ifuctionem monumenti erogaium est , diversam esse cau- sam. rsec enim ita monumenti aedificationem necessariam tsse, ut sit funus (lo) ac sepuUura: idcirco eum cui pe- cunia ad faciendum monumeutum legata sit , Falcidiam passurum.
2. Marcelhjs [ lib. 11. Digestorum ]. jV^ Ec ampJius concedendum eril , quam quod sufficiat i^ ad spcciem modicam (11) monumeuti.
De vevditore heredilatis non solvendo. 1 . Ve transaclio- ?ie. 1. De ammo legato reipuhlicK relicto.
3. Paulus [ hbro singulari ad leg. Falcidiam. ].
SI hcres iuslitulus eam heredilalem , quse solvcudo non est (12) , vendiderit (i3) : vix quidem poterit per- suaderi uon fuisse cam hercditatem solvendo, qua; empto- rcm invenerit. vera autem ratioue nihil legatariis debebi-
lur : quia magis ex stultltia (i^) emptoris habere videtur Iieres insiituius , quam ex bonis defiincti. nara et e con- Iraiio , si raale vendidcrit res hereditarias , nou erit hoc legafariorum detrimenlum ; ila erco commodum debet e»- se heredis , si bcne res administraverit.
5. 1. Sed et si is , qui solvendo non est , legaverit , et heres cum ci-ediloribus dccideril (i5), ue soh"dum sol- veret , et ob eam decisionem iacium sit , ut ahquid reli- neret , nihil lameu legatariis debilurum : quia eam pecu- niam non ex heredilate , sed ex decisione habet.
5. 2. Iiera (16) si Reipubhcae (17) in aunos singulos legatuni sit (j8) : cum de lege Falcidia quseratur , ^Ja£=^ cellus pulat, tantum videri legatum , quantum sufjicilr sorti ad usuras trientes (19) ejus summae , quae legata est , colligendas.
Si legatarius pendente legati conditione heredi succcsse- rii , dcinde legati conditio extiterit.
4. PAPmiANTJS [ hb. 16. Qusestionum ].
FUndo legato mihi sub coudiiioue (20) , pendente le- gati conditione heres (21) me heredcm inslituit , ac postea legati couditio extitit : in Falcidiae ralioue ("ii) fuudus uou (23) jure hereditario , sed legati, meus esse iuteUigitur (24)«
De pollicitatione. 5. Idem [ lib. 8. Eesponsorum ].
Verbis (26) legati vel lideicommissi non (26) necessa- rie (27) civilati (28) reliuquitur, quod ex causa pol- licitaliouis praslari uccesse est (29). Itaque si debiti (3o) modum tcstamento dominus (3i) exce sit, superfluum duu- taxat Falcidia luinuetur (32). Qunre nec fidci commitli legatarii (33) poterit (34). •f Quod si dies aut conditio legatum fecerit (35) , uou utilitatis (36) aestimatio , sed loium (37) petetur quod daium est (38) : aec si vivo te-
(i) Nec enim propter inccrtam conditionem fieri potest comnu- tatio. ^
(2) Puta nudo pacto. L 84. in fin. infr. dc reg. jur.
(3) Surit cnim quxdam natura debita , quae soluta repeti pos- simt. Ea ciim possint invito heredi cxtorqucri , mirum non est , si ejus hereditatem non augeant , neque lcgatariis proficiant. vide Couean.
(4) Et male. irfr. h. t. Cur ita? vid. /. 10. infr. de ohl. et act. (■'^) tJt l. ()5. vfr. h. t. l. 41. 5. ult. supr.' de evict.
(6) Ab co cui successit.
(7) Coiifundit res suas cum defuncti bonis , qui defuncti herc- ditatem adit : igitur qui adiit , confuudit ; aditioque ipsa confusio- uem parit.
(8) Qiiid sit , vid. /. 42. supr. de religiosis.
(9) Vid. /. ult. 5. 9. C. de jure delib.
(10) 5. uh. Inst. h. t. De funcraria actione , vid. /. 14. S. 6. supr. de religiosis.
(11) De sumptu funerum et sepulturffi dixi ad leg. 12. labularum.
(12) Talis cnim esse potest. /. 3. itfr. de bon. poss. l. ug. mfr. de ucrb. sign.
-n^j^i ^^^^^'^^t^^era scih'cct majori pretio quam valuit : siquidem illud heres habet ex stultitia emptoris , non ex dispositione defun- cti : ideoque ca summa nil proderit lcgatariis.
(i4) Emcns rem m.njori ct immodico pretio , stultiiia emissc vi- detur. Unde colhgitur , compcndium negotii cxtra rcm essc. /. 47. 5. 6. supr. de adm. et peric. tut. Bonis defuncti non adnumera- n , quod heres sua prudentia vel stultitia venditoris quajsivit.
(i5) Id cnim ctiam potcst ante hereditatem aditam.
(16) Hujus paragraphi rationem fructumve se ignorarc profitetur Castrens. sed ad hunc locnm Govcanus videndus est , Juc.
(17) /• 3- C. ad SC. Trebell.
(18) /. 68. infin. pr. infr. h. t. Golh. Vidc Cottam in voc t^5Mj-/E trientes. Ant. August. lib. 2. emend. cap. 10. Covarruv. lib. 3. (,ar, resol. cap. 9. Ant. Guilbcrt. tib. 1. qucest. jur. cap.
I. Mod.
(19) Tricntes nsurae leves Sunt. vid. Capitolinum in ^lexandr. suntque tertia pars usurse c.entesimae. Centcsima cst , qu« singulis mensibus centcsimam sortis partcm solvit. Dc tiiaitibus asuris vidc Hotom. I. de usuris.
(20) Pnta a Titio.
(21) Titii scil.
(22) Id cst , cum inibitur ralio patrimonii beredis.
(23) /. 6. C. h. t.
(24) Et mcrito, quia jurc hereditario habcre non videor , quod alio hcrede instituto cram haluturus : ideoque, neque in rcstitutio- ucm hcreditatis id veniet. /. 68. .uipr. de legat. 2.
(25) Vide ad hanc legcm Antonium Falnum. 4- conjcct. la.
(26) Verbis lcgati , vel fldeicommissi non neccssarxe , Ikdc cst frustra , et inutihter rclinquitur , quod ex debiti causa praestari ne- ccsse est.
(27) Quia id sine tuo Icgato conscqui potcst.
(28) Puta creditrici.
(29) Cur? poliicitatio facta Reipublica: obligat pollioeotem. /. 1 . 5. I. i'fr. de pollicilut.
(30) Id est , ejus quod cx sua pollicitatione debuit. (3i) Id cft , tcstator.
(32) Ab lierede scilicet.
(33) Crcditores scilicct.
(34) Cui scilicet testator nilul dc suo dat , nisi ci plus logav^- rit , quara debuit : tunc cnim dc superfluo fidcicommitlcrc potcst.
(35) Id cst , si purc legavcro stipulauti , quod ilJi in dit m vel sub conditionc dcbui.
(36) Ulililatis haec aestimatio vcrsatur in rcprascntatione. /. i. 5. 10. su]>r. h. t.
(37) lude igitur Falcidia dctrahetur , sestimata taraeu utilitit* lcgati quam dics vel conditio reaiissa iiifert. /. 2. tupr. dt dott. pralcg.
(38) Adde /. 80. supr. de lcgat. 2.
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS
I
I
staiore (i) dics venerlt , aut conditio fuerit impleta, fiet irritum quod scmel ccmpetit.
De sumptu funeris. 6. Vekulkjus [ lib. i3. Siipulationum ].
SI vir (2) uxori (3) heres exiiteri^,, et in funus ejus jmpeDderit : non videbitur lottira quasi heres impen- dere (4) , sed deducto eo , quod quasi dotis nomine , miam luaifacil , couferre debucrit. De sevvitute. 7. Papimanus [ lib. 7. Quacstionura ].
LEce Falcidia imerveuiente legata servitus , quoniam dividi (5) non potesi (6) , non ahler in solidum resliluelur , nisi partis cfferatur aestimalio. De ccre alieno.
8. Idem lib. i4- Quoestionum. N legem (7) Falcidiam (8) aeris alieni rationem (9
ji. iu Lereditate relicti, quod unus (10) ex heredibus (11 solvere (12) daronatus sit (i3) , ipse sokis habebit (i4). De fructihus. 1 . De partu ancillas.
9. InEM lib. ig. Qusestionum. |N Falcidla placuit, ut fructus postea (i5) percepti, qui
jL maturi (16) mortis (17) teropore fuerunt, augeant here- ditaiis a-stimaiionem (i8) fundi nomine , qui videlur illo in tempore fuisse preliosior (19).
§. i. Circa ventrem ancillae nulla (20) temporis ad- missa distluctio est. nec immerito : quia partus noudura editos , homo non recte fuisse dicitur (21).
De eo quod potest ad h^edem pervenire. 10. Idem [ lib. 20. Qufcstionum ].
QUod supra quadrantem apud heredem potest perveni- re , supra dodrautem in pecuniam (22) legatum non onerat iieredem : veluli hcreditas pupilli (23) , si for- le substitutus sii exheredato cxstilit.
(24) j qui patri pupilli heres
29
De reientionilms omnis temporis. 1. De m,orte servi cui sub conditione liberlas data fuerat.i. De parte bonoruni ablata. 4. Si seri^us testaniento mamimissus deccdat ante adilionem. De servis qui moriente domino ea valetudine qffecti erant , ut vivere non possent , et his qui sub eo- dem tecto fuerunt cum dominus a familia necaretur. 5. Dc tabulis pupillaribus.
11. Idem Ilb. 29. Quaestionum.
1N ratione legis Falcidia: relenliones (^5) omnis temporis heredl in quadrantem impulanlur.
5. 1. Si servus sub conditione libcrtate data , vita de- cessit : si quidcm impkta conditio quandoque fuerit, hc- rcdi non videbltur perisse : quod sl delecerit , in coutra- rium ralio trahit : sed , cjuanii statuhber , moriens fuisse videbltur.
^. 1. Imperator Marcus Antoninus decrevit , heredes , quibus pars bonorum ablata cst (26), non (27) in amplio- rcm partem , quam pro ea parte , quae relicia tst , lega- lorum nomine teneri.
§. 3. Cum quidam parte dimidia bonorum adempta fiiisset relegatus , idemque , provocatione interposlta (28), tcstamento postea facto , obllsset , atque post mortem ejus, non juste appellatum .fesset pronunciatum (29) : Quaesitum est , ulruin aeris ailenl loco pars dlmidia abscederet , ut residua sola vlderetur fulsse in bonis , an vero succurri heredi necessarium esse videbiiur ? Sed videtur succurri debere : cum animus litiganiis [et] oblinendi votum hanc opluionem admltlit.
§. 4- Si servus testamento manumissus ante adltam he- redltatem decedat , heredi quidem perllsse intelligltur : sed cujus pretii erit , qui si viveret , non (3o) aestimare- tur ? Nam et eos , qui moriente domlno ea valetudlne af- fecti fuerant, ut eos non posse vivere certum esset , tamen si postea jnoriantur, hereditati periisse responsum est. Nec
(i) §. 14. Inst. delcgatis.
fa) Qui dotcm ex paclo post mortem uxoris luOTabatur.
(3) In aijus palriinouio erant ducenta , in dote centum.
(4) Partem enim , ut heres impendit : aliam vcro partem de 8110 proprio , ut dominus dotis quam lucrifecit. ideoilue si centum in funus nxoris impcndit , quinquaginta tantum , ut heres uxoris he- reditalis oncri imputabit: eoque fucto Falcidiam a legatariis detrabet,
(5) l. 1.5. 9. supr. h. t. l. 80. iiifin. infr. Ii. t.
(6) Quaritur quo modo de ca Falcidia detrahetur ab bercde ? si spectaniHS servitutis lcgataj naturam , servitus legatario dctrahi Boo potcst : quin solida servitus tribuenda est. dict. l. 80. /. 76. supr. de legat. 2. Igitur ne heres careat sua Falcidia, eundum est ad ffistimationem scrvitutislegatae, ut cx ca quartam heTd» detrahat.
(7) M. Icgc Falcidia.
(8) Id cst , in rationc legis Falcidiae ponenda. (g) Puta ccntum.
(10) Puta Titius.
(11) Fingamus, duos hercdes relictos eequis partibnsj ab eis pla- rima legala rciicta; ab uno vero ( puta Titio ) nominatim centum relicta fuisse Caio.
(12) Creditori testatoris scil. puta Caio. (i3) Nominatim scil.
(i4) Id cst , sustinebit : ut quemadmodum is hfircs qui nomina- tim jussus est creditori solvere ,;solus compeHi potesl ad solutioncm, ita solus ex hujusmodi legato' deducit Falcidiam , non ejus cohc- rc6. /. 53. iiifin. Supr. de legat. 1. Alii haBC vcrba varie intcr- pretantur , ipse solus tenetur : Alii , solus deducct , ut Dynus : Alii ■, ipsc solus dcducet , qucm testutor damnat , ut Bart.
(i5) Past mortem testatoris.
(16) AHi d in immaturis : ct sic Goveanaa intelliglt. l. i8. infr. ad SC. Tixbell.
(17) Tcstatoiis.
(18) Ideoque lcgatariis prodernnt , ut pkniu» bcres ds legata 80I- TJrt. idde /. i5. infin. aupr. de vulg*
(19) Proptei' fructus.
(20) Imo aliqua. Nam partus augcre hercditatera videtur , cum sit pars rei. /. J. §. ex hoc rescripto. i. Supr. de ventre iiispic. l. si quod ex Pamphila. 78. Supr. de leg. 2. /. qui in ulero. 7. Supr. de stat. hom.
(21) Partus nondinn cditus, non est horao. Sequimur enim Stoi- corum sentcntiam , tij^civx non esse animalia : sed tamen -Oalcnus i? cpo'i txrpiKoli ■> et libro proprio j«' ^woi; kxiu. yctTnoi, quomodo et leges Lycurgi et Solonis docent iu$p<jor esse animal , nam quse abcgit partum , punitur , sed hoc non tam quod animal , quam quod spem aninialis percmit , /. 2, supr. de mortuo inferend. id- que fit fictione quadam , qua partus habctur pro animali. Idem scribit Galenus lib. Trtai (piKoa-6(pv troptxi' ^'"^c Cujacium ad /. 2. 5. 6. supr. dc cxcus. tut. Tertullianus in Apologetico : Nobis ve- ro homicidio severiter interdicto, ctiam conceptura utcro , dum ad- huc sanguis in hominem delibatur , dissolvere non licet : horaicidii festinatio est , prohiberi nasci ; nec refcrt uatam quis eripiat ani- raam , an nascentium disturbet : homo est , et qui est futurus, ct fructub hominis jam in semine est.
(22) In pecuniam legafcira. vid. Cuj. 4- "/«^. 36. in fin.
(23) Quod ex re alterius , quamvis testatoris voluntate ac judi- cio ad heredem pervenit, in Falcidiam non imputatur.
(24) /. I. 5* 2. Supr. de uulgar.
(25) /.5o. infr. h. t. Retineri hic intelligc Icgata, quce apud he- redcm ipsum remanent ; qualia sunt, et quse vcl ab initio non con- stiterunt , vcl quoe postea deferuntur.
(26) Puta per contra tabulas , vel querelam inofficiosi.
(27) /. 4^' 5* '• ^upr. de cond. et dcmonstr.
(28) Appellatio si^pendit sententise effcctum , /.6. 5- »• ^npr, de his , qui not. hinc ' vidcri potcst pars haec obligata quodammodo fuisse in bonis defuncti.
(29) Hinc vidcri potesl , partem illam perire heredi.
(30) Ut /. ult. supr. de his , qui ejfud. vel dejecer.
39
D I G E S T 0 R U M
aliud in his . qui sub codem tecto fiarunl , cuin doiui- 11 us a faiuilia necaretur.
§. 5. Quod vulgo dicilur (i) , in tahulis parris (2) ei filii unaiii (3) Falcidiarn servari , f|uain poleslalem lia- beat , videndum cst. Quanwis cniin substilutus , qucc a pupillo rdicta (4) sunt , cum filius heres exslitit , ut aes (5) alienum quodlibel debeal: tamen propter ea , quaj data sunt tabubs secundis (G) , contvibulioni (y) locus esr. Stcundum qua; poterit evenire , ne subslitutus quic- quam retiueat , vel ul (B) longe plus babeat quarla; pa- ternae hereditatis. -f- Quid (9) ergo , si non sulFiciat pu- pilli hcredilas legatis, cuin palris suffecisset? De suo qua- drante (10) nimiruni dabit substitulus : quoniani pater le- gavit de suo : nec ad rem pertinet , quod ex nullo testa- menlo prxstalur ultra vires patrimouii , cum in hac par- te juris legata , quae tabulis secundis (11) rehnquuntur , quasi pi-iniis sub conditione rchcta inteUigunlur.
5. 6. Si filio suo duos substitueril , et alterius portio- nem oneraveril, traclari solet , an ex persona sua Falci- diam possit inducere substitutus , fjuam pupillus non ha- beret , vel uuus pnpilh substitutus ? et fiacde quis dixerit consequenter prio)ibus , quae de patrimonii ratione dicta suut , non esse Falcidiae locum : et ultra vires porlionis conveniendum alterum subslitutnm : Sed verior esl diver- sa sententia , perinde huic quartam rehnquendam existi- mantium , atque ita si patri heres extitis&et : ut enim o- pes (i2)pa(ris et contribulio legatorum inde capiunt et for- jnam et originem , ita plures subslituti , subducta persona pupilH , revpcandi sunt ad intellectum institutionis. -|- Quid/tamen dicemus de altfio snbstituto, qui non est one- ratus : si forte nondum legata pupillus a se relicta solvit, et aliquid ultra dodrantem sil : in onuiibus et ipsum FaJ- cidiam habiturum ? At quin quartam habet : neque ideiu patiatur instiluti comparatio. rur^us si negemus , ahud , aperte quam quod vulgo probatum est , respondelur. Ita- que varietas exislet : ut is quidem , qui proprio nomine oneralus est, velut institutus desideret quariam : alter au- tem , qui non est oneratus , ut substitulns , lic-t portio largialur ejus, non in soJidum convenialur propti-r calcu- li confusionem. Huic consequens est , ut si pupillo de Falcidia caulum (i3) fuit, duobus committatur stipulalio:
vidtlicel in eani quanlitalom., quam unuv|uisqiis slbi ro- tinere potuisset.
§. 7. Qu.Tsilum est , si quis pupilo cohn-edem substi- tuisset: queinadmodum legis E\ilcidiae ratio iaquiri debeat, et quale est , quod vulgo diceretur , lcgatoruin rationem separandam ? Dixi, quantum ad legala !^ quae pater a fi- lio , itein a substituto reliquit , nullam fieri posse separa- tionem 5 cum communi calculo subjiciantur , et invicem inducant (i^) contributionem : sed legata , quae ab insti- tuto exlero data sunt , permisceri casteris non oporlere : ideoque quartam pupillo datae portionis habere substitu- tum , quamvis suam porlionem habeat , ut inslitutus 5 et aliain causam esse ejus , qui ex variis porlipnibus heres scriberetur : ibi enim legatorum confuudi rationem noa minus , quam si semel fuisset nuncupatus ex ea porrione, quae conficeretur ex pluribus ; neque referre , pure saepe , an sub diversis conditionibus sit lieres inslitutus.
^. 8. Si quis ejcheredato fdio substiiuit heredera in^ti- tutum , et ab eo tabidis quoque secimdis legaverit : ne- cessario ratio confundetur. cum ideo legata valere (i5) dixerit Juhanus a sul^tituto relicta , quod idem patri he- res exsliierit.
Si credilor snccessernt debitori. 12. Idem [ lib. 3o. Qua^sliouum ].
ST debitor., creditore herede insiituto, petisset (16), m in ratione legis Fcdcidioe ponenda creditum srmrn le- gatariis reputaret (17) : sine diibio ratione doH (18) mali exceptionis apud arbitrum Falcidiae defuncti voluntas sar- valur (19). *
De tacito fideicemmisso. x3. Idem [ lib. 37. Quae.slionum ].
SI tacilum fideicommissum (20) servus injiKigente aomi- no .susceperit , habitururn eum legis Falcidiae b; iiefi- cium , quia parere (21) domino debuit , constitutum est. Idemque piacuit in filio , qui fuit in patris potestate.
Aii dos imputefur in Falcidiam. i. De onnre retentiv- nis omittendce. 2. De tahulis pupillaribus .
14. Idem lib. 9. Responsoium.
PAter (22) flliam, quae a viro diverterat, lieredem pro parte iustituit (28) , et ab ea petiit, lU fratri el co-
.'(i) 7. 80. m pr. H fm. Infr. h.t. L i. $. i. Infr. si cui plus .qunm per lcg. Falc.
(2) Quarum illae principales , hse secundse dicunlnr. scripsi ad /. II. supr. test. queinadm. aperianUir.
(3) Una Falcidia in duplicibus tostamentis scrvatur. jFit et in cisdcm legatorum et bonoruin coMtributio : in Falcidia in eis de- trahenda niortis paternas tempus inspicitur , bonorujc augmentum vel diminutio post contingens lcgatariis ncc prodest , nec noret.
(4) Lcgata. Goth, Yid. Donnell. 8. c. 23. Duaren. hoc tit. cap. 8. Cuj. lib. 4- obs. 34. Govean. hoc loco. hm.
(5) Substitutus pupillo, bocloco lcgata a pupiMo rclicta intcgra so'vit; qua; ab eo relicta non solvit , sed contwbutioni locus est.
V6) /. 18. 5. 1. supr. de test. milit.
(jf) Contributio S\t heredi a legatario , ut hic. et Z. 14. $• i. h i5. /. 3o. 5. 8. /. 79. {/i/r. eod. Contributio «^niui ostendit , quantuni cuique dcbeatur.
(8) Ycbit. Hal. quod improbat Cujac. 4- o**- 34- infin.
(9) ^/. quid cnim. Govean.
(10) Hoc Tcrbum , quadrante , cxpungit Govean. hic. Cujacius •vero defendit , t\. obs. 34. ^
(11) Id est , pupillaribus. dixi ad /. 11. supr. test. quemadm. apcriant.
(12) XJt enim opus. Hal. ut cnim confiuio patrimonii , Ranco- netus, ct post eum Balduinus tractatu ad legem Falcidiam.* ut enim opes patris lormam capiunt, ct origincm , ct inik contribulio lcga-
toruni, ita etc. Govean. hic. \\i sit sengiis, ut in dupHcibua tabuhs opcs ct bona , de quibus legata rcHnquuntur et pr.-cslautnr , capiunt patrisforraam ( dicuutur namque patrinionium ) et originem ( quia a tcstatore proficiscuntur ):sic inde contributio legatorum nascitur, quod absurduin sit separari legatorum rationem , quae c.\ iisdem ho- nis relinquuntur.
(i3) Ut /. 3i. Infr. h. t.
(i4) /. ^78. in fin. infr. eod.
(i5) Tmo noa'valent.'/.io3.5W^r.ofe/«!5r.3. /.77.5.31. supr.dt l«s;.l.
(16) /. 6. C. de hered. act.
(17) Et sic ut coiupcnsarct sibi debitum. /.85. SHpr. de legat.i.
(18) Vide quffi scripsi ad /. 23. infr. h, t. ,
(19) Nam in iniponcnda rationc legis Falcidiae CTcditor hercs a dcbitore iiistitutus , snum rrcditum detrahit. /. 6. C. h. t.
(20) Hic Govcaiuis scribit, legata incapaclbus ad fisciim pcrtiBc- re , et in cis fiscum Falcidiam pati : quo nominc reprcbcnditur .» Cujac. 7. obs. 3i. infr. nod.
(21) Adde /. lo. iVj /in. Supr: de hi.i , quce ut iiuiign. vid-. /. 37. siipr. ad leg. Jquil. l. i^. infr. adleg.Corn.de/idsis.
(22) FalcidisD non imput.iutur data intcr vivos filio a i>atre vcl cxtraneo , dotis vcl donationis causa : luijusmodi eniiu res a patr.- raonio donatoris cxccptae fuerunt. v. Grass. J. Falcidia. qu. 16.
(33) V. Ripa. ad l. in quartam. num. 29. cum seq. inCr. eod. Lanccl. Polit. ad t. fiUiini quem. C.fam. ercisc. num. 6i. el \hi Corasium num. 93. Mud.
hercdi suo portionem hcreditalis acccptam , rcstiliierct ; acLuissa conipensalione dotis in Falcidiae la- tionc : Si pater dotem conscnticnie (i) fllia non pelisset, Falcidiam f[uidem jure (2) liereditario , dotem (3) au- tem jure propiio (4) filiam habiiuram , respoudi : quia dos in liereditale palris non inveniretur (5).
^. 1. Avia uepotibus beredibus institutis , fidciconimisit, ut emissa (6) reienlione (7) , ^ice per legem Fakidiam ex alio (8) testamcnto cumpetebat (9) , solida legata froirihiis , et coheredibtis sohrrent : Recte (10) datum fi- deicommissura respondi , sed hujus quocpjc onus in con- trilHitionem (11) venire.
§. 2. Duobus (12) impuberibus substitutum , utrique (i3) lieredem existentem , in allerius hereditale Falcidia non uti eonvenit , si de bduis alierius impuberis onartam partera heredkatis patris , quae ad filios pervenerit , reiineat.
§. 3. Quod' si [ frater fratri (i4) ] Ifgitimus heres ex- tilit, et impuberi suprcmo substitutus, portio quidem pa- ternorum bcnorum, qnam intestatus puer acccpit , rationi Falcidiae non couiundetur ; sed quartam ejus tantum por- tionetn subslitulus relinebit , quam impubes acccpit , qui substitulura habuit.
De mortis caiisa donat:one. 1 . De stipvhtione , ne Fal- cidia utatur. 2. De affhids legatis. 3. Si creditor succes- scrit debitori. 5. De donatione inler firum et uxorem. 6. De fruclibus. 7. De fideicommisso portionis supplendoa gralia. 8. De mtimatione testatoris.
i5. Idkm lib. i3. Responsorum.
QUod (i5)bonis jure Falcidia? contribuendum (16) est a debilore , cui mortis (17) causa pacto (i8) debi- tum remissum est , in factum (19) concepia replica- tione (20) rctinebitur.
5. 1. Frater , cum heredem sororem scriberet , alium
(i) Dixi ad TJIp, 6. 5. 4.
(•/) Falcidia jura hcieditario rctinetur, ut hic. ut ct jurc tosta- iQculi. /. 42. supp. de vul§. Cur ita? diii ad /. 3o. suvv. dc act. tnlpt. '^
(3) Dos mulicris cst proprium patrimonium , etiam si sit in jatns lolcslate, ut hic. ct /. 4. Infr. de coUatione. /. denique. S. etg6. supr. cle minorib.
, C^),'^- ^- 3. 5. 5. supr. de minnrib. l. 16. supr. de relimos.l. 4. uijr. dc collat. hmc coUige , Quaj cxtra «ausam tcstamenti ca- ].iuntm , in Fnlcidiam nou imi ulari. Imo , dos i-nuaitam impu- latur , /. ag. C. ae ,ncjj: a lilia alterutro coillHib&sc debct. /. 22. 5. 3. suvr. soliuo. ' ^
(5)
LIBER TRIGESIMUSQUINT¥S.
deducta sexta
3. supr. soluio. Atqui dotem pater gravare potest. /. ult. J^. supr. de
Kepotes rogare non pos»„mus , ^ id. quae scripsi ad /. g3. infr ralcidiam dcdnr^ «-r ^^.♦..^ ;,.„
ne Trehelliana utautur. . /.. t.
lcga
(:)
(8) xciii,iuiara ucuuci ex nostro testamenlo prohiLcrc non pos- sumus ; rx. ahino , possumus.
(9) Rcs enim hcrcdum legari possunt.
«.,.t ;. .^!! ,™"'" lcgarepossumus: scd tamen ejus fidcicommissi ams lu coulnhutionem venit.
^/"i ^"„"^'?"^ icgis poncuda lenata omnia contribuuntur , Loc .^h;. viH^ f tcstalor de suis honU reliquit , ct qu» de homs hc
C'?) /.42. Supr. de vu!i(ari.
(i3) Si j.lunhus uuus sul^stitntus, uti-ique dircoto succcdijt, con- ;^ml::^JSr£^'= "'^"^ ^' ^^^^ directo, aUerl per conscquen-
04) Rlortuo s<;ih inlra puhertatcm.
(1.5) Al. (jnod de honis.
(iC) Vid.; /. ,4. ,j. 3. Supr. h. t.
(17) Dojialioiits mortis causa refcnmtur in cumulum iKJuorum, ut i"<lc ialcidia detrahatur. Goweanus.
(,8) Dc non ict.ndo vide /. 82. infr. eod.
(19) A!),y>,Mu-iiKtor sic in Cxlossis Philoxem. vidc Thophil. /?;- siuut. de ncept. RepUcatio iq factuxu respondct ciccptioni iii lii-
ab ea, cui donatum volebat, stipulari ciiravit (21) ne (22) Fcdcidia iitentur , et ut certam pccuniam , si contra fe- cisset , prcnstaret. privatorura (23) cautione legil)us (2^) nou csse refragandum constitit : et ideo sororem jure pu- bhco retentiouem habituram (2 5) , el actionem ex stipu- latu denegandam.
5. 2. Non /26) idciifco minus Falcidiae rationem iii cajteris annuis (27) legatis admilti visum est , quod pri- mo ac secundo anno , siue ulla detractione fuissent lega- tario soluta.
§. 3. Quod avus ex causa tutelae nepoti debuit (28) , cum avo nepos solus heres extitisset , ratio Falcidije si poneretur , in aere alieno bonis deducendum respondi : nec ad rem pertinere , quod heredem avus , idemque tutor rogaverat (29) , ut si sine liberis ante certam setatem de- cederet , tam hereditaria , quam propria bona restitueret: non enim ex hoc hereditatera debito compensatam videri, cum vel ideo maxime declaretur , non esse compensalio- nem factam , quoniam heredem suum habere propria bo- na defunclus osiendit. "Y Plane si conditio fideicommissi fuerit impleia , fructus hereditatis post mortem avi per-' cepti , pari pecunia debito tutelae compensabuntur : sed quartam heres nepotis de bonis (3o) duniaxat, quae mo- riens avns reUquit , retinebit.
§. 4- Cum fldeicommissum ex voluntate matrls a patre moriente debitum filio pater hereditate sua , quam in fi- hum conferebat compensari voluit : quod liHo debelui , si ratio Falcidiae poni coeperit, fini (3i) quadrantis queni ex bonis patris cum effectu percepit , compensabitur , at- que ita superfluum reris aheni dodranti tantum detrahetur.
§. 5. Ex donatiouibus (3^) in uxorem collatis , quod heres ejus reddere vii'o cogitur , in bonis mulieris non erit : nam ita fit locupletior , ut tanto pauperior esse vi- deafur : quod autem heres inde minuit, viro non (33) perit.
ctiim. /. ,4. /. 23. infr. de excep. ubi dixi.
(20) V. /. 22. infr, h. t.
(21) Sensus est, quemadmodum testamento vetari Falcldia sccun- dum rcgulam juris antiqui non potest , ita conventione aUigari he- res nnn potcst , vivo testatore , ne Falcidia utatur. vide Cujac. ad Nos'cn. I. ,
(22) Falcidiae detractionem ollm non potuisse prohiheri a testa- tore , lioc cst , detractam fuisse contra teslatoris voluntatem , Jiinc colUglliir. hodic potest prohiheri : de quo vide Authent. sed cum. testator. C. ad leg. Falcid. vide Manticam. 9. de conject. i3. num. 3.
(23) Vide /. 30. supr. de religiosii.
(24) /• i3. C. ds tcstament.
(25) Hodie non hahct. Novell. i . cap. 2. Nam si Falcidia tesla- nicnto prohiberi potest, eldem potest et inter vivos renunciari , /. 40. supr. de pactis. Sed in d. l. ^6. non diciliir legatarius satis- dalionem remisisse vlvo testatore , sed hoc potiiis , a legatario non minus hcrcdl eam satisdationem remitti posse, quam a testalore.
(26) Hodle allud. Novell. 1. cap. 3;
(27) Non ea sunt annua , quae annua , hima , Irima dle relin- qunntur,ut sentit hic Gov. undc et eo nomine reprehenditur a Cuj. 7. ohs. 20.
(28) /. 6. C. h. t.
(29) Ilaec rogatio videtur inducere conjecturam, nepotem ab avo tcstatore rogatum : ut quod ex rcllquatione tntelse avus (lchebat , compensarct cum heredltate , quam accipit : nec antc omnia dedii- cerct , nt a'S alienum , /. 5/ debitor. supi: eod. imo ex his verbis; propria iona coUigitur , avum noluissc ut compensatio crediti fic- rel cum hcrcditate. Gozad. cons. io4- Cravctta cons. 16. Kota de- cis. 3. Paris. cons. 1. //. 90. cum seq. lil>. 3. Soc. Jiinior coits. 5j. n. II. et 14. Idf. 3. Koland. a Valle cons. Gj. num. 24. lib. a. Mod.
(3,-.) /. 5?,. 5. 5. infr. ad SC. Trchrll
(3i) Dc Ijoc hiqucndi genere v. /. i<). supr, de compenscti
(.'»2) -\(lde /. 32. sjipr. de donat. inter vir.
(j3) Pioindc hcrci marito id i-rceslare teiichitur.
33
DIGESTORUM
§. 6. Fruclus prsediorum sub conditione verbis fidei- ooininisii relictos , in causain fideicominissi non deductos heies iu ratione Falcidiac sic accepto facere sibi cogitur , ut ({uartam , [et] quartae fruclus ex die mortis , bonorum quaj morfis temj^ore fuerunt , habeat. Nec ad rem perti- uet , quando Falcidia Lex admissa sit : nam etsi maxime post implotam conditionem fideicoinmissum locum habere coepit , tamen ex die mortis fructus (i) quadrantis apud heredem rehnqui necesse est.
5- 7' Fideicommissum portionis supplendge gratia , pro qua matrem fifius heredem instituit , eidera matri datum ratioue Falcidiaj minuitur : et eam pecuniam raater su- pra (2) quartam poriionis sune percipiet.
§. 8. Quarta, qux per legem Falcidiam retinetur. aesti- inalione (3) quam teslator fecit , non magis miaui (4) potest (5) , quam auferri (6).
» -.'^ De Falcidia ab initio non detracta.
16. Sc,5:voLA lib. 3. Quaestionum.
SI ex pluribus rebus legatis heres quasdam solverit (7), ex rehquis Falcidiam plenam per doU (8) exceplio- nem' retinere potest , etiam pro his, quae jam data sunt. 5. 1. Sed etsi una res sit legata , cujus pars soluta «it: ex reliquo potest plena Falcidia retineri.
De testamento militari , et codicillis post missionem
factis.
17. Idem lib. 6. Quaestionum.
ST post missionem (9) faciat codicillos miles (10) , et inira anuum decedat : ex testamento , quod in mili- lia jure militaii fecit , plena (11) legata ; ex codicillis , habita (12) Falcidise ratione, prsestari debere dicitur. sed res ita expedielur : si cuni quadringenta haberet , testa-
mento quadringenla , codicillis centum legaverii , ex quia- ta parte ( id est , octoginta , quae ad legalarium ex co- dicillis pervenirent , si Falcidiam non paleretur ) quartam ( id est , viginti ) heres retinebit.
De castrensi peciilio. De mortuo apud Jiostes. 18. Paxjlus lib. 11. Quaestionum.
Flliusfamihas (t3) , qui (i4) militaverat, decedens pa- ti-is sui fidei commisit codicillis (i5) , ut peculiurn suum castrense Titio post mortem restitueret (16). Qase- rebatur an (17) ut heres (18) quartam deducere possit ? Dixi , legem Falcidiam inductam (19) esse a Divo Pio etiam in intestatorum (20) successionibus propter fidei- commissa : sed in proposito nec hereditatem (21) esse : quamvis (22) placeret mihi , extraneo herede instituto , fieri hereditatem aditione ejus ; nam cum apud patrem remanet , jus pristinum durat , et peculium est. nec huic contrarium est , quod iu testamento ejus, qui apud (23) hostes decessit , exercetur Falcidia : nam fictio legis Cor- neliae et hereditatem et heredem facit. sed me non dubi- tare , quin debeat id quoque indulgeri legis (24) benefi- cium , si quidem [ quasi (25) ] patrisfamiliae bona re- stituere cogitur , et heres scriptus , omissa ex testameato aditione , exemplo Edicti legatorum nomine convenietur. 5. 1- His consequens erit , ut ^ si ex fructibas medio tempore quartam , et quartae fructus (26) habuerit pater , etiam Trebellianum Senatusconsulium inducamus , et uli- les actiones exerceri possint , fialque herediias (27) po»t restitutionem.
De venditiom.
19. Sc>EV0LA lib. 8. Quaestionum.
SI dignum decem (28) fundum damnetur heres quiu- que vendere (29) : sine dubio quinquo (3o) eruat imputanda (3x) Falcidiae (32).
(i) l. 17. C. h. t.
(2) /. 22. 5. 2. infr. ad SC. Trehell.
(3) /. 81. 5- si libcrt. 4- supr. de leg. l.
(4) l. 27. infin. infr. h. t.
(5) Hodie polest, Noi^ell. 1. cap. 2.
(6) Augeri.
(7) "P^} et eidexn legatario sc. arg. l. i5. ^.1. supr. eod. idqtie siDe diniinutione , ac integre ; ideoque non cst mirum , Novelt. i . cap. 3. vetari Lcredcra uni legata integra , aliis non integra solvc- re ; est enim ejus divcrsa ab hac legc species.
(8) Vid. /. 22. Infr. h. t.
(9) Alias, antc missionem facti a milite codicilU ad Icfem Fal- cidiam non pertinent.
(10) /. 92, /. ult. irifr. eod. l. 17. 18. 19. Supr. de test. mitit.
(11) In mililis testamento logi FalcidicE locus non cst. /. i. ^, la. Infr. tit. prox. l. i. ^. 18. infr. ad SC. Trebell. l. la. C. de testam. milit.
(12) Dixi ad /. 12. C. de test. milit. (i3) V. Langcbekiura cap. 27. annolat. (14) Et sic vetcranus.
(i5) Nullo testamento facto , atque ita intestalus fllius patrem rogat , ut mortuus restitnat peculiura.
(16) Morijtur pater, ejus heredibus peculium condicitur, quartam rctinere volunt.
(17) Pater sc.
(18) i^ilii.
(19) Quia legis Falcidigs verba ad tcstatorcra tantum «ucccssioncs pertineni..
(20) Falcidia propric ad tcstamcnti caiijam pcrtinet; ti-aliitur ta- mcn et ad causam intcstati , ut hic. sic lox Glicia propric pcrtinct ai testamenta jtrahilur tamca ad codicillos factos ab intestato. vide Cujac. iVoc. 18.
(2i)»ld cst , pcculiura , de quo agitur , non fuit «pud patrem tanquam Uereditas , qui peculiura apud se relinuit jure potestatis :
id enim patii licet, quoties fillus jure suo non ntitur. /. ij. infr, de castrcnsi. non est etiam hereditas : ergo nec detrahctar qcurta , quia quarta tantum dctrahitur ex heieditate.
(22) Id est , non suflicit Glium de peculio aistrensi testatum es- se, ut peculium cjus censeatur hereditas: neccssc est enim pratci- ea , ut adcatur cx testamento.
(23) /. I. 5. I. supr. h. t.
(24) Falcidiae scilicet iuductae a Divo Pio in «ucccttionibus in- testatorum. ^^^
(25) Sensi4PRf patcr quasi legitimus hercs filii restiluil: mcn- to igitur qyosi hercdi legitimo legis Falcidiie bcncficium ei indul- gebitur.
C26) /. 58. 5. 5. infr. ad SC. TrebeU.
(27) Peculium castrense , quod fuit apud patrcm noa ut Btrcdi- tas , post restitutioncra cjus a patre factam , heralitas ocas*:tur,
(28) Si fundura dignum dccom , Ik rcs quinquc vend^re jassus sit , quinque legata inlclliguntur. \i(lc /. qui fundum. 87. in/r. /i. t. Nam cum cx. fundo digno decom, licn-s a lcgatario prctii ni)nii- ne quinque accipit , altera quinquo fautura sunt in Icgat.o. Proiu- de , et de his quinquc hercs Falcidiam d< trahct , ut detiahcre so- lct ex aliis Icgatis. Quod si hercs fundum iqno prctio vcoilerc da- mnetur Titio , utile crit legatum : cum fortc Titio cxpedLit, ctLira aequo pretio fundum conscqui vclut vicinum , vel a majoribus altc- ri rclictum. /. etsi wquo pretin. 66. suvr. dc l^^gut. t. Aa tx hoc logato Falcidiain hcres deducet? minimc , cum nihil dc suo t«{st«- tor croget.
(29) Legatum est utile. /. 66. Supr. de l^.gat. t. Quid , ii rem dignam quinque jussus sit heres deccm ciaere ? vidc /. 3o. 5- '• Infr. h. t.
(30) Quae scilicet prelii loco hcres accepit.
(3i) Cur hoc pretium in Faloidiam impul itur ? loco rci ocdit. (32) Reliqua quinquc legatum iutelll.Muilur. /. 3o. S- '• / 6i- /. 87. Infr. h. t.
LIBER TRIGESIMUSQUINTUS.
33
Si legetur domino heredis^ 20. Idem lib. 9. Quaestionuin.
SI a (1) servo (2) meo herede insliiulo mihi legetur , et mihi adquiratur hereditas : negat (3) Mfecianus , id legatum in Falcidia computari : quia non debeatur (4).
De naturali obligaiione. 1. De domino et servo cohere- dibus et legatariis.
21. Paultjs [ hb. 12. Quaesiionum ].
SI pupillus , cui sine tutore auctore decem mutua data sunt , legatum a creditore meruerit , sub hac condi- tioue , si dccem quce acceperit , heredi reddiderit : una «umeratione et implet conditionem , et liberalur nalura- \ li (5) obligatione (6) , ut etiam in Falcidia heredi im- ^ putentur : quamvis non imputarentur , si tantum condi- lionis impJends causa data fuissent. Adeo autem et solve- re videtur , ut repudiato legato , vel Sticho , qui legatus est , mortuo , nihil repetere possit.
5. 1. Si ego (7) , et servus meus heredes instituti si- mus ex diversis partibus , nec a servo erogatus dodrans his , quibus a me legatum est: contra Falcidiam proderit quod ex portione servi ad me pervenit supra Falcidiam ejus portionis. Ex coulrario si servo meo servus, et mihi decem lcgata fuerint : servi Falcidia ex decem milii le- gatis noa lenetur , exemplo eodem Falcidiae (8) : nam quartam retineo ex persona (9) servi , quainvis de mea portione niliil exhaustum sit.
De pnelegaio. i. De legatis ab herede , et fideicom- misso a doniino heredis relictis. 2. Si servus doniino sub- stitualitr. 3. De debitore , qui non est solvendo.
22. Idem hb. 17. Qugestionum. IVfEsennius Apollinaris Juho Paulo. Ex facto , domine., LS species ejusmodi incidit (10): Titia filias suas tres numero a?quis ex partibus scripsit heredes , et a singuhs legata inviccm dedit , ab una tamen ita legavit tam co- heredibus ejus, quam extraneis (11) , ut Falcidiae sit lo- xus , Qusero , an adversus coheredes suas , a quibus le- gata et ipsa accepit , uti possit Falcidia : et si non pos- sit, vel doli (12) exceptione summovenda est , quemad-
modum adversus extraneos computatio Falcidiae iniri pos- sit? Respondi (i3), id quidem , quod a coherede legato- rum nomine percipitur , non (i^) solet legatariis profice- re (i5) , quo minus Falcidiam patiantur : sed (16) cum is , qui legalum pra^staturus est , ab eodem aliquid ex testameuto petit , non est audiendus , desiderans uli ad- versus eum Falcidia: beneficio , si id , quod percepturus est (17) ex voluntate testatoris , suppleat , quod deducere desiderat. Plane caeteris legatariis non universum , quod colieredi prsestat , imputabit : sed quantura daturus esset , si niliil ab eo perciperet.
5- i . Servo herede instituto , si a domino fideicommis- sa , a servo legata data sunt : prius ratio legatoruin ha- benda est , deinde ex eo quod superest fideicommissorum. dominus enim ideo lenetur , quod ad eum pervenit : per- venit autem , quod deductis legatis superest. plaiie (18) Falcidiam exercet.
5. 2. Sed et si dominus , omissa heredltatis aditione , servum sibi substilutum adire fussit : prius erogantur , quae ab ipso domino data sunt; lunc eorum , quae a ser- vo reJicta sunt , ratio initur , si patitur Falcidia.
$. 3. Si debitori (19) liberatio legata sit, quanivis sol- Vendo non sit, totum legatuiu computetur (20) : licet no- men hoc non augeat hereditatem , nisi ex (21) eventu. Igitur , si Falcidia locum habeat , hoc phis videbitur le- gatum , quod huic legatum esset: caetera quoque minuen- tur legata per lioc , et ipsum hoc per aha : capere enim videtur , co quod hberatur.
§.4» Sed si alii hoc nomen legetur , nullum legatum erit : nec caeteris contribuetur.
De fundo et via legatis. 23. ScTRvOLA [ llb. i5. Quaestionum ].
SI fundus mihi legetur , et via : iu Falcidiae ratioue , si lantum (22) slt in via , quantum (^3) amplius est in Falcidia, integci- fundus capietur, et (2^) vla perit. -Y Sed si via legetur ncc solvendo